Rit Mógilsár - 01.03.2004, Blaðsíða 13

13
hefur framleiðendum ekki fækkað að sama skapi. Það hefur orðið mikil
tekjurýrnun í greininni og er það eitt alvarlegasta vandamál hennar að mati
viðmælenda minna. „Búin eru einfaldlega allt of lítil“ (Örn,
Bændasamtökunum). Snorri Ágústsson, Landbúnaðarráðuneytinu segir til
dæmis:
Af því að ég veit svona sirka hvernig þeir [sauðfjárbændur] hafa
lifað þá eiginlega vona ég að þeir séu þeir tekjulægstu sko. Ég
vildi ógjarnan sjá einhverjar stéttir verr staddar.
Fátækt þekkist innan greinarinnar og það er stöðugt erfiðara að lifa
eingöngu af sauðfjárrækt6. Ástandið nú er þó betra en á fyrri hluta tíunda
áratugarins. Sauðfjárbændur hafa það ekki eins slæmt fjárhagslega en
viðmælendur mínir rekja það fyrst og fremst til betra atvinnuástands
almennt. Búin eru hins vegar ekki að skila meiru af sér7. Reyndar er svo
komið að á ákveðnum svæðum landsins skila hrein sauðfjárbú eigendum
sínum nánast engum tekjum. Arnar Sigurðsson, Landssamtökum
sauðfjárbænda metur stöðuna þannig:
Það er ekki til neins fyrir þetta fólk sem er með þennan
tekjustandard að, það er ekki til neins fyrir það að vera að berjast
með fé. Það er verst fyrir það sjálft.
Hér hef ég dregið upp einfalda mynd af hagrænum breytingum og stöðu
sauðfjárbænda í dag. Til að skilja núverandi aðstæður sauðfjárbænda er
nauðsynlegt að gera grein fyrir samspili reglukerfisins og greinarinnar.
Útflutningsbætur og þjóðarsátt – syndir og yfirbót?
Í upphafi 20. aldarinnar voru hvorki innflutningshöft né miðstýrðar
verðlagsaðgerðir við lýði til verndar íslenskri landbúnaðarframleiðslu (Björn
S. Stefánsson, 1986). Á þriðja áratugnum hófu stjórnvöld hins vegar
kerfisbundnar aðgerðir til að auka landbúnaðarframleiðslu með það fyrir
augum að þjóðin yrði sjálfri sér nóg um helstu nauðsynjar. Með það
markmið í huga og einnig vegna áhrifa kreppunnar miklu fer að bera meira
á verndaraðgerðum stjórnvalda þvert á vilja margra bænda (Vigdís
Jónsdóttir, 1992). Bændur fengu styrki til jarðræktar og vélvæðingar. Í
kjölfarið jókst framleiðsla landbúnaðarafurða mikið þó að enn bæri á skorti
á sumum algengustu vörunum fram undir lok sjötta áratugarins (Sigurður
Snævarr, 1993).
Kerfisvæðing landbúnaðarframleiðslunnar hélt áfram fram eftir
6 Á tímabilinu frá 1986 til 1995 var fjórðungur bændafólks með tekjur undir opinberum fátæktarmörkum
(Landbúnaðarráðuneytið, 1998).
7 Rétt er að árétta að þau viðtöl sem þessi kafli byggir á voru tekin haustið 2000 og 2001. Síðan þá hefur
efnahagslífið gengið í gegnum ákveðna kreppu og óvíst hvernig það hefur haft áhrif á afkomu bændafólks.