Morgunblaðið - 03.11.2022, Blaðsíða 14

DAGLEGTLÍF14
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 3. NÓVEMBER 2022
BÓKAMESSA SÆMUNDAR
DAGSKRÁ
Kl. 14.10
• Fræðabálkur að ferðalokum eftir Þórð Tómasson
• Endurminningar Guðrúnar Borgfjörð
• Örlagaskipið Artic eftir Gísla Jökul Gíslason
• Lúkíansþýðingar Sveinbjarnar
Kl. 15.10
• Rauði þráðurinn eftir Ögmund Jónasson
• Ég er nú bara kona eftir Emblu Hakadóttur
• Álfadalur eftir Guðrúnu Jónínu Magnúsdóttur
• Launstafir tímans eftir Heimi Steinsson
Kl. 16.10
• Svartdjöfull eftir Gunnlaug Bjarnason
• Millibilsmaður eftir Hermann Stefánsson
• Skáld-Rósa, heildarsafn ljóða
• Júnkerinn af Bræðratungu eftir Pál Skúlason
Háaleitisbraut 66, 5. nóv. kl. 14–18
BÓKAÚTGÁFAN SÆMUNDUR heldur uppskeruhátíð og bókamessu í
SAFNAÐARHEIMILI GRENSÁSKIRKJU, Háaleitisbraut 66 í Reykjavík,
laugardaginn 5. nóvember kl. 14–18.
HÖFUNDAR OG AÐSTANDENDUR nýrra bóka munu kynna og lesa upp.
FÁSÉÐAR OG MERKAR FORNBÆKUR verða boðnar upp á örstuttum
bókauppboðum sem fram fara á heila tímanum kl. 15, 16 og 17.
KVÆÐAKONAN GÓÐA kemur fram og kynnir fyrirhugaða endur-
útgáfu á ÍSLENSKRI MATARHEFÐ eftir Hallgerði Gísladóttur.
SPLUNKUNÝJAR JÓLABÆKUR
Á TILBOÐSVERÐI
KAFFI OG KRUÐERÍ Í BOÐI
H
rafninn er merkilegasti
fugl Íslands, það er ekkert
flóknara en svo. Hann er
sá fugl sem hefur vakið
flestar spurningar hjá þjóðinni,
enda eru hans mannlegu taktar svo
sérstakir, aðrir fuglar hegða sér ekki
með þeim hætti,“ segir Sigurður
Ægisson þegar hann er spurður
hvers vegna hann réðst í það verk
að skrifa rúmlega fjögur hundruð
blaðsíðna bók um þennan forna fiðr-
aða íbúa landsins. Nýja bókin heitir
einfaldlega Hrafninn, og undirtitill-
inn er þjóðin, sagan, þjóðtrúin.
„Hrafninn er enn mjög bundinn
þjóðarsálinni og hann er nátengdur
þjóðtrúnni
okkar. Hann
hefur mikla
sérstöðu
meðal fugla,
því hér áður
fyrr hafði
fólk hann
fyrir augum
alla daga og
sá hversu
gáfaður fugl hann er. Ólíkt sumar-
fuglunum var hann líka yfir veturinn
við heimili fólks, eftir að hafa skipt
sér niður á bæina. Þessi mikla ná-
lægð leiddi af sér samskipti fólks við
fuglinn og ól af sér alls kyns sagnir,“
segir Sigurður sem hefur safnað í
bókina ótal sögum um hrafninn í
gegnum aldirnar, allt frá landnámi.
„Enginn fugl er meira áberandi
í sagnaheimi þjóða á norðurhveli
jarðar en hrafninn. Hrafnaflóki hafði
með sér þrjá hrafna þegar hann nam
hér land og hrafnar voru blótaðir,
tignaðir og vegsamaðir. Þjóðtrúin
segir hrafninn vera með tólf kónga
vit, svo klár og slyngur þótti hann.
