Morgunblaðið - Sunnudagur - 16.10.2022, Side 12

12
ERLENT
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 16.10.2022
Íranski andófsmaðurinn Ruhollah Zam rak í
október 2019 nokkuð víðlesna heimasíðu með
aðsetur í Frakklandi. Þar bjó hann ásamt
fjölskyldu sinni. Í nýju heimalandi var hann með
stöðu flóttamanns og naut öryggis. Rétt rúmu
ári síðar hafði hann verið dæmdur til dauða í
Írak og 12. desember 2020 var hann tekinn af lífi.
Aftakan var fordæmd um allan heim.
Fréttaveitan AFP fór ofan í saumana á
hvernig það gerðist að Zam hvarf frá Frakk-
landi og endaði í snörunni að tilstuðlan stjórn-
valda sem hann hafði gagnrýnt harkalega í
störfum sínum.
Faðir hans heitir Mohammad Ali Zam. Hann
er klerkur sem enn er með aðsetur í Íran og
var á sínum tíma háttsettur í menningarstofn-
unum Írans. Hann var svo ötull stuðnings-
maður byltingarinnar í Íran árið 1979 þegar
keisaranum var steypt af stóli að hann nefndi
son sinn eftir forsprakka hennar, Ruhollah
Khomeini.
Samstarfsmenn og vinir Ruhollah Zam í
Frakklandi sögðu AFP að hann hefði gert þau
mistök á láta ginna sig í ferð til Íraks í október
2019. Hann hefði haft að engu viðvaranir
þeirra um að hann væri að steypa sér í bráða
hættu og gengið í gildru sem egnd hefði verið
fyrir hann.
„Hann lék hættulegan leik með því að fara
til Íraks og tapaði,“ sagði Hahtab Ghorbani,
íranskur rithöfundur og flóttamaður, sem vann
með Zam og er með aðsetur í París. „Hann var
dreginn inn í óprúttinn sálfræðilegan leik sem
þessi stjórn lagði upp.“
Engin rauð lína
Zam var með dvalarleyfi í Frakklandi í
næstum hálfan áratug. Hann hafði laðað að sér
næstum tvær milljónir fylgjenda á rás sinni
Amadnews á vefnum Telegram. Þar hvatti
hann fólk til að mótmæla veturinn 2017 til
2018 og birti stundum stórbrotnar ásakanir á
hendur írönskum stjórnvöldum.
Zam hafði notið forréttinda í æsku, enda
faðir hans áhrifamaður. Hann var með góð
sambönd í Teheran og lagði áfram rækt við
þau eftir að hann fór úr landi eftir mótmælin
2009 í kjölfar umdeildra kosninga.
Fyrst fór hann til Malasíu, svo Tyrklands og
endaði í Frakklandi.
„Þegar ráðamenn börðust um áhrif og völd
sneru þeir sér til Zams,“ sagði Maziyar, vinur
hans, sem einnig er flóttamaður og vann á
Amadnews. Hann bað um að fullt nafn hans
yrði ekki birt. „Hann birti upplýsingar án þess
að setja sér nokkur mörk, hjá honum var engin
rauð lína, hann bar hvorki virðingu fyrir for-
setanum né æðsta leiðtoganum, engum. Hann
hló jafnvel að sínum eigin föður.“
Velgengni Amadnews og vaxandi rót-
tækni Zams varð honum hins vegar að
falli. Telegram lokaði reikningnum eftir að
hann hafði hvatt fylgjendur sína til að nota
molotov-kokteila gegn lögreglu. Áhrif Zams
virtust fara þverrandi og jafnvel vinir hans
fóru að spyrja sig hvort hann gengi of langt
í tilraunum sínum til að steypa stjórninni í
Teheran.
Einn og einangraður
„Ruhollah var orðinn mjög vel þekktur. Hann
hvatti til þess að stjórnin yrði felld og var
jafnvel farinn að sjá sjálfan sig fyrir sér sem
leiðtoga,“ sagði Hassan Fereshtyan, lögmaður
í París, sem aðstoðaði Zam. „Smám saman
missti hann vini sína.“
„Hann var einn og einangraður og hluti
írönsku stjórnarandstöðunnar í útlegð treysti
honum ekki,“ bætti Ghorbani við.
Honum voru einnig farnar að berast hótanir,
sem urðu til þess að franska lögreglan ákvað
að veita honum vernd.
Vinir hans sögðu að þetta hefðu verið erfiðir
tímar fyrir Zam. Hann hefði verið mjög metn-
aðargjarn og verið farinn að óttast að missa
þau áhrif sem hann hafði á undraskömmum
tíma náð í fjölmiðlum og um leið að glata
ítökum sínum.
