Helgarpósturinn - 08.11.1984, Síða 17

USTAPOSTURINN
íslenskir rithöfundar deila hart á norskar þýðingar ívars Eskelands:
„Hróplegar villuru
segir Halldór Laxness við HP um
þýðinguna á Kristnihaldi undir
jökli
„Var á kafi við undirbúning Lista-
hátíðar, “ segir Ivar Eskeland
eftir Jóhönnu Sveinsdóttur myndir Jim Smart og fi.
Halldór Laxness: „Ivar Eskeland þolir ekki krítík. Hann hefur verið ófáanlegur til að
leiðrétta hróplegar villur. Ég Ift á slíkt sem geðsjúkdóm."
Tvö af stórblödum Noregst Bergens
Tidende og Dagbladet í Osló, hafa
nýverið fjallað um að því er virðist
eldfimt menningarlegt stórmál:
Þýðingar Ivars Eskeland á verkum
ístenskra rithöfunda, einkum og sér
í lagi Halldórs Laxness. Þar eru ým-
is stóryrði látin fjúka. ,,Mér finnst
eins og verið sé að hrœkja á mig,
troða mig niður í skítinn!" er haft
eftir Halldóri Laxness. „Þetta minn-
ir mig á hreinar og klárar persónu-
ofsóknir, “ segir Ivar Eskeland aftur
á móti. Helgarpósturinn hefur haft
samband við helstu hlutaðeigendur
málsins.
„Grammatísk gedbilun
grassérandi í
Norðmönnum“
Ivar Eskeland, sem var eins og
menn rekur minni til fyrsti forstjóri
Norræna hússins í Reykjavík
1968—72, hefur verið helsti þýð-
andi íslenskra nútímabókmennta
yfir á norsku. í fyrra hlaut hann þýð-
ingarverðlaun Norska menningar-
ráðsins — Norsk kulturrád. Ivar er
þekktastur fyrir þýðingar sínar á
verkum Halldórs Laxness en þær
eru orðnar 14 að tölu. En nú eru lið-
in meira en tíu ár síðan síðasta þýð-
ingin kom út. Það var Kristnihald
undir jökli. Halldór Laxness var
spurður um ástæðuna fyrir því.
„Ivar Eskeland er menntaður og
listrænn maður og góður stílisti, en
hann er haldinn sama sjúkdómi og
sumir aðrir þýðendur, þeim, að
hann þolir ekki krítík," segir Hall-
dór Laxness. „Ég hef bent honum á
hróplegar villur í þýðingum hans,
en hann hefur verið ófáanlegur til
að leiðrétta þær. Fyrir bragðið hef
ég ekki komið út í Noregi í meira en
10 ár.
Annars hef ég öðrum hnöppum
að hneppa en að yfirfara þýðingar
annarra manna á verkum rnínurn,"
heldur Halidór áfram. „Því hef ég
oft beðið málfræðinga eða bók-
menntafræðinga um að gera það.“
Helga Kress bar t.d. saman að
beiðni Halldórs frumtexta Kristni-
halds undir jökli og norsku þýðing-
una, Kristenrekt under jekulen. Út-
koman var býsna löng skýrsla sem
hefur farið viða, þó óprentuð sé.
Norsku blöðin tvö, Bergens Tidende
og Dagbladet, vitnuðu t.a.m. bæði
til hennar.
„Ég er ánægður með stíl Eske-
iands í heild og hann er besti þýð-
andi minn á Norðurlöndum," sagði
Halldór Laxness ennfremur. „En
hann hefur gert alls kyns furðulegar
vitleysur sem hann hefur verið ófá-
anlegur til að leiðrétta. Ég lít á það
sem geðsjúkdóm að þýðandi skuli
ekki geta viðurkennt svo mikið sem
eitt orð sem hann hefur þýtt vit-
laust. Því gafst ég upp á samvinn-
unni við hann.
Síðasta bók mín sem Eskeland
þýddi var Kristnihald undir jökli.
Viliulistinn sem hún Heiga tók sam-
an fyrir mig er yfir 40 bls. í fólíó. Eft-
ir útkomu þeirrar þýðingar setti ég
það sem skilyrði fyrir frekari þýð-
ingum á bókum mínum yfir á
norsku, að þessar villur yrðu leið-
réttar. Mér hefur hingað til verið
synjað. Eskeland hefur ennfremur
ekki viðurkennt þessar villur í min
eyru. Meðan svona er ástatt vil ég
ekki hafa neitt samband við ríki það
sem nefnt er Noregur!"
