Helgarpósturinn - 08.11.1984, Blaðsíða 23

HRINGBORÐ
Um embœttisleysi og annaö verra
í dag skrifar Sigurður A. Magnússon
Landsbókaverði svarað
í bréfi til Helgarpóstsins sem
birt var 4. október finnur Finnbogi
Guðmundsson landsbókavörður
sig knúinn til að andmæla um-
mælum mínum um Landsbóka-
safn í Hringborðspistli 30. ágúst
þarsem fjallað var um vaxandi
þrengingar prentaðs máls. Þar
finnur æviráðinn embættismaður
mér það til foráttu að ég sé emb-
ættislaus, aukþess sem ég sé
ódæll, ofstækisfullur og ósann-
gjarn. Ég tel sannast sagna emb-
ættisleysið ekki vera umtalsverð-
an vansa í forstokkuðu kerfisþjóð-
félagi þarsem opinber embætti
hafa ríka tilhneigingu til að verða
hægindi framtakslítilla hóglífis-
manna einsog mörg ófögur dæmi
sanna. Ódæll, ofstækisfullur og
ósanngjarn er ég kannski í þeim
skilningi að ég hyllist til að nefna
hluti sínum réttu nöfnum og finna
að því, sem mér þykir miður fara
í mannlífi og þjóðfélagi, án tillits til
kunningsskapar, ættartengsla,
flokksbanda og annarra þeirra
meira eða minna duldu hemla,
sem setja allri umræðu á íslandi
óþolandi þröngar skorður. Mosa-
grónum embættismönnum, sem
vilja njóta værðar og makræðis í
aðskiljanlegum skúmaskotum
kerfisins, er þvílíkur framgangs-
máti vitaskuld þyrnir í augum. Á
þeirra uppdráttarsjúka máli heitir
það ofstæki að segja kost og löst á
því sem er að gerast í kringum
okkur.
Þetta leiðir raunar hugann að
þeirri örlagaríku ósvinnu, sem
tekin var í arf ásamt ýmsu öðru
óþörfu góssi frá danska hjálendu-
skeiðinu, að æviráða forstöðu-
menn opinberra menningarstofn-
ana, með þeim afleiðingum að
þær staðna og stirðna þegar framí
sækir, hjakka í sama farinu og
verjast ferskum hugmyndum og
nýstárlegum vinnubrögðum eins-
og bakteríur hreinu lofti. Eina
skynsamlega ráðstöfun Alþingis í
þeim efnum var að takmarka
ráðningu þjóðleikhússtjóra við til-
tekinn árafjölda. Sama regla ætti
fortakalaust að gilda um forstöðu-
menn Landsbókasafns, Þjóð-
skjalasafns, Þjóðminjasafns, Lista-
safns ríkisins, Ríkisútvarpsins og
Kjarvalsstaða, enda vandséð
hversvegna forstjórar opinberra
stofnana eiga að njóta ævilangs
öryggis umfram ráðna forstöðu-
menn einkafyrirtækja. Sú rök-
semd að löng starfsreynsla vegi
þyngra en nýtt blóð og ferskar
hugmyndir er firra sem allar ofan-
greindar stofnanir eru mælskastir
vottar um. Æviráðning leiðir í
langflestum tilvikum til sljóleika,
stöðnunar, makræðis og fjand-
skapar við nýjungar.
í þessu sambandi fæ ég ekki
orða bundist um eitt stórfelldasta
menningarhneyksli síðustu ára-
tuga, þegar menntamálaráðherra
lét sér sæma að skipa í embætti út-
varpsstjóra tiltölulega ungan
flokksbróður, sem leynt og ljóst
hefur unnið gegn þeirri stofnun
sem hann á nú að veita forstöðu
framá efri ár. Ég á persónulega
ekkert sökótt við Markús Örn Ant-
onsson, enda erum við góðkunn-
ingjar frá gamalli tíð, en það
breytir í engu þeirri sannfæringu,
að skipun hans í embætti útvarps-
stjóra sé reginhneyksli. Ekki er
nóg með að hann hafi verið á kafi
í pólitík á undanförnum árum og
þegar af þeim sökum manna ólík-
legastur til að veita forstöðu við-
kvæmustu menningarstofnun
landsmanna, þarsem pólitískt
hlutleysi ætti að vera æðsta boð-
orð, heldur hefur valdaskeið hans
og annarra afturhaldskumpána í
útvarpsráði einkennst af óvenju-
legu gerræði og pólitískum of-
stopa, enda hefur stöðugt sigið á
ógæfuhliðina hjá stofnuninni und-
angenginn áratug vegna vaxandi
íhlutunar og yfirgangs hinna póli-
tísku varðhunda í útvarpsráði.