„Hann var í stöðu þar sem er auðvelt að
taka slæmar ákvarðanir og bíta á agnið,“ sagði
Maziyar.
Um miðjan október 2019 birtist hann í
skrifstofu Fereshtyans í París og kom honum í
opna skjöldu með fyrirætlunum um að fara til
Íraks til að taka viðtal við Ali Sistani erkiklerk,
einn áhrifamesta leiðtoga sjía-íslams.
Þetta eru endalokin
Viðtalið hugðist hann nota til að hleypa af
stokkunum nýrri sjónvarpsrás að undirlagi
manns sem sagðist vera íranskur kaupsýslu-
maður.
Félagar hans áttuðu sig strax á hættunni
þar sem Íranar hefðu eftir innrás Bandaríkja-
manna 2003 náð miklum ítökum í Írak, þar
sem meirihluti íbúa eru sjítar.
„Ég öskraði, ég sagði við hann: „Ef þú ferð
eru það endalokin. Þú kemur aldrei aftur til
Frakklands!““ sagði Fereshtyan.
Zam hlýddi ekki þessum viðvörunarorðum
AFP/Ali Shirband
Andófsmaðurinn Ruhollah Zam við hljóðnemann fyrir byltingardómstólnum í Teheran 2. júní
2020. Hann var dæmdur til dauða og hengdur 12. desember sama ár fyrir njósnir og undirróður.
Gildra og aftaka
Ruhollah Zam var ginntur frá Frakklandi til Íraks, rænt og
fluttur til Írans þar sem hann var hengdur fyrir njósnir.
heldur fór til Amman og þaðan daginn eftir til
Bagdad.
„Allir réðu honum frá því að fara, meira
að segja lífvörðurinn hans, en hann svaraði
að hann væri einfaldlega þreyttur á að bíða,“
bætti Mazyar við. „Og hann fór, eins sorglegt
og það er.“
Zam hringdi í konuna sína frá flugvellinum
í Amman, en svo virðist sem hann hafi verið
gripinn strax við komuna til Bagdad. Seinna
var bundið fyrir augun á honum, honum
stungið í bíl og ekið með hann að landamærum
Írans. Þetta mátti sjá á myndskeiðum sem
sýnd voru í íranska ríkissjónvarpinu.
Í júlí 2020 birtist viðtal við hann í íranska
sjónvarpinu. Hann var þá í haldi í Íran.
Íranskir andófsmenn segja að slík viðtöl séu
dæmigerð fyrir þær aðferðir, sem notaðar séu
þar í landi, og tala um játningar þvingaðar
fram með pyntingum.
Í viðtalinu sat hann í djúpum hægindastól
og svaraði spurningum Ali Rezvani, sem opin-
berlega er blaðamaður ríkisútvarpsins IRIB,
en andófsmenn segja að í raun hafi hann þann
starfa að yfirheyra fyrir írönsku byltingar-
verðina.
Zam var meðal annars dæmdur fyrir að
„breiða út spillingu“ og njósna fyrir erlendar
leyniþjónustur, þar á meðal Frakka og Ísraela.
Þeim ásökunum neitaði hann alfarið og
sömuleiðis stuðningsmenn hans.
Hann var tekinn af lífi 12. desember 2020,
aðeins fjórum dögum eftir að hæstiréttur
landsins hafði staðfest dóminn yfir honum.
Óvenjulegt mun vera að hafðar séu svo hraðar
hendur.
Faðir hans skrifaði á Instagram-reikninginn
sinn að hann hefði fengið að hitta son sinn
daginn fyrir aftökuna og sagði að hann hefði
ekki fengið að vita hvenær hún ætti að fara
fram.
Dóttir hans, Niaz, skrifaði á félagsvef að
faðir sinn hefði hringt í gegnum forritið
Whatsapp nokkrum klukkustundum fyrir af-
tökuna. „Ég vissi að komið væri að því og það
erfiðasta var að ég gat ekkert gert,“ skrifaði
hún.
Í Bandaríkjunum og Evrópu lýstu stjórnvöld
yfir hneykslan á aftökunni og Michelle Bachel-
et, þáverandi yfirmaður mannréttindamála hjá
Sameinuðu þjóðunum, sagði að menn hefðu
„þungar áhyggjur“ af því að handtaka Zams
utan Írans „jafngilti mannráni“.
Hassan Rouhani, forseti Írans, sagði hins
vegar að hann hefði ekki áhyggjur af því að
aftakan myndi skaða samskiptin milli Írans
og Evrópu, enda væri dauðarefsingin lögleg í
Íran.
Íranskir andófsmenn í Frakklandi litu hins
vegar svo á að dauðadómurinn yfir Zam væri
viðvörun til þeira um að þeir væru hvergi
óhultir, jafnvel þótt þeir væru utan Írans.