Halldór lét hafa eftir svohljóðandi
um norskt mál:
„Það grassérar grammatísk geð-
bilun í Norðmönnum á háu stigi sem
er mjög irriterandi. — Reyndar veit
ég ekki hvað nýnorska er! Einna
helst eins og drukkinn maður sé að
yrkja á íslensku. Aftur á móti var sú
danska norska sem Ibsen skrifaði í
lok 19. aldar afskaplega fallegt mál,
og slíkan texta les ég mér til mikillar
ánægju. Danir sjálfir gætu ekki gert
betur."
Um bókmenntaþýðendur al-
mennt segir Halidór: „Stífni Eske-
lands er mér undrunarefni fremur
en reiðiefni. Það hlýtur að teljast
psykópatískt að þola ekki krítík. En
dæmi Eskeiands er ekki einstætt.
Ég get nefnt dæmi af Þjóðverja sem
m.a. þýddi eftir mig Heimsljós úr
dönsku. Ég yfirfór þýðingu hans í
handriti og rakst þar á margar rang-
færslur, því maðurinn sá Islendinga
alltaf fyrir sér sem eskimóa í sel-
skinnsfötum og snjóhúsum. Ég
eyddi hvorki meira né minna en
þremur mánuðum — og það í sam-
vinnu við þýska doktora — í að lag-
færa þýðinguna. En hinn fornemm-
aði Eskeland sá yfirleitt ekki ástæðu
til að sýna mér þýðingar sínar í
handriti. Ég sá þær ekki fyrr en í
fullprentaðri bók! Framangreindur
Þjóðverji lagði á mig hatur fyrir
bragðið og varð óvinur minn það
sem eftir var ævinnar. Sumir þýð-
endur líta semsé svo stórt á sig að
fremur láta þeir drepa sig af mór-
ölskum ástæðum en að viðurkenna
mistök sín."
Óskeikull menningar-
postuli?
Bergens Tidende hafði viðtal við
Svövu Jakobsdóttur í síðasta mán-
uði og þar bar á góma þýðingu ívars
Eskelands á skáldsögu hennar,
Leigjandanum, sem út kom 1976 í
Noregi.
„Mín reynsla er sú að þýðingar
verði langbest úr garði gerðar þeg-
ar þýðandinn er í sambandi við við-
komandi rithöfund," segir Svava í
samtali við Helgarpóstinn. „En
Eskeland hafði ekki samband við
mig meðan hann vann að þýðingu
sinni á Leigjandanum.
Ég veit náttúrlega ekki hvernig1
Eskeland vann þýðinguna," heldur
hún áfram. „En það er grunsamlegt
að þær fáu en meinlegu villur sem
slæddust inn í annars ágæta þýð-
ingu Leigjandans yfir á sænsku sem
út kom 1971 eru teknar orðréttar
upp í þýðingu Eskelands. Stundum
er því eins og hann hafi treyst
sænsku þýðingunni betur en ís-
lenska frumtextanum. Sem dæmi
um siikar skyssur í báðum þýðing-
unum get ég nefnt fyrstu setningu
bókarinnar sem á íslensku hljóðar
svo: „Maður er svo öryggislaus þeg-
ar maður leigir." Merkingunni er
snúið við á sænskunni og norsk-
unni: „En er sá utrygg nár en leier
ut.“ Einnig má nefna að orðið „tor-
tíming" er þýtt með „tortur" (pynt-
ingu) bæði á sænsku og norsku.
Þarna eru semsé tvö dæmi af nokkr-
um þar sem Eskeland eins og tekur
skyssurnar upp úr sænsku þýðing-
unni, en síðan bætir hann enn öðr-
um við. Auk þess er ýmislegt óná-
kvæmt í þýðingu hans og hann á
það tii að sleppa úr, t.d. þar sem
maðurinn í sögunni vill láta malbika
á sér fæturna, kannski hefur honum
þótt slíkt of fráleitt.
Ég fæ ekki séð," heldur Svava
áfram, „að sú gagnrýni sem Eske-
land hefur fengið á jjýðingar sínar
sé frábrugðin annarri gagnrýni af
svipuðum toga. Mér finnst út í hött
að taka gagnrýni sem persónuiega
árás eins og Eskeland virðist gera,
ef marka má ummæli hans í Dag-
bladet, 4. okt. sl. Ég get ekki borið
ábyrgð á því þótt hann geri það. Ég
hef að vísu ekki enn séð umfjöllun-
ina í Bergens Tidénde, en mér hefur
skilist, að það sé mjög sterk tilhneig-
ing í Noregi að líta á Ivar Eskeland
sem óskeikulan menningarpostula
og meiri sérfræðing í íslenskum
bókmenntum en við erum sjálf. Það
er dæmigert að nánast skelli á milli-
ríkjastríð út af eðlilegri og venju-
legri gagnrýni."