Þaráofan hefur hann verið einn af
formælendum þess að fjármagns-
öflin í landinu fengju heimild til að
reka útvarp við hlið Ríkisútvarps-
ins og græfu þannig undan veik-
um fjárhagsgrunni þess. Hann
treystist ekki einusinni til að áfell-
ast þau skýlausu lögbrot sem
flokksfélagar hans frömdu með
því að setja upp tvær hápólitískar
útvarpsstöðvar í verkfallinu og sat
hjá við atkvæðagreiðslu útvarps-
ráðs um stutta fréttatíma í útvarp-
inu, augljóslega í þeim tilgangi að
skapa lögbrjótunum hallkvæmari
aðstöðu. Kóróna ósvífninnar birt-
ist svo, þegar nýskipaður útvarps-
stjóri telur embættisveitinguna
ópólitíska og álítur sjálfan sig
„hiklaust" jafnhæfan öðrum um-
sækjendum. Ætli því séu engin
takmörk sett, hve pólitík getur
gert menn snarblinda? Og skyldu
starfsmenn Ríkisútvarpsins
kyngja því hikstalaust að fá þvílík-
an yfirboðara?
Eftir þessa útúrdúra, sem reynd-
ar eru tengdir fyrirsögn á pistli
landsbókavarðar, er rétt að snúa
sér beint að efni hans. Af einhverj-
um óskilgreindum orsökum lætur
landsbókavörður sér sjást yfir, að
ég var fyrst og fremst að gagnrýna
fjárveitingavaldið fyrir alls ónóg
fjárframlög til tveggja höfuðbóka-
safna þjóðarinnar, sem þarafleið-
andi búa við ömurlega rýran er-
lendan bókakost og húsnæði sem
löngu er orðið ófullnægjandi fyrir
eðlilega starfsemi þessara safna.
Ég átaldi sömuleiðis þann dæmi-
gerða opinbera tvískinnung að
færa þjóðinni í stórafmælisgjöf
svonefnda þjóðarbókhlöðu fyrir
heilum áratug, en skera síðan fjár-
framlög til hennar svo við nögl, að
enginn veit hvenær byggingin
kemst í gagnið — kannski ekki
fyrren um næstu aldamót. Ég tók
skýrt fram að margt það sem að-
finnsluvert væri við rekstur bóka-
safnanna mætti rekja til sinnuleys-
is og vanrækslu íslenskra ráða-
manna, sem eru flestir hverjir
lygilega gleymnir á gildi íslenskr-
ar bókmenningar nema helst á há-
tíðis- og tyllidögum þegar skreyta
þarf innihaldslausar ræður með
ívitnunum í löngu liðna skáld-
mæringa. Ég minnist þess hins-
vegar ekki að hafa heyrt margt frá
landsbókaverði á opinberum vett-
vangi um það ófremdarástand
sem þjóðbókasöfnin búa við, og
stendur þó engum nær en honum
að vekja þjóðina og ráðamenn
hennar til vitundar um vanda sem
brýnt er að leysa í snarhasti. Ekki
hefur heyrst eitt einasta æðruorð
frá honum í garð þess alræmda
fjármálaráðherra, sem með nýrri
skattheimtu hefur enn þrengt
kosti íslenskra bókasafna, einsog
bágindi þeirra væru ekki nógu
átakanleg fyrir. Nei, svívirðunni
er tekið með þegjandi þögn og
þolinmæði einsog fyrri daginn.