„Með þessari aftöku vildu þeir senda skila-
boð til þeirra sem eru stjórninni trúir um að
beygja ekki af leið,“ sagði Ghorbani. „Og einnig
sýna stjórnarandstæðingum utan Írans vald
sitt og sá fræjum ótta og skelfingar í þeirra
röðum.“
frá Mahabad þar sem lýst var yfir stofnun
ríkis Kúrda árið 1947. Mannréttindasamtökin
Hengaw, sem hafa aðsetur í Ósló, sögðu að í
millitíðinni hefði íranski herinn tekið völdin í
borginni.
Lögregla hefur víða beitt valdi og skotið
gúmmíkúlum til að leysa upp mótmæli og notað
táragas. Sérstaklega hart hafa öryggissveitir
gengið fram á svæðum Kúrda. Í Piranschahr,
Mahabad og Úrmíu hefur lögregla skotið byssu-
kúlum á óvopnaða mótmælendur. Þeir sem hafa
látist eru flestir Kúrdar.
Loka netinu
Írönsk stjórnvöld hafa skorið niður aðgang að
netinu eftir að mótmælin hófust. Lengst hefur
verið gengið á svæðum Kúrda, sem hafa verið
lokuð fyrir umheiminum. Samkvæmt óstaðfest-
um fréttum hefur verið lýst yfir neyðarástandi
í Kúrdistan.
Þá vakti athygli að nokkrum dögum eftir
að mótmælin hófust gerði Íransher árás á
bækistöðvar aðskilnaðarsinna Kúrda í norður-
hluta Íraks. Fréttaveitan Tasnim, sem tengist
hernum, skýrði þetta með því að liðsmenn
Kúrda hefðu áður gert árásir á íranskar her-
stöðvar í grennd við landamærin.
Fréttaskýrendur hafa hins vegar leitt að
því getum að árásirnar séu viðbragð við
mótmælunum. Eftir félagsmiðlum að dæma
hefur mótmælendum í Kúrdahéruðunum hvað
eftir annað tekist að stökkva öryggissveitum
stjórnvalda á flótta. Ahmad Wahidi, innan-
ríkisráðherra Írans, hafði fyrir árásirnar á
bækisstöðvar Kúrda í Írak sakað hópa Kúrda
handan landamæranna um að taka þátt í
mótmælunum gegn stjórnvöldum í Teheran. Að
sögn stjórnvalda hafa Kúrdar hinum megin við
landamærin einnig komið vopnum til mótmæl-
enda í Kúrdistan.
Ólgan áfram til staðar
Andlát Amini fyrir hendi siðgæðisvarðanna
varð kveikjan að mótmælunum, sem nú hafa
staðið í næstum mánuð í Íran. Umfang þeirra
og að ekkert lát sé á þeim sýnir að Íranar hafa
fengið sig fullsadda. Áratugir yfirgangs og kúg-
unar, mismunun eftir kynjum og uppruna, efna-
hagsleg óstjórn og spilling og áhrif langvarandi
viðskiptaþvingana Bandaríkjamanna hafa gert
það að verkum að almenningi er nóg boðið.
Áður hefur ólgan komið upp á yfirborðið
í Íran. 2009 brutust út gríðarlega fjölmenn
mótmæli vegna þess að almenningur var þess
fullviss að yfirvöld hefðu hagrætt úrslitum
kosninga og stóðu svo vikum skipti. Að endingu
voru mótmælin brotin á bak aftur. Síðan hefur
ólgan nokkrum sinnum komið upp á yfirborðið.
Það væri auðvelt að spá klerkastjórninni falli,
en hún hefur reynst lífseig þrátt fyrir ýmislegt
mótlæti. Í hvert skipti sem stjórnvöld beita
valdi molnar hins vegar undan þeim. Það kann
að vera að þeim takist enn að setja lokið á
ólgandi suðupottinn, en ólgan verður áfram
til staðar og mun aðeins magnast verði ekki
gerðar neinar tilslakanir.
,„Hvað gerist þegar þeir grípa
stúlkur og setja þær inn í bíl
með slíku offorsi og ógn? Hvaða
rétt hafa þeir? Þeir vita ekkert
um íslam, eða mannúð.“
AFP/Twitter/@EdalateAli1400
Hakkarar rufu útsendingu íranska ríkissjónvarpsins 8. október og birtu mynd af Ali Khameini, erki-klerki
landsins, í sigti með eldtungum og mynd af Möhsu Amini og þremur öðrum konum sem hafa látið lífið í
mótmælunum. „Þínar hendur eru flekkaðar blóði æsku okkar,“ stóð á skjánum fyrir neðan hann.