„Boðberi íslenskrar
menningar í 30 ár“
Dagbladet útmálar Ivar Eskeland
sem fórnarlamb harðrar og órétt-
mætrar gagnrýni strax í fyrirsögn-
inni: „Ivar Eskeland pá slaktebenk-
en“. En hvað hefur „sakborningur-
inn“ sjálfur til málanna að leggja? í
viðtali við Helgarpóstinn sagði Ivar
Eskeland m.a. eftirfarandi:
„Maður getur alltaf búist við að fá
gagnrýni. En þessi tiltekna gagn-
rýni íslensku rithöfundanna særir
mig mjög þar sem ég hef með marg-
víslegu móti, s.s. þýðingum, greina-
skrifum og fyrirlestrum, unnið að
því að kynna íslenska menningu í
No/egi og víðar.
Ég viðurkenni að ég hafði full-
skamman tíma fyrir þýðinguna á
Kristnihaldi undir jökli," heldur
hann áfram. „Um það leyti var ég
t.a.m. á kafi við undirbúning Lista-
hátíðar í Reykjavík. í þeirri þýðingu
eru villur sem ég hef lýst yfir við
Halldór Laxness að ég sé reiðubú-
inn til að leiðrétta ef af endurútgáfu
bókarinnar verður í Noregi. En ég
skil ekki hvers vegna er verið að
blása uppþessagagnrýni nú, mörg-
um árum eftir útkomu þýðingarinn-
ar.“
í
Ivar Eskeland: „Viðurkenni að ég hafði
fullskamman tima fyrir þýðinguna á
Kristnihaldi undir jökli, ég var á kafi við
undirbúning Listahátíðar í Reykjavík."
Knut Ödegaard, sem nú er nýtek-
inn við störfum sem forstjóri Norr-
æna hússins í Reykjavík, á nú sæti í
úthlutunarnefnd Norska menning-
arráðsins. Sjálfur hlaut hann Basti-
an heiðursverðlaunin frá Norska
þýðingarsambandinu nú í ár fyrir
þýðingu sína á Fljótt, fljótt sagði
fuglinn eftir Thor Vilhjálmsson.
„Það er ákaflega erfitt að þýða
verk eftir stílista á borð við Halldór
Laxness og Thor Vilhjálmsson,"
segir Knut. „Sjálfur hafði ég náið
samstarf við Thor þau fimm ár sem
ég vann að þýðingu bókar hans.“
Um þýðingarstörf lvars Eskeland
hafði Knut Ödegaard eftirfarandi að
segja: „Hvernig sem á málið er litið
finnst mér sú gagnrýni sem Eske-
land hefur fengið afskaplega órétt-
mæt. Höfunda eins og Halldór Lax-
ness er ekki hægt að þýða frá orði
til orðs. Slíkur texti yrði hlægilegur.
Þess vegna verður að „enduryrkja"
hann. Og betri „enduryrkjara" en
Eskeland getur Halldór Laxness
ekki fengið. Meta verður þýðingar
hans í stíllegu samhengi, en ekki út
frá einstökum villum.
Mér er kunnugt um að ákveðnar
þýðingarvillur er að finna í þýðingu
Eskelands á Kristnihaldi undir jökli.
Og mér finnst því sjáifsagt og eðli-
legt að Halldór Laxness skuli krefj-
ast endurútgáfu þeirrar þýðingar.
Vonandi verður þessi gagnrýni
ekki til að varpa skugga á Ivar Eske-
land,“ sagði Knut Ödegaard enn-
fremur. „Það væri synd, því að
hann hefur verið einhver ötulasti
boðberi íslenskrar menningar í Nor-
egi og víðar undanfarin 30 ár.“
Allt útlit er fyrir að umræðan um
þýðingar Eskelands og annarra á
verkum islenskra rithöfunda muni
halda áfram og þá væntanlega á
breiðum og málefnalegum grund-
velli. Hið vandaða bókmenntatima-
rit Skírnir mun í næsta hefti birta
langa grein um þýðingar eftir Ást-
ráð Eysteinsson bókmenntafræð-
ing, en grein Helgu Kress dósents,
sem byggir m.a. á hinni margumtöl-
uðu skýrslu um Kristnihald undir
jökli, mun að öllum líkindum þurfa
að bíða þarnæsta heftis (prentara-
verkfallið setti strik í útgáfu Skírnis
eins og annað). Auk þess eru þau
Eskeland og Helga Kress bæði
væntanleg til landsins innan tíð-
ar.. .
HELGARPÓSTURINN 17