Morgunblaðið - Sunnudagur - 16.10.2022, Blaðsíða 10

10
ERLENT
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 16.10.2022
Íranskar konur
í byltingarhug
Undanfarinn mánuð hefur íranskt samfélag nötrað eftir að
ung kona, sem var gripin á götu úti vegna þess að hár hennar
stóð undan slæðu, lést í varðhaldi. Við völd eru harðlínu-
menn sem vilja kæfa allt andóf, en mótmælendur með
konur í broddi fylkingar hafa sýnt aðdáunarvert
óttaleysi gagnvart kúgunarvaldi klerkanna.
Karl Blöndal kbl@mbl.is
E
kkert lát hefur verið á mótmælum
í Íran í næstum því mánuð eftir
að ung kona, Mahsa Amini, lét
lífið vegna útreiðar sem hún fékk
hjá siðgæðislögreglu landsins um
miðjan september. Stjórnvöld í landinu hafa
brugðist við af hörku. Talið er að ekki færri en
108 manns hafi látið lífið, þar á meðal öryggis-
verðir, og ekki er vitað hvað margir eru særðir,
en þeir gætu skipt þúsundum. Konur hafa verið
í fararbroddi í aðgerðunum og láta ekki deigan
síga þrátt fyrir að þær leggi sig í bráða hættu.
Amini var í heimsókn í Teheran þegar
siðgæðisverðirnir handtóku hana. Hún var 22
ára gamall Kúrdi frá bænum Seqiz í Kúrdistan.
Hún hafði sveipað um sig híjab, höfuðklút, sem
konum ber skylda að bera í Íran til að hylja hár
sitt og háls, og var að koma upp úr neðan-
jarðarlestinni ásamt yngri bróður sínum þegar
siðgæðislögreglan stoppaði hana fyrir „óviðeig-
andi klæðaburð“. Samkvæmt frásögnum sást
í hár hennar. Farið var með hana í „endur-
menntunarstöð“ þar sem konum er kennt
hvernig eigi að fara eftir reglum klerkaveldisins
um klæðaburð. Bróður hennar var sagt að hún
yrði látin laus síðar um kvöldið.
Þremur dögum síðar, hinn 16. september, var
tilkynnt að hún væri heiladauð. Stjórnvöld
héldu því í fyrstu fram að hún hefði fengið
hjartaslag. Síðan birtu þau myndskeið þar
sem hún sést falla í yfirlið og hníga á gólfið í
varðhaldinu.
„Hvaða rétt hafa þeir?“
Fjölskylda hennar heldur því fram að hún
hafi látist af áverkum á höfði eftir barsmíðar
lögreglu.
„Mehsa var ekki hjartveik. Ástæður slyssins
eru deginum ljósari,“ sagði frændi hennar við
íranska vefmiðilinn Asriran á meðan Amini lá
fyrir dauðanum. „Hvað gerist þegar þeir grípa
stúlkur og setja þær inn í bíl með slíku offorsi
og ógn? Hvaða rétt hafa þeir? Þeir vita ekkert
um íslam, eða mannúð.“
Eftir þetta hafa konur tekið af sér höfuðklút-
inn og boðið öryggissveitum byrginn í mestu
mótmælum undanfarinna þriggja ára. Ungar
konur eru áberandi meðal mótmælenda, há-
skólanemar og jafnvel ungar stúlkur. Þær hafa
svipt sig höfuðklútnum, híjab, á almannafæri.
Þær hafa kveikt í klútunum á almannafæri og
stappað á myndum af æðstu leiðtogum lands-
ins, núverandi og fyrrverandi. Þær hafa einnig
klippt af sér hárið í táknrænni aðgerð, sem er
til marks um sorg og á rætur í Shahnameh,
þúsund ára gömlum persneskum ljóðabálki. Þar
skerða konur hár sitt til að mótmæla óréttlæti.
Öryggissveitir magna upp reiði
Yfirvöld hafa ítrekað beitt vopnum til að
kveða niður mótmælin. Nú síðast á miðvikudag
mátti heyra skothvelli rjúfa hróp mótmælenda
í borgunum Isfahan og Karaj í myndskeið-
um sem norsk mannréttindasamtök birtu.