Landsbókavörður skýtuí heldur
betur framhjá markinu þegar
hann fer að telja upp skrár sem
gerðar hafa verið um íslensk og
erlend rit ásamt efni tímarita. Mér
var vel kunnugt um þessar skrár
og tel þær allar góðra gjalda verð-
ar. Þó þakkarverð sé, er skrá yfir
efni tímarita reyndar ekki það
þjóðþrifaverk sem virðast mætti,
þareð þau birta öll ársyfirlit yfir
efni sitt og því hægurinn hjá að
finna það sem að er leitað. Ég vék
ekki einu orði að þessum efnum,
heldur gagnrýndi það sleifarlag,
að ekki skuli vera búið að ganga
frá og birta skrá yfir greinar í dag-
blödum síðustu áratuga. Efni dag-
blaða er einmitt það sem erfiðast
' er að henda reiður á, og því hefði
það verkefni átt að hafa algeran
forgang umfram tímaritin af fyrr-
greindum ástæðum.
Landsbókavörður sakar mig um
rangfærslur og svívirðingar. Með
leyfi að spyrja, í hverju voru þær
fólgnar? Varla í þeirri staðhæf-
ingu að Þórhallur Þorgilsson hafi
unnið að skráningu á efni blaða og
tímarita. Það gerði hann vissu-
lega, en á þrengri vettvangi en ég
nefndi í grein minni. Ég tel á eng-
an hallað þó haldið sé á loft elju
hans og afköstum. Sú staðhæfing,
að íslensk bókasöfn séu svo fá-
tæklega búin að erlendum ritum,
að nánast sé ógerningur að stunda
alvarleg fræði- og vísindastörf
hérlendis í nokkurri grein annarri
en íslenskum fræðum, stendur
óhögguð, hvað sem líður hneyksl-
un landsbókavarðar. Þar hef ég
fyrir mér ummæli margra vísinda-
og fræðimanna sem orðið hafa að
leita útfyrir landsteinana til að
sinna hugðarefnum sínum. Ég
skal reyndar ekki fortaka að á síð-
ustu árum sé orðið kleift að stunda
jarðfræðivísindi hér á landi, en
það er þá nýtilkomið. Hitt væri
einkar fróðlegt að fá vitneskju um,
hvaða fræði- og vísindagreinar
verði stundaðar hér að gagni með
þeim bókakosti sem tiltækur er.
Landsbókavörður telur mig fara
með staðlausa stafi þegar ég held
því fram að megnið af þeim bók-
um, sem geymdar eru í kössum í
kjallara, á háalofti og í geymslum
útí bæ, sé óskipulagt og óskrásett.
Óskandi að satt væri. Sé sá ótil-
kvæmi bókakostur skipulagður
og skrásettur, gengur það satt að
segja kraftaverki næst, þegar hlið-
sjón er höfð af því sem fram kem-
ur í spjaldskrá safnsins. Afþví það
var handhægast, tók ég dæmi af
sjálfum mér. Á liðnum þremur
áratugum hafa komið frá minni
hendi 35 bækur, frumsamdar og
þýddar. Af þeim eru einungis 14 á
spjaldskrá safnsins eða talsvert
innanvið helming. Þar vantar ekki
einungis nálega allar bækur frá
síðustu tveimur áratugum, heldur
einnig bækur sem ég þýddi fyrir
rúmum þrjátíu árum. Nú hvarflar
ekki að mér, að hér sé um hreina
undantekningu að ræða, og hlýt
því að draga þá nærtæku ályktun,
að mikið vanti á viðunandi skipu-
lag og skrásetningu safnsins í
heild.
Þegar sögunni víkur að fagur-
bókmenntum þessarar aldar á
frummálum, blasir við örbirgð
sem fáa mun óra fyrir, hafi þeir
ekki kynnt sér spjaldskrána. Ég
valdi af handahófi fáeina heims-
þekkta höfunda, flesta þeírra nób-
elsskáld, til að kanna ástandið.
