AVS. Arkitektúr verktækni skipulag - 01.12.1993, Blaðsíða 39

HÚS SJÁLFSMORÐINGJA/
HÚS MÓÐURSJÁLFSMORÐINGJA
Verk eftir JOHN HEJDUK.
TINE NÖRGAARD
Það er ilmandi síðsumarkvöld í september-
byrjun 1991, í garðinum bak við höllina í
Prag. Aldagömul tré kasta skuggum yfir vel-
hirta grasbletti og yfir fjölda borða með síðum
skínandi hvítum damaskdúkum. Þetta kvöld, í borg
fortíðarinnar, hvíslandi og dimmri, jafnvel í sólskini,
afhenti ameríski arkitektinn John Hejduk verk sín Hús
sjálfsmorðingja og Hús móður sjálfsmorðingja endanlega
tékknesku þjóðinni. Kvöldið áður höfðu verkin verið
kynnt þáverandi forseta Tékkóslóvakíu Vaclav Havel og
fjölskyldu tékkneska námsmannsins Jans Palachs, við
litlaenþeimmunáhrifaríkari athöfn. Viðbáðarathafnirnar
var ljóð ameríska ljóðskáldsins Davids Sapiros: „Utför
Jans Palachs“ lesið upp, á ensku af skáldinu sjálfu, en í
tékkneskri þýðingu af leikaranum Ondrej Pavelka.
Athöfnin varopinberlegatilaðvottaeinumafpíslarvottum
innrásar Sovétmanna virðingu og til að fagna endurvakn-
ingu lýðræðisins í Tékkóslóvakíu. Jafnframt því, nú þegar
tékkneska þjóðin eygir langþráðar vonir um áhyggjulaust
líf í nýju hagkerfi, áminning um uppgjör einstaklings við
„óbærilegan léttleika tilverunnar", staðfesting á þátttöku
hans og skyldu til að velja, óháður, þrátt fyrir gildandi
meira eða minna tilviljanakennt stjórnkerfi.
Hluti af verkum Johns Hejduks síðastliðin 15 ár, hinir
svokölluðu „maskar“ er byggður á útfærslu af atburði eða
forskrift. Fyrirmyndiner hinnenski„maski“ 17. aldarinnar
(en það var hástéttarskemmtun sett saman af leikrænni
tjáningu,ljóðaflutningi,tónlistog dansi.útfærðádulrænan
hátt).
„Maskar" Hejduks hafa „ákveðinn fjölda leikara" sem
hafa persónueinkenni, sem hægt er að þekkja aftur og
aftur. Þeireruínokkrumtilfellum settirífyrirfram ákveðinn
ramma, en í öðrum tilfellum útfærðir eftir markvisst
uppbyggðri forskrift. En í báðum þessum tilfellum, þegar
„maskinn" umbreytist úr tvívídd í þrívídd, breytist leik-
sviðið. „Maskinrí' verður óslitin frásögn, túlkuð af leik-
hópnum og leiksviðinu. En eins og í ensku fyrirmyndinni
eru leikaramir ekki „maski“ án texta, textinn er ekki
„maski“ án leikara: Arkitektúr og skáldskap er gert jafn-
hátt undir höfði; textinn skýrir ekki arkitektúrinn,
arkitektúrinn kemur ekki í stað textans. Báðir eru hluti af
heild en geta ekki staðið sjálfstæðir.
Þaðkemurmeiraaðsegjaeinstakasinnumfyrir,án vitundar
Johns Hejduks, að eitthvert verkið „stígur út úr“ „mask-
anum“ og inn í form sem er ekki hugsað eða skrifað
Hús sjálfsmorðingjans og hús móður sjálfsmorðingjans.
fyrirfram: Verkin verða að raunveruleika. Hópur smiða
helgar sig verkunum um tíma, eiginlega gleypa verkin
smiðina, stað og borg. Helgiathöfn, dans, stjórnað af
verkunum og að baki þeirra skaparinn.
Verkið Hús sjálfsmorðingja „steig út úr“ The Lancaster /
Hanover „maska" frá tímabilinu 1979-83. „Maskinn" er
byggður upp af 68 hlutum og 68 hugmyndum, ásamt
forskrift, sem skipt er niður í 68 hluti og 68 hugmyndir.
Hús sjálfsmorðingja er hlutur nr. 59 og honum fylgja
eftirfarandi skýringar:
HLUTUR
Hús sjálfsmorðingja
UPPBYGGING
Hluturinn er byggður úr hvítum emaléruðum stálplötum.
37