Á myndskeiði, sem fréttastofan AFP vottaði
að væri ósvikið, mátti heyra ungar konur – í
fréttaskeytinu sagði að þær væru stúdentar
– hrópa „Niður með einræðisherrann“ á meðan
þær gengu eftir götu í Teheran.
Viðbrögð stjórnvalda eiga sinn þátt í því að
mótmælunum linnir ekki. Fleiri stúlkur og
konur hafa látið lífið eftir að mótmælin hófust.
Síðast heyrðist frá Nika Shakarami, ungum
listnema, 20. september. Þá hringdi hún í vin
sinn og sagði að öryggissveitir væru á hælunum
á sér úti á götu. Tíu dögum síðar var fjölskylda
hennar boðuð að sækja lík hennar í Teheran.
Höfuð hennar virtist bera merki um barsmíðar.
Stjórnvöld sögðu að hún hefði látist eftir fall
ofan af húsþaki. Hún var grafin á laun til þess
að útför hennar yrði ekki kveikja að mótmæl-
um. Shakarami hefði orðið 17 ára daginn sem
hún var jörðuð.
Fimm dögum eftir andlát Amini tók Hadis
Najafi, kona á þrítugsaldri, upp myndskilaboð
í miðjum mótmælum og birti á félagsvefnum
TikTok: „Ég vona að eftir nokkur ár þegar ég lít
aftur verði ég hamingjusöm og allt hafi breyst
til hins betra,“ mun hún hafa sagt. Nokkrum
klukkstundum síðar var hún skotin í höfuðið.
„Ég hef alltaf velt því fyrir mér hvers vegna
ég hafi þurft að fæðast í Íran,“ sagði Sarina
Esmailzadeh í myndskeiðsbloggi fyrir stuttu.
Samkvæmt fréttum var hún barin til dauða í
mótmælum í Karaj. Stjórnvöld halda fram að
hún hafi stokkið fram af húsþaki. Esmailzadeh
var aðeins 16 ára gömul.
Jarðarfarir hafa oft verið vettvangur póli-
tískra aðgerða í Íran. Hjá sjítum – sem eru í
meirihluta í Íran – er vaninn að heiðra þann
látna að nýju 40 dögum eftir andlátið. Við þær
aðstæður sem nú eru má búast við heitum
tilfinningum við slíkar minningarathafnir um
þá sem hafa fallið í mótmælunum og getur þá
verið stutt í að út brjótist mótmæli.
Enga væga dóma
Það er til marks um að stjórnvöld hyggjast
ekki gefa eftir að á fimmtudag var greint frá
því að dómsmálayfirvöld í Íran hefðu gefið út
fyrirskipanir til dómara um að fella ekki væga
dóma yfir þeim sem kæmi í ljós að hefðu verið
forsprakkar mótmælanna.
„Óverðskulduð samúð og vægir dómar yfir
[forkólfunum] eru óréttlæti gagnvart þjóðinni,“
var haft eftir Gholamhossein Mohseni Ejei,
yfirmanni dómsmála í landinu. „Um leið ætti að
íhuga einhver stig vægðar yfir þeim, sem síður
eru sekir.“
Til marks um það hvað mótmælendur gætu
átt í vændum er dómur, sem féll á þriðju-
dag yfir Mostafa Tajzadeh, einum leiðtoga bar-
áttunnar fyrir umbótum í landinu. Hann dæmd-
ur í fimm ára fangelsi fyrir launráð gegn öryggi
ríkisins og birtingu lyga og áróðurs gegn ríkinu.
Hann neitaði að grípa til varna í málinu eftir að
honum var neitað um að ráðfæra sig einslega
við lögmann sinn.
Tajzadeh er 65 ára og er haldið í einangrun.
Hann var ráðherra í forsetatíð Mohammads
Khatamis, sem var umbótasinni og reyndi að
koma á þíðu í samskiptum við Vesturlönd á
árunum 1997 til 2005. Hann hefur þegar setið
í fangelsi í sjö ár. Hann hugðist bjóða sig fram
til forseta í forsetakosningunum í fyrra, en út-
varðaráðið, sem vottar frambjóðendur, hafnaði
framboði hans.
