Fréttablaðið - 20.08.2022, Qupperneq 8

Ein helsta áskorunin
sem hið evrópska
mannréttindakerfi
stendur nú frammi
fyrir eru popúlískir
stjórnunarhættir sem
eru að aukast í mörg­
um Evrópuríkjum.
Róbert Spanó, forseti
Mannréttindadómstóls Evrópu
Mannréttindareglur
gætu skipt máli þegar
ákveða þarf lagalegar
afleiðingar aðgerða­
leysis við loftslags­
vánni.
VÍKURGATA 15
TIL SÖLU
GARÐABÆ
www.fastlind.is
NÁNARI UPPLÝSINGAR VEITIR
Stórglæsilegt einbýlishús
á einstakri útsýnislóð við Urriðavatn í Garðabæ
Heimir
Lögg. fasteignasali
849 0672
heimir@fastlind.is
Einbýlishús // Stærð 346,6 fm
6 herbergja // 3 baðherbergi
Aukin lofthæð, gólfsíðir gluggar, fataherbergi inn af
þremur svefnherbergjum, arinn og stór tvöfaldur bílskúr.
Blaðið í dag og safn eldri blaða á frettabladid.is
Innrás Rússlands í Úkraínu,
popúlískir stjórnarhættir
í mörgum Evrópuríkjum,
loftslagsvá og fleiri áskoranir
blasa við mannréttindakerfi
Evrópu. Róbert Spanó, forseti
Mannréttindadómstóls Evr­
ópu, fer yfir flókin verkefni
dómstólsins á næstu miss­
erum. Hann lætur af embætti
eftir rúma tvo mánuði. 
adalheidur@frettabladid.is
MANNRÉTTINDI Miklar áskoranir
blasa við Mannréttindadómstól
Evrópu og öllu mannréttindakerfi
álfunnar vegna innrásar Rússa í
Úkraínu, útgöngu þeirra úr Evrópu­
ráðinu, popúlískra stjórnarhátta í
mörgum Evrópuríkjum, aðför að
sjálfstæði og trausti á dómstólum
auk þeirrar loftslagsógnar sem
blasir við heiminum öllum. Róbert
Spanó forseti Mannréttindadóm­
stólsins fjallar um þessar áskoranir
í grein á vef Fréttablaðsins í dag.
Í greininni sem er byggð á erindi
Róberts á Norræna lögfræðinga­
mótinu sem haldið var í Reykjavík
í vikunni, segir hann innrás Rúss­
lands í Úkraínu hafa gerbreytt
pólitísku og efnahagslegu landslagi
Evrópu og raunar lagalegu einnig.
Rússlandi var vísað úr Evrópuráð­
inu í mars síðastliðnum og mun eftir
16. september ekki teljast aðildar­
ríki mannréttindasáttmálans.
Dómstóllinn stendur frammi
fyrir því verkefni að leysa úr 18 þús­
und rússneskum málum en þrátt
fyrir að Rússland eigi ekki lengur
aðild, falla fyrirliggjandi mál ekki
utan lögsögu dómsins.
„Mitt hlutverk sem forseta dóms­
ins áður en ég lýk störfum 1. nóv­
ember næstkomandi, er að gera allt
sem í okkar valdi stendur til að leysa
þetta verkefni farsællega og undir­
búa farveginn fram á við,“ segir
Róbert í greininni.
Hann spyr svo hvaða lærdóm
megi draga af því að eitt ríki ráðist
inn í nágrannaríki sitt, eftir alla
lýðræðisþróunina frá seinna stríði,
uppbyggingu þjóðaréttar og til­
komu Sameinuðu þjóðanna og Evr­
ópuráðsins, sem bæði ríkin hafi átt
aðild að.
„Innrás Rússa í Úkraínu er eitt
skýrasta dæmið um það hvað ger­
ist þegar lýðræði nær ekki að festa
rótum, þegar lýðræðið er aðeins
orðin tóm, þegar þeir sem ekki
samþykkja ofurvald valdhafanna
eru þaggaðir niður, jafnvel fang­
elsaðir á annarlegum forsendum,
þegar umburðarlyndið er lítið sem
ekkert fyrir óvinsælum skoðunum
eða fyrir lífsmáta sem ekki er talinn
sannur að mati valdhafa eða í sam­
ræmi við svokallaðar hefðbundnar
kenningar um hvað telst til viður­
kennds fjölskyldulífs. En dæmin
um þróun af þessu tagi eru ekki
aðeins bundin við þetta tiltekna
ríki, þau er fleiri,“ segir Róbert, en í
greininni rekur hann einnig hvernig
sótt hefur verið að sjálfstæði dóms­
valdsins og þar með að þrígreiningu
ríkisvalds.
„Ein helsta áskorunin sem hið
evrópska mannréttindakerfi stend­
ur nú frammi fyrir eru popúlískir
stjórnunarhættir sem eru að aukast
í mörgum Evrópuríkjum þar sem
dómarar eru sakaðir um að vinna
gegn hagsmunum „fólksins“ (innan
gæsalappa). Slíkir stjórnmálamenn
leitast við að veikja dómsvaldið,
gera það pólitískt þóknanlegt meiri­
hlutanum, koma í veg fyrir að dóm­
arar sinni skyldum sínum. Með því
er vegið alvarlega að réttarríkinu
því án sjálfstæðra og óvilhallra
dómara er réttarríkið úr sögunni,“
segir Róbert.
Hann lætur þess getið að þótt
Ísland megi með sanni kalla rétt­
arríki, steðji tiltekin hætta að, bæði
innanlands og utan. Róbert víkur
að mikilvægum málum sem leyst
hefur verið úr um sjálfstæði dóms­
valdsins á vettvangi MDE og nefnir
fjölda dóma sem kveðnir hafa verið
upp um breytingar á dómskerfi Pól­
lands. Málin hafi falið í sér mikla
áskorun enda varði þau fullveldi
ríkisins og stjórnskipun og inn­
grip alþjóðastofnana eins og MDE,
verði aðeins réttlætt með því að
umræddar breytingar gangi gegn
réttarríkinu og þrígreiningu ríkis­
valdsins.
Róbert víkur einnig að loftslags­
vánni í grein sinni en þrjú mál henni
tengd eru til meðferðar hjá yfirdeild
réttarins. Enn eigi eftir að koma í
ljós hvaða jákvæð áhrif mannrétt­
indareglur geti haft á þeim sviðum
og svar Mannréttindadómstólsins
muni senn líta dagsins ljós. Hann
segir viðfangsefnið áskilja yfir­
vegaða og ígrundaða umræðu um
mörk lögfræði og stjórnmála, hlut­
verk stjórnmálamanna og dómara.
Ekki sé útilokað að mannréttinda­
reglur geti skipt máli þegar leysa
þurfi ágreining um hvort skortur
á viðbrögðum einstakra ríkja við
vánni hafi lagalegar afleiðingar. n
Miklar áskoranir blasa við
Mannréttindadómstólnum
Róbert Spanó lætur af embætti forseta Mannréttindadómstóls Evrópu 1. nóvember næstkomandi. MYND/AÐSEND.
8 Fréttir 20. ágúst 2022 LAUGARDAGURFRÉTTABLAÐIÐ