Morgunblaðið - 24.07.2020, Blaðsíða 10

Morgunblaðið/Kristinn Ingvarsson
Úthlutun Reglurnar segja meðal annars til um þá framfærslu sem stúdentar
fá og hversu háar tekjur þeir megi hafa án þess að lán þeirra skerðist.
Ragnhildur Þrastardóttir
ragnhildur@mbl.is
Úthlutunarreglur fyrir menntasjóð
námsmanna voru birtar síðdegis í
gær og tóku gildi samdægurs, tæpum
mánuði eftir að lög um sjóðinn tóku
gildi. Hefur biðin eftir úthlutunar-
reglum, sem skipta lántaka miklu
máli, verið „bagaleg“ fyrir nýja lán-
taka, að sögn lánasjóðsfulltrúa Stúd-
entaráðs Háskóla Íslands (SHÍ).
Lilja Alfreðsdóttir menntamála-
ráðherra segir að úthlutunarreglurn-
ar komi nú í tæka tíð. „Þetta er stór
kerfisbreyting sem við erum að
hrinda í framkvæmd. Það hafa ekki
verið gerðar breytingar á námslána-
kerfinu síðan 1990.“
Gömlu úthlutunarreglurnar voru
enn í gildi þar til þær nýju tóku við, að
sögn Lilju. Þær gömlu tóku mið af
fyrra lánasjóðskerfi, Lánasjóði ís-
lenskra námsmanna.
Úr þreföldun í fimmföldun
Úthlutunarreglurnar segja meðal
annars til um þá framfærslu sem
stúdentar fá, hversu háar tekjur þeir
megi hafa áður en lán þeirra byrja að
skerðast o.s.frv.
Stærsta breytingin í nýjum úthlut-
unarreglum er fimmföldun frítekju-
marks skólaárið 2020-2021 fyrir þá
sem koma af vinnumarkaði og inn í
nám. Áður var markið þrefalt þegar
fólk kom af vinnumarkaði en stúdent-
ar hafa lengi kallað eftir fimmföldun.
„Með þessu komum við til móts við
þarfir samfélagsins á þessari stundu
vegna þess að við vitum að það er auk-
in aðsókn bæði í starfs- og háskóla-
nám. Með úthlutunarreglunum erum
við líka að koma betur til móts við
þarfir doktorsnema.“
Sara Þöll Finnbogadóttir, lána-
sjóðsfulltrúi SHÍ, hefur fengið fyrir-
spurnir frá nemendum vegna biðar
eftir úthlutunarreglum. Lilja segir að
það að stúdentar vilji heldur taka lán í
samræmi við nýjar úthlutunarreglur
sýni styrk nýja kerfisins.
„Það er svo mikil eftirspurn eftir
því að vera í nýja kerfinu og stjórn-
völd taka sérstaklega mið af því þegar
fjárlög eru undirbúin.“
„Bagaleg“ bið en reglurnar komnar
 „Stór kerfisbreyt-
ing,“ segir Lilja
Dánarorsakir og dánartíðni á Íslandi og í Evrópu árið 2017
Dánartíðni í 32 löndum í EvrópuAlgengustu dánarorsakir í 32 löndum í Evrópu
Blóðrásarsjúkdómar Krabbamein Öndunarfærasjúkdómar Annað
1.631
1.488
1.485
1.016
1.000
960
916
903
894
838
824
816
1. Búlgaría
2. Rúmenía
3. Lettland
. . .
14. Danmörk
ESB-meðaltal
21. Finnland
. . .
26. Svíþjóð
. . .
26. Ísland
27. Noregur
. . .
30. Frakkland**
31. Sviss
32. Liechtenstein
1. Búlgaría
2. Rúmenía
3. Litháen
. . .
16. Finnland
. . .
18. Svíþjóð
. . .
20. Ísland
. . .
29. Noregur
30. Holland
31. Frakkland
32. Danmörk
Fjöldi dauðsfalla á hverja 100 þúsund íbúa*
66% 16%
32% *M
.v
. s
ta
ðl
að
þ
ýð
i.
