Morgunblaðið - 19.11.2022, Side 52

MENNING52
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 19. NÓVEMBER 2022
Fallegar vörur
fyrir heimilið
Sendum
um
land allt
Isabel stólar
á snúning, í 3 litum
Verð án arma 37.000 kr.
Verð með örmum 44.000 kr.
Tjarnargötu 2 | 230 Reykjanesbæ | Sími 421 3377 | bustod@bustod.is | www.bustod.is
S
umar bækur dvelja lengi
áfram með lesandanum eftir
að lestri þeirra er lokið.
Þannig eru bækur Kristínar
Eiríksdóttur einmitt gjarnan og
ný skáldsaga hennar Tól er þar
engin undantekning. Tól er afar
áhrifamikil og hjartnæm saga sem
hverfist um kvikmyndagerðarkon-
una Villu Dúadóttur og heimildar-
mynd hennar um hvalveiðimanninn
Dimma. Þegar sagan hefst erum við
stödd á alþjóðlegri kvikmyndahátíð
í Svíþjóð þar sem heimildarmyndin
hefur verið frumsýnd. Aðalpersóna
bókarinnar, Villa, situr uppi á sviði
á meðan aðstandandi hátíðarinn-
ar spyr hana spjörunum úr fyrir
framan áhorfendur. Hvers vegna
ákvað Villa að segja sögu Dimma?
Er yfir höfuð viðeigandi að hún geri
það, eða er hún að „rómantísera
hans hörmulega lífshlaup einungis
sér til ávinnings“? Og hvað með allt
það sem var klippt út úr myndinni,
til að mynda saga Amalíu, ungrar
stúlku sem tengist þeim báðum,
Villu og Dimma? Þessi myndræna
opnunarsena er afar vel hugsuð,
en um leið og hún slær tóninn fyrir
söguna í heild vekur hún einnig
máls á einu meginþema bókarinnar,
það er siðferðislegum tilgangi og
hlutverki listarinnar. Er réttlætan-
legt að fjalla opinskátt um ógæfu
og raunir annarra á þennan máta?
Að hvaða leyti er unnt að þýða
þann veruleika sem vísað er í yfir
á listrænt form? Á meðan sögu-
persónurnar takast á við þessar
spurningar í frásögninni tekst sögu-
höfundur á við sama vanda í textan-
um og sagan verður því sjálfsöguleg
eða (e. metafictional), samtímis að
verkum á þessum tveimur ólíku
sviðum. Þetta er snilldarlega vel
gert.
Krónísk magapína
og alls konar tól
Í Tólum er fjallað á einstaklega
vandaðan máta um viðkvæm mál-
efni á borð við fíkn, vanrækslu, of-
beldi og missi. Rauður þráður bók-
arinnar er sömuleiðis andleg heilsa
og heilbrigðismál og í frásögninni
er tekist á gagnrýninn máta á við
umfjöllunarefni á borð við kyn-
bundna mismunun og fordóma
innan heilbrigðiskerfisins. Mynd-
mál sögunnar er sterkt og ekkert
er dregið undan: sögupersónurnar
þjást jafnt af raunverulegum sem
og ímynduðum kvillum, en oftar en
ekki reynist hið ósýnilega og jafnvel
tilbúna ekki
síður raunveru-
legra en hið
bersýnilega og
almenna. Sjálf
þjáist sögu-
persónan Villa
af krónískri
magapínu sem
hefur hrjáð
hana frá því að
hún varð fyrir áfalli sem barn. Frá
meltingarsérfræðingnum sínum fær
hún þá greiningu að veikindin séu
í raun ekki til staðar, en líkaminn
upplifi þau samt sem áður líkt og
þau væru fullkomlega raunveruleg:
„Þetta er geðvefrænt. [...] Verkirnir
eru alveg raunverulegir. Heilinn
sendir taugaboð um blæðandi
magasár. Alls engin ímyndun.“ En
hvernig er hægt að lækna ósýnilega
og ímyndaða kvilla?
Þrátt fyrir allt þetta tal um
sjúkdóma og meinsemdir er Tól
bók sem er sprelllifandi og talar
þar að auki beint inn í samtímann.