Skáldjöfurinn James Joyce samdi
fjögur tímamótaverk í heimsbók-
menntunum; tvö þeirra, Dubliners
og Finnegans Wake, er ekki að
finna í spjaldskránni. Nóbelsskáld-
ið Odysseas Elytis á þar enga bók,
Canetti aðeins eina um bréf Kafka
til Felice, Böll fjórar á frummálinu
og sex á norðurlandamálum, Bel-
low tvær (önnur er ferðabók),
Andric tvær í enskri þýðingu og
tvær á norðurlandamálum,
Faulkner þrjár á frummálinu, Mi-
losz eina á ensku og fimm á norð-
urlandamálum, Bunin tvær í
enskri þýðingu, Camus tvær í
enskri þýðingu og sex á norður-
landamálum (enga á frönsku), að
ekki sé minnst á skáld einsog
Georges Bernanos sem ekki
kemst á blað. Þennan lista mætti
lengja næstum í það óendanlega.
Það sem fyrst stingur í augu er, að
nálega allir höfundar, sem ekki
skrifa á ensku eða þýsku, eru
kynntir okkur á norðurlandamál-
um. Eina undantekningin sem ég
sá var Sjolokhov, sem til er á rússn-
esku auk þýðinga á dönsku,
sænsku og þýsku, og svo nokkur
eldri frönsk skáld, einsog Marcel
Proust og Paul Claudel, sem til eru
í talsverðu magni á frummálinu,
og þykist ég þar kenna fingraför
Þórhalls Þorgilssonar. Ef það sem
hér er stuttlega rakið vitnar ekki
um fullkomið handahófsval, þá
veit ég ekki hvenær það hugtak á
fremur við.
Nesjamennskan sem lýsir sér í
þessum bókakosti Landsbóka-
safns er svo yfirgengileg, að ég
tel mig síst hafa orðum aukið þá
bókmenntalegu örbirgð sem
bókaþjóðin margrómaða býr við.
Nú má vera að Háskólabókasafn
sé betur birgt að fagurbókmennt-
um, þó ég dragi það stórlega í efa,
þareð það er fyrst og fremst fræði-
bókasafn, en þó svo væri, þá er
það lítil málsbót og dregur í engu
úr þeirri hneisu, að höfuðbóka-
safn þjóðarinnar skuli ekki eiga
stórmeistara heimsbókmennt-
anna á frummálum og aðeins lítið
brot af verkum sumra þeirra á
öðrum tungum. í bókasafni smá-
bæjarins lowa City, sem ég nefndi
í fyrri pistli, var allstórt safn ís-
lenskra bóka, einnig nútímabók-
mennta, og má þá nærri geta um
bækur á tungum stærri þjóða. Það
er nokkuð einkennandi fyrir við-
brögð mörlandans við réttmætri
gagnrýni, að landsbókavörður
hvetur mig til að hverfa aftur til
Iowa City, úrþví ég sé óánægður
með ástandið heimafyrir. Væri
ekki mennilegra að kannast við
ófremdina og reyna að berja í
brestina?
Það var hvorki hótfyndni né
mannvonska sem rak mig til að
gagnrýna afgreiðslu í Landsbóka-
safni, heldur eigin reynsla og
margfaldar kvartanir kunningja,
ekki síst skólafólks, sem forðast
safnið einsog heitan eld vegna
stirfni sumra sem þar ráða húsum.
Ég geri mér Ijósa grein fyrir því,
að erfið eða óviðunandi starfsað-
staða á drjúgan þátt í önugiyndi
og seinlæti starfsfólks, en tel illa
farið þegar fróðleiksfúst ungt fólk
er beinlínis fælt frá þeim bókum
sem þó eru fyrir hendi.
Til marks um hörmungar-
ástandið sem ríkir hjá báðum
þjóðbókasöfnum Islendinga má
kannski í lokin geta þess, að ég á
allstórt safn grískra bóka, sem
hvergi eru annarstaðar til í land-
inu, og bauðst til að gefa það Há-
skólabókasafni, ef verða mætti
stúdentum og fræðimönnum í
grískri tungu og menningu til fróð-
leiksauka, en háskólabókavörður
sá sig tilneyddan að afþakka boð-
ið þareð hvergi væri viðunandi
húsrými fyrir slíkt safn og ekki í