**
Tö
lu
r f
rá
2
01
6
.H
ei
m
ild
: E
ur
os
ta
t.
Guðni Einarsson
gudni@mbl.is
Blóðrásarsjúkdómar voru helsta
dánarorsök fólks í flestum aðildar-
löndum Evrópusambandsins (ESB)
árið 2017. Þetta átti þó ekki við um
Danmörku, Írland, Frakkland (sam-
kvæmt tölum frá 2016) og Holland
þar sem krabbamein var algengasta
dánarorsökin. Þetta kemur fram í ný-
legu yfirliti frá evrópsku tölfræði-
stofnuninni Eurostat.
Búlgaría var með hlutfallslega flest
dauðsföll af völdum blóðrásarsjúk-
dóma á meðal ESB-ríkja eða 66%.
Hlutfallið var lægst í Danmörku,
23%. Hlutfallslega flest dauðsföll
vegna krabbameins urðu í Slóveníu
(32%) en fæst í Búlgaríu (16%).
Rekja má meira en helming allra
dauðsfalla í ESB-ríkjunum til sjúk-
dóma í blóðrásarkerfi og krabba-
meina. Hlutfall dauðsfalla af þessum
völdum var 52% í Frakklandi árið
2016 og allt upp í 82% í Búlgaríu 2017.
Öndunarfærasjúkdómar voru þriðja
algengasta dánarorsökin í flestum að-
ildarríkjum Evrópusambandsins árið
2017.
Ólík dánartíðni milli landa
Eurostat segir að til þess að fá
traustan samanburð á dánartíðni
milli landa þurfi að aðlaga dánartölur
með tilliti til fólksfjölda og samsetn-
ingar þjóðanna svo sem varðandi ald-
ur og kyn. Samkvæmt upplýsingum
frá Hagstofu Íslands er slíkt staðlað
þýði notað í lýðheilsufræðilegum til-
gangi til að fá sem réttastan saman-
burð.
Hlutfallslega flest dauðsföll í ríkj-
um ESB urðu í Búlgaríu árið 2017,
eða 1.631 á hverja 100.000 íbúa sam-
kvæmt stöðluðu dánarhlutfalli. Næst
komu Rúmenía (1.488), Lettland
(1.486), Ungverjaland (1.470) og
Litháen (1.418).
Fæst dauðsföll urðu í Frakklandi
eða 838 á hverja 100.000 íbúa árið
2016, á Spáni (844), Ítalíu (875),
Lúxemborg (911), Svíþjóð (916) og á
Möltu (927).
Samkvæmt þessari aðferð hafa
orðið 903 dauðsföll á 100.000 íbúa á
Íslandi árið 2017 samkvæmt stöðluðu
þýði. Í raun voru dauðsföllin rúmlega
650 það ár. Íslenska þjóðin er hlut-
fallslega mjög ung miðað við margar
aðrar þjóðir í Evrópu. Tíðni ýmissa
algengra sjúkdóma eykst með hækk-
andi aldri. Því þarf að taka tillit til
aldurssamsetningar og fleiri þátta.
Mikilvægar upplýsingar
Á heimasíðu Embættis landlæknis
(landlaeknir.is) er fjallað um dánar-
orsakir og tölfræði. Þar segir m.a.:
„Fæstar þjóðir hafa nægilega ná-
kvæmar og yfirgripsmiklar upplýs-
ingar um sjúkdóma og sóttarfar og
því eru tölur um dánarorsakir megin-
uppspretta upplýsinga við skipulag
og mat á heilbrigðisþjónustu. Töl-
fræði um dánarorsakir er aðgengileg-
ustu upplýsingarnar þegar algeng-
ustu heilbrigðisvandamálin eru til
skoðunar. Dánartölur verður þó
ávallt að túlka með gát þegar um
samanburð í tíma eða á milli landa er
að ræða, m.a. vegna mismunandi ald-
urssamsetningar og breytinga sem
geta orðið á þeim alþjóðlegu reglum
sem unnið er eftir við kóðun dánaror-
saka af dánarvottorðum.“
Dánartíðni og helstu dánarorsakir
 Blóðrásarsjúkdómar og krabbamein algengar dánarorsakir í Evrópu  Notast er við staðlað þýði til
að fá sem réttastan samanburð milli þjóða  Flest dauðsföll í Búlgaríu 2017 en fæst í Liechtenstein
10 FRÉTTIRInnlent
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 24. JÚLÍ 2020
Skötumessa í Garði 2020 var haldin í
Gerðaskóla í Suðurnesjabæ í fyrra-
kvöld. Þar mættu um 400 gestir sem
gæddu sér á kæstri skötu, saltfiski,
plokkfiski og tilheyrandi meðlæti.
