Málfríður - 15.05.2001, Blaðsíða 23

var hvorki enska né franska kennd í skól-
anum og rektor gat þess svo í skýrslu sinni:
Það má sjá það á því, sem þegar er sagt um
það, hvað lesið hefur verið, að þær tvær
ætungur, frakkneska og enska, sem piltum að
eins er gefmn kostur á að nema, en eigi skyld-
ir til eigi hafa verið kenndar. Orsökin er sú, að
enginn piltur hefur beðizt tilsagnar í þeim,
enda er það auðskilið, hvernig á því stendur;
því að vísindagreinir þær, sem piltar eru skyld-
ir að nema, eru svo margar, að þeir hafa nóg að
starfa, leggi þeir þá stund á þær, sem þarf að
vera.
Einhvern veginn læðist að manni sá grun-
ur að rektor hafi ekki hvatt piltana til að
velja nýju rnálin. Annars var viðhorf hans
til tungumálanáms nokkuð mótsagna-
kennt. Arið 1854 skrifaði hann ráðuneyt-
inu í Kaupmannahöfn og fór fram á að
enska og franska yrðu gerðar að skyldu-
greinum í skólanum. Ráðuneytið ráðgað-
ist fýrst við skólanefnd og gaf svo út eftir-
farandi tilskipun:
Stjórnin fellst á það samkvæmt uppástungu yf-
irstjórnar skólans að allir skólasveinar skuli
framvegis vera skyldir að læra þjóðversku; að
skólameistaranum skuli sett í sjálfs vald, að
skera úr því, hvegum sveinum skuli leyft að
nota kennsluna í ensku og frakknesku, öðru
málinu eða báðum, og að banna þeim þessa
kennslu, ef að honum þykja þeir ekki færa sjer
kennsluna vel í nyt, eða að hún standi þeim
fýrir framförum í öðrum lærdómi.
Bjarni rektor var augljóslega þeirrar skoð-
unnar að nútímamál ættu menn að geta
tileinkað sér í tómstundum með sjálfs-
námi. í einni skólaskýrslu segir hann um
frönsku- og enskukennslu:
Kennslan verður að stefna að því, að kenna
piltum framburðinn, og hin einkennilegu
orðatiltæki í tungum þessum, og þess konar
orðtæki, sem örðugt er að nema á síðan til-
sagnarlaust. Með slíkum undirbúningi, og ná-
kvæmri þekkingu á latínu og latínskri mál-
fræði, mun það aldrei veita neinum örðugt, ef
nauðsyn krefur, að nema svo mikið í tungum
þessum, þegar hann er kominn úr skóla, sem
hann þarf á að halda eptir atvikum. Frakkneska
er, eins og allir vita, völsk tunga, eins og líka
hið verulegasta í enskunni, og er fegurð henn-
ar eigi fólgin í hinum engilsaxnesku einsat-
kvæðisorðum; að minnsta kosti segir Hume
(History of England) um þessa samblöndum
(mixture) völskunnar, „that it forms the greatest
and best part of our (the English) language [að það
sje hinn mesti og bezti hlutinn af tungu vorri
(enskunni)].
Verslunarenska
Með auknum viðskiptum við Breta kom í
ljós þörf fyrir enskukunnáttu verslunar-
manna. I skólaskýrslu Lærða skólans
1851—52 segir Bjarni Jónsson rektor eftir-
farandi:
Kaupmaður einn hjer í Reykjavík beiddist
þess í fýrra vetur að sonur hans mætti taka þátt
í aukakennslu þeirri, sem piltum í skóla er gef-
inn kostur á að fa í frakknesku og ensku. Enda
þótt að pilturinn væri vel undirbúinn, og fað-
ir hans gæti hvergi komið honum fýrir hjer á
landi, þar sem honum gæti aflazt meiri þekk-
ing og menntun, svöruðu þó yfirumsjónar-
menn skólans 10. d. marzmánaðar þessu bón-
arbijefi á þá leið, að hann eigi gæti fengið
þetta æskta leyfi.
Með auknum
viðskiptum við
Breta kom í ljós
þörf fyrir ensku-
kunnáttu versl-
unarmanna.
Þessi klausa segir talsverða sögu. Rektor
vildi augljóslega taka piltinn í tíma, en
skólanefndin kom fram af stífni í þessu
máli. Sjá má að enska er nefnd á eftir
frönskunni sem var líklega talin fremri.
Einnig má sjá af þessu að hvergi annars
staðar var þessa kennslu að fá í Reykjavík.
Að lokum er athygfisvert að þarna var
augljóslega þörf á tungumálakunnáttu í
tengslum við verslun og viðskipti.
Enskir ferðamenn
Englendingar voru duglegir að ferðast
þegar á 19. öld. Efnamenn höfðu lengi
farið í ferðalög til Frakklands og Italíu til
að mennta sig og kynnast byggingar- og
málaralist og öðrum menningarverðmæt-
um, en rómantíska stefnan opnaði augu
manna fýrir stórfengleik náttúrunnar og
auðugir menn fóru að venja komur sínar
til landa eins og Sviss og Noregs.Upp úr
aldamótum 1800 fóru breskir menn að
koma til Islands og þar er helst að nefna 23