Dóttir forseta í fangelsi
27. september var Faezeh Hashemi handtekin
í Teheran fyrir að hvetja borgarbúa til að taka
þátt í mótmælunum. Hashemi stendur á sex-
tugu og er fyrrverandi þingmaður og berst fyrir
auknum réttindum kvenna í Íran. Hún er líka
dóttir Akbars Hashemi Rafsanjani, fyrrverandi
forseta Írans, sem lést 2017.
Faezeh hefur átt meira brautargengi að
fagna í Íran en um þessar mundir. Hún gaf á
tíunda áratugnum út tímaritið Zan þar sem
því var haldið fram að aldagamlar túlkanir á
Kóraninum væru rangar. Karlkyns fræðimenn
hefðu haldið á loft margþáttuðum misskilningi
á Kóraninum til að færa rök að yfirráðum karla
í samfélagi múslima.
Faezeh var í eina tíð þjálfari í blaki og var
gerð að forseta einingarráðs kvenna í íþróttum.
Hún skipulagði Ólympíuleika íslamskra kvenna
í Teheran árið 1993 þar sem kepptu 700 konur
frá 11 löndum. 1995 sagði hún í viðtali að víðast
hvar í hinum íslamska heimi ættu „konur við
menningarlegan vanda að stríða. Það er litið
á þær sem varning og eru þær neyddar til að
halda sig innan veggja heimilisins. En fyrir
íranskar konur hafa gildin breyst.“ Það er
spurning hvernig hún myndi orða þetta núna.
Íslamska byltingin í Íran 1979 markaði
þáttaskil. Keisarinn hafði reynt að stjórna
á veraldlegum grunni og bæla trúna niður.
Þótt hann tæki vestrænt þjóðfélag sér til
fyrirmyndar stjórnaði hann með harðri hendi
og var illa þokkaður einræðisherra heima fyr-
ir. Með klerkastjórninni, sem komst til valda í
byltingunni, náðu sjítar pólitískum ítökum sem
hafa reynst afdrífarík í Mið-Austurlöndum, en
fram að því hafði lítið farið fyrir ágreiningnum
milli súnníta og sjíta á yfirborðinu. Markmiðið
var að breiða út byltinguna og eitt afsprengi
þess var Hizbollah-hreyfingin í Líbanon. Hiz-
bollah hefur í orði kveðist bera hagsmuni allra
múslíma fyrir brjósti, en sá málflutningur hefur
í augum súnníta ekki þótt halda vatni þegar á
reynir.
Stuðningur kvenna og mótmæli
Á árunum 1978 og 1979 gengu þúsund-
ir kvenna að skipan Ruhollahs Khomeinis
erkiklerks, sem var í útlegð í Frakklandi, í
svörtum tsjador til stuðnings byltingunni um
götur Írans. Hann þakkaði þeim síðar stuðn-
inginn.
Eftir byltinguna, sem var í mars 1979, gengu
konur aftur fylktu liði þúsundum saman dag
eftir dag til að mótmæla þegar farið var að tak-
marka réttindi þeirra. Einn ásteytingarsteininn
var að nú átti að þvinga konur til að ganga í
tsjador, sem er alklæðnaður. 11. mars skutu
byltingarverðir af byssum yfir höfuð þeirra
og daginn eftir voru konurnar sem mótmæltu
grýttar og ráðist á þær með hnífum. 13. mars
tilkynnti Khomeini að konur yrðu ekki skyldað-
ar til að klæðast tsjador, en það væri æskilegt.
Íranskt þjóðfélag er fullt af mótsögnum.
Konum er haldið niðri á sumum sviðum en
ekki öðrum. Þær mega sitja á þingi og gegna
AFP/UGC
Stúdentar sitja á hringtorgi nærri íslamska Azad-háskólanum íTeheran. „Ekki vera áhorfendur,
verið með okkur,“ heyrast konurnar kyrja í myndskeiði.