Rit Mógilsár - 01.03.2004, Síða 17

17
að markmið ríkisins um uppkaup hefðu náðst og eigi síðar en janúar
2004. Þetta ákvæði hefur nú þegar komist til framkvæmda.
Viðmælendur mínir höfðu skiptar skoðanir á kostum frjálsrar
verslunar með greiðslumark og bentu til að mynda á þróunina í
mjólkurframleiðslu þar sem þeir sögðu kvótaverð hafa rokið upp úr öllu
valdi. Þeir töldu óvíst að greinin gæti staðið undir kaupum á
framleiðslukvóta12. Snorri, Landbúnaðarráðuneytinu, sagði til dæmis að „
…það gæti aldrei orðið hagkvæmt að byggja hús og rækta tún ofan í
kaup á greiðslumarki…“. Aðrir settu einnig spurningamerki við hvort það
væri siðferðilega réttlætanlegt og raunveruleg framtíðarlausn að heimila
verslun með „ríkisstyrki“ og að bændur keyptu sér opinberan stuðning.
Það er þó augljóst að þegar sala á greiðslumarki verður gefin frjáls losnar
um greinina. Fólk fær svigrúm til að stækka við sig en það getur einnig
haft félagslegar og tilfinningalegar afleiðingar eins og Eiríkur Ingvarsson,
Landbúnaðarháskólanum, lýsir:
Í raun og veru þannig að um leið og þú með nýjum
hugmyndum og nýjum verkefnum ert að skapa þér forskot þá
ertu í raun og veru að troða annan niður þannig að þú færð…
þetta félagslega sko andstreymi…við að þú reynir að spjara
þig, þá drepurðu nágrannann…maður verður mjög var við það
að sérstaklega meðal eldra fólks þá er svona er þessi, þessi
tvíhyggja soldið svona erfið.
Sú samþjöppun sem óneitanlega verður skapar einnig önnur vandamál.
Sauðfjárrækt er megin atvinnuvegur sumra af dreifðustu byggðum
landsins. Nú þegar hefur orðið mikil „grisjun“ í sveitum „…þannig að þó
menn séu að tala um að búin séu að stækka þá er á mörgum slíkum
stöðum mjög bagalegt ef þeim fækkar mikið, því þá eru byggðirnar
komnar að hruni“ (Örn, Bændasamtökunum). Vandi sauðfjárræktar er því
í aðra röndina vandi sauðfjárræktarbyggðanna. Það er ákveðinn
lágmarksfjöldi fólks sem þarf til að standa undir byggðum og „…ef það
slokknar eitt ljós í sveitinni þá erum við að skapa önnur vandamál
líka“ (Snorri, Landbúnaðarráðuneytinu).

Beingreiðslur – byggðastyrkir eða stuðningur við framleiðslu?

Viðmælendur mínir hafa skiptar skoðanir um hvort og hvernig megi líta á
beingreiðslur sem annars vegar framleiðslustyrki og hins vegar
byggðastyrki. Snorri (Landbúnaðarráðuneytinu) talaði um að eftir að
beingreiðslurnar voru teknar upp hafi styrkir til landbúnaðar meiri svip
12 Í þessu samhengi má benda á að margt bendir til þess að þar sem kostir til hefðbundins landbúnaðar
eru ráðandi þættir í verðgildi jarða hefur frjálst framsal greiðslumarks haft þau áhrif að lækka verðmæti
véla, ræktunar og húsa. Með öðrum orðum, ef það eru ekki aðrir þættir í umhverfinu sem hækka verð
bújarða, þá rýrnar hlutfallslegt verðmæti framleiðslutækjanna á kostnað greiðslumarksins.