Hann var stór hluti af hversdagslífi
fólks hér áður fyrr og margir færa
honum reyndar enn samviskusam-
lega æti fyrir veturinn, enda er sagt
að Guð launi fyrir hrafninn.“
Tamdir hrafnar bernskunnar
Sigurður er mikill fuglaáhuga-
maður og ljósmyndari og hefur því
kynnst krumma vel.
„Þetta er æðislegur fugl. Ég
kynntist honum fyrst þegar ég
var strákur þegar bróðir minn var
með tamda hrafna sem hann fékk
í Héðinsfirði. Ég hef lengi vel gefið
hröfnum að éta yfir veturinn, en það
er vandi hér á Siglufirði, því máva-
rnir koma strax í ætið. Ég fer því í
Héðinsfjörð til að gefa hröfnum því
þar eru engir mávar yfir veturinn og
þar kemst ég líka nálægt þeim og get
myndað þá og spjallað við þá. Þetta
er stórmerkilegur og magnaður fugl
og verulega skarpur, hann þekkir
til dæmis andlit fólks, vísindin hafa
sýnt fram á það. Hann getur líka
talið upp að sjö og er feiknagóð
eftirherma, alveg ótrúlegt hvernig
hann speglar mannsröddina. Ég held
að þessi hæfileiki hans til að herma
eftir mannamáli hafi átt þátt í því að
germanir tóku hann upp á sína arma
forðum og að hann hafi orðið svona
tengdur Óðni sem raun ber vitni,
en hrafnar hans tveir, Huginn og
Muninn, sögðu honum tíðindi hvor í
sitt eyra hans.“
Mörg örnefni tengd honum
Sigurður hefur viðað að sér efni
um hrafninn í rúman aldarfjórðung.
„Ég hef alltaf verið að sanka að
mér einhverju um hann og þetta var
spurning um að draga það saman í
eina bók. Ég hef skrifað tvær aðrar
bækur um fugla en komst að því við
efnisöflun í þær að svo miklu meira
er hægt að segja um hrafninn en
ég hafði pláss fyrir í þeim bókum.
Hann varð að fá sérbók. Þegar ég
var í þjóðfræði við Háskóla Íslands
fyrir tuttugu árum ætlaði ég að taka
hrafninn og þjóðtrú sem tengist
honum sem doktorsverkefni en svo
datt það upp fyrir, einhverra hluta
vegna sem ég man ekki lengur hverj-
ir voru. Í grúski mínu um hrafninn
kom mér einna mest á óvart að
langflest örnefni í landinu sem
tengjast fuglum tengjast honum, en
ekki haferninum eins og margir hafa
talið. Skráð örnefni sem tengjast
hrafni og krumma eru á sjöunda
hundrað og ég birti þau öll í viðauka
aftast í bókinni,“ segir Sigurður og
bætir við að þar sé einnig að finna
sjö íslenskar þýðingar á ljóðinu
The Raven, eftir Edgar Alan Poe.
Þó nokkuð er af bundnu máli í
bókinni, allt kveðið um krumma,
m.a. tvö söguljóð í skemmtistíl um
átök milli tófu og krumma, annað
eftir Skáld-Guðnýju, sem uppi var á
nítjándu öld.
Leggja staka fugla í einelti
Sigurður segir að sér finnist sögur
um hegðun hrafna á hrafnaþingi
merkilegar.
„Þá er ég ekki að tala um þegar
hrafnar safnast margir saman á
náttstaði, heldur þegar hrafnar
koma saman á þingi á haustin og
vorin. Til eru margar lýsingar á því
að ef stakur
hrafn er á slíku
þingi þá er hann
lagður í einelti
og oft drepinn af
hinum hröfn-
unum. Ég hitti
nýlega mann
sem sagðist
hafa orðið
vitni að þessu
þar sem tugir
hrafna voru
samankomnir
og margir þeirra
á eftir einum, að
reyna að stúta
honum. Þessi
hegðun er gegn-
umgangandi
í þeim sögum
sem ég fann og
þær eru eins frá einum landshluta
til annars. Ég tel verðugt verkefni
fyrir fuglafræðinga að reyna að finna
skýringu á þessari hegðun fuglsins.“
Hrafninn ermikil persóna
Þjóðtrú tengda hrafninum segir
Sigurður enn lifa góðu lífi.
„Hann er stundum talinn boðberi
válegra tíðinda, jafnvel dauða.
Mörgum er illa við að sjá hrafn
setjast á kirkju, því þá er hann talinn
boða dauða einhvers þar um slóðir.
Einnig hefur fólk lesið í ákveðna
tegund valhopps hjá honum, flug,
fjaðurýfingar og krunk. Til dæmis ef
hrafn flýgur á móti þér eða hátt yfir
þér þegar þú ferð að heiman, þá mun
þér illa ganga og heillavænlegast að
snúa aftur heim. Þegar ég var að
keyra frá Reykjavík til Siglufjarðar
um liðna helgi, þá flugu margir
hrafnar með bílnum, sem betur fer
ekki á móti mér. Ég hef aldrei séð
eins mikið af hröfnum, þeir voru víða
á leiðinni í flokkum og það hvarflaði
að mér að þeir hafi vitað að þarna
færi karl sá sem skrifaði um þá heila
bók,“ segir Sigurður og hlær.
„Hrafninn er mikil persóna og býr
yfir mannlegri hegðun, til dæmis
þegar ég hef komist að laup hans til
að mynda ungana, þá verður hann
öskureiður, ýfir sig allan og reytir
upp jarðveginn og ýtir grjóti yfir
mig. Þetta er reiði sem ég sé ekki
hjá öðrum fuglum. Hrafninn getur
líka verið afskaplega glaður og
margir þekkja glysgirni hans, svo
ekki sé talað um stríðnina og hversu
þjófóttur hann er. Ótal sögur eru til
af hegðun hans sem sýnir þessa eig-
inleika. Þetta er óskaplega duglegur
fugl sem mörgum þykir vænt um
og tengjast, en hann er líka hataður
og illa séður af sumum, mikil ósköp.
Hann á sér tvær ólíkar hliðar, hina
björtu og þá dökku.
Í gamalli þjóðtrú segir að Guð
launi fyrir hrafninn, geri þeim gott
sem gauki einhverju að honum, til
dæmis lét hann
vita ef búsmali
eða börn voru
í hættu, leiddi
fólk jafnvel
þangað sem
þurfti að bjarga
einhverjum. Við
getum velt fyrir
okkur hvaða guð
þetta er, hvort
orðatiltækið
komi kannski úr
heiðni, frá því
fyrir landnám
og merki þá
Óðin. Sumir
skilja þetta
þannig að okkar
seinni tíma Guð
sé með hrafninn
í ábyrgð.“
Krummi býr yfirmannlegri hegðun
Kristín Heiða Kristinsdóttir
khk@mbl.is
Ljósmynd/Sveinn Þorsteinsson
Gantast Bókarhöfundur, SigurðurÆgisson, hampar hér útskornum
krumma í tilefni erindis sem hann hélt um alþýðuheiti íslenskra fugla.
Ljósmynd/Sigurður Ægisson
KrummiHér flýgur einn svartfiðraður ímuggumeð bita úr kindarhjarta semSigurður færði honum íHéðinsfirði í vor.
„Hrafninn er óskaplega duglegur fugl sem mörgum
þykir vænt um og tengjast, en hann er líka hataður
og illa séður af sumum, mikil ósköp,“ segir Sigurð-
ur Ægisson sem hefur safnað fróðleik og sögum um
fuglinn sem hefur tólf kónga vit í eina bók.
Ljósmynd/Ólafur Oddsson/Þjóðminjasafn Íslands
HrafnDavíð Stefánsson frá Fagraskógi
með lífvana hrafn í fanginu árið 1919.