Fjölbreytt skemmtidagskrá var
að vanda. Á meðal þeirra sem
skemmtu voru tónlistarmennirnir
Víkingur og Baldvin; Páll Rúnar
Pálsson söngvari, söngvararnir Dav-
íð Guðmundsson og Óskar Ívarsson,
tónlistarmennirnir Andri Páll og
Sölvi og Sigga Klingenberg. Ræðu-
maður kvöldsins var Örvar Þór
Kristjánsson uppistandari. Í lokin
voru tónleikar með Ólafi Magnús-
syni, Ásdísi Rún og Björgu Þórhalls-
dóttur. Antonía Hevesi lék undir á
píanó.
Öll innkoman af Skötumessunni
rennur til góðra málefna auk styrkja
sem aflað er frá einstaklingum og
fyrirtækjum. Að þessu sinni var út-
hlutað 14 styrkjum sem m.a. runnu
til ferðasjóðs NES, íþróttafélags
fatlaðra á Suðurnesjum, velferðar-
sjóðs Suðurnesja, Lagasmiðjunnar,
aðstöðu fyrir heyrnarskert ung-
menni, geðræktarstöðvarinnar
Bjargarinnar auk margra einstak-
linga sem hafa orðið fyrir áföllum og
þurftu á stuðningi að halda.
Ásmundur Einar Daðason félags-
og barnamálaráðherra notaði tæki-
færið og afhenti Fjölskylduhjálp Ís-
lands hlut hennar í 25 milljóna króna
styrk sem stjórnvöld ákváðu að veita
níu góðgerðarfélögum vegna
kórónuveirufaraldursins. Ráð-
herrann ákvað að verja 300.000
krónum af skúffufé sínu til góð-
gerðarstarfs Skötumessunnar.
Helstu bakhjarlar viðburðarins
eru Fiskmarkaður Suðurnesja,
Skólamatur ehf., Icelandair Cargo,
Suðurnesjabær, Veitingahúsið
Laugaás og fleiri. Allt starf við við-
burðinn er unnið í sjálfboðavinnu.
gudni@mbl.is
Þjóðleg veisla í góðgerðarskyni
 Skötumessan í Garði styrkir árlega mörg samtök á Suðurnesjum  Einnig fá stuðning einstakling-
ar sem hafa orðið fyrir áföllum í lífinu  Allt starf við Skötumessuna er unnið í sjálfboðavinnu
Morgunblaðið/GE
Skötumessa Ásmundur Einar Daðason afhenti Fjölskylduhjálp Íslands styrk vegna kórónuveirufaraldursins.
Skötumessan
» Skötumessan er haldin á
miðvikudagskvöldi sem næst
Þorláksmessu á sumri, 20. júlí.
» Fyrsta Skötumessan var
haldin fyrir 17 árum að frum-
kvæði Ásmundar Friðrikssonar,
nú alþingismanns.
» Vinsældir Skötumessunnar
jukust hratt og kallaði það á sí-
fellt stærra húsnæði. Nú var
hún haldin í 12. skipti í Gerða-
skóla í Garði.
» Skötumessan í fyrra sló að-
sóknarmet. Nú keyptu um 400
manns miða á viðburðinn en
hann kostaði 5.000 krónur.