Tónn sögunnar er hárbeittur en um
leið nærgætinn, efnistökin úthugs-
uð og frásögnin afar kvik. Sagan
er marglaga og rík af myndmáli
og líkt og fyrri bækur Kristínar
Eiríksdóttur, sem er myndlistar-
menntuð, bera Tól vott um einstaka
næmni höfundar fyrir áferð og
formi tungumálsins. Frásögnin er
þannig dregin fallegum dráttum,
sögupersónurnar eru vel skapaðar
og minnisstæðar og saga hverrar
og einnar ristir djúpt. Þrátt fyrir að
umfjöllunarefnið sé alvöruþrungið
og sagan nísti á köflum inn að beini
er frásögnin því ákaflega falleg,
blæbrigðarík og frjó. Hún veitir
sömuleiðis fordómalausa innsýn í
veruleika sem stendur eflaust nærri
mörgum en er öðrum hulinn. Á
þennan máta tekst bókinni að gera
það sem bækur gera ef til vill best,
að víkka út sjóndeildarhring lesand-
ans og dýpka skilning hans á ólík-
um litbrigðum mannlífsins. Þetta er
grípandi saga, átakanleg á köflum,
sem spilar á allan tilfinningaskal-
ann, og hana er ekki endilega
æskilegt að lesa í einni bunu heldur
er vert að staldra við og leyfa sér
að melta atburðarásina í góðu tómi.
Hún heldur þó athygli lesandans
fanginni allt frá fyrstu síðu til hinn-
ar síðustu og kemur í sífellu á óvart.
Tól er saga um margs konar tæki og
tól, um ólíkindatól og hörkutól, um
biluð tól, gömul tól, frásagnartól,
eyðileggingartól og hjálpartól, um
tólin sem við reiðum okkur á til
þess að fóta okkur í tilverunni og
kannski ekki síst um tólin sem við
getum notað til þess að rétta öðrum
hjálparhönd og láta gott af okkur
leiða. Þetta er kraftmikil og vönduð
saga sem togar í hjartastrengina og
sýnir fram á mikilvægi skáldskap-
arins sem tóls til þess að fjalla um
það sem stundum er einfaldlega
ekki hægt að orða öðruvísi.
Sprelllifandi
saga sem á
brýnt erindi
Morgunblaðið/Kristinn Magnússon
Kristín „Þetta er kraftmikil og vönduð saga sem togar í hjartastrengina.“
BÆKUR
SNÆDÍS
BJÖRNSDÓTTIR
Skáldsaga
Tól
Eftir Kristínu Eiríksdóttur.
JPV 2022. Innbundin, 349 bls.
A
ð muna og sakna er sama
orðið á víetnömsku,
segir í einu ljóðanna
í Skepna í eigin skinni,
fyrstu ljóðabók leikskáldsins og
þýðandans Hrafnhildar Hagalín
Guðmundsdóttur. Og endurlit og
söknuður eru helstu viðfangsefni
bókarinnar; þungar, tregafullar og
áleitnar minningar í ferðalagi aftur
í tímann og á sögusvið löngu lifaðs
lífs ljóðmælandans, á stöðum sem
hafa tekið miklum breytingum.
Í upphafi verksins er vísað í skrif
skáldsins Walts Whitman, um að
ekkert glatist nokkurn tíman alveg,
eða geti glatast, „ekkert af þessum
heimi, né líf,
eða kraftur eða
nokkuð sýni-
legt“. Þau orð
skýra afstöðu
ljóðmælandans
á ferðalaginu
aftur í tímann,
til móts við fyrra
líf og dauða,
í þessu vel
mótaða verki. 29 ljóðum bókarinn-
ar er síðan skipt upp í fjóra hluta.
Fyrsti hlutinn er bara þrjú ljóð en
þar er tónninn sleginn í dimmu
myndmálinu; í ljóðinu „Ferðalagi“
hefur minningin orðið og við sjáum
hvernig hún tekur líkama og hugs-
un yfir:
Blind
smýg ég inn umhúðina
ferðast hægt gegnumkjötið
þéttriðið net fíngerðra drauma
Segir í upphafi ljóðsins og
minningin segist herða takið uns
eitthvað brestur. Og í næsta ljóði
erum við komin í ferð með rándýri
sem hefur, heiftúðugt, hnitað hringi
um borg þar sem „völundarhús
alda, ára“ lykst um ljóðmælandann,
borg með grænslýjuðum síkjum
„rakra minninga / löngu horfinna
drauma.“
Í öðrum hluta er ljóðmælandinn
staddur í gjörbreyttri borg sem
hann hefur snúið aftur til eftir langa
fjarveru. Brugðið er upp myndum
af borgarhlutum, götum og stöðum;
þetta er nöturleg umgjörð samfé-
lags sem virðist hafa hrörnað og
gefið eftir – „neðri byggð borgar-
innar / er nú teppalögð skólplykt“
og „… hér ríkir varanlegt logn
og ýrir úr lofti glerbrotum / og
mulningi úr múrsteinum, leirlitum
fortíðardraugum / augnstungnar
byggingar standa í röðum og heilsa
/ eins og afdankaðir, aflimaðir
hermenn liðins tíma“. Í öðru ljóði
finnur ljóðmælandi ekki aftur götu
sem hann þekkti vel áður og man
ekki lengur hvernig borgin var áður,
þegar hann bjó þar. Og þar mætum
við dauðanum sem bókin hverfist
um og ljóðmælandinn reynir að tak-
ast á við: „Og ég man ekki þann dag
/ daginn þarna / sem hann dó“.
Í sjö ljóðum þriðja hluta bókar-
innar fer að skýrast mynd af manni
sem hefur verið þrjátíu ár í burtu
og er tregaður með oft sárum og
fallegum hætti. Eftir að upplýst
hefur verið um fjarveru hans í ljóð-
inu „Fjarlægðir“ segir: „Í svimandi
hæð stíg ég / út á hárfínan þráð /
sem liggur inn í andardrátt þinn
...“ Í „Líkindum“ er ljóðmælandinn
kominn á stað þar sem sá sem
saknað er stóð áður „en þú misstir
takið // Misstir mig“. Og í „Síðustu
myndinni“ er maðurinn sagður birt-
ast brosandi, ákveðinn, staðfastur, í
ferð sem hann ætlaði sér að fara.
Í upphafi lokahlutans er regn-
dropum sem falla á götu fallega líkt
við „örfilmur / splundast í götunni /
Framkallast / ein og ein“. Sem leiðir
að ljóði sem hefur dagsetningu að
heiti, „5. ágúst 1987“, sem er sagður
dánardagur og það tengist tileinkun
bókarinnar, Til G.P., en Guðmundur
Pálsson leikari, faðir skáldsins,
lést þann dag á Spáni. „Ekki lifa
öll blóm af ferðalög / Sum kjósa að
vera um kyrrt / í saltblautum, sól-
gylltum borgum“ segir í tregafullu
en fögru ljóðinu, og þar blómstra
þau „í iðrum augnstunginna húsa-
rústa / í einrúmi / og anda / og
anda / og anda.“ Og lesanda er
sagt að ef hann leggi við hlustir þar
undir brú, geti hann heyrt í þeim:
„Andardrátt blómanna / sem kusu
að vera eftir / þegar hin fóru heim“.
Í lokaljóði bókarinnar, „Segði já“,
er fagurlega ort um flokka milljóna
farfugla og sagt að með þeim fari
aðrir ósýnilegir. Okkur er sagt að
líta upp til fuglanna en með þeim
sé „ósýnilegur aragrúi / allra þeirra
sem við höfum misst“. Það eru
„Farsálir / komnar heim.“
Skepna í eigin skinni Hrafnhildar
Hagalín er áhrifarík og afar vel
mótuð frumraun nýliða á vettvangi
ljóðanna en svo sannarlega mjög
reynds höfundar, eins og vel má sjá
af verkinu. Ljóðin eru bæði lærð og
öguð, notkun myndmáls markviss
og iðulega hrífandi. Ljóðin eru mett-
uð af þungum undirliggjandi trega
en jafnframt er sem ljóðmælandinn
skrifi sig gegnum verkið í fallega
sátt við líf, fortíð og dauða.
Út á hárfínan þráð
Morgunblaðið/Eggert
Hrafnhildur Hagalín Rýnir segir fyrstu ljóðabók hennar mjög áhrifaríka.
BÆKUR
EINAR FALUR
INGÓLFSSON
Ljóð
Skepna í eigin skinni
Eftir Hrafnhildi Hagalín
Guðmundsdóttur.
Mál & menning, 2022. Kilja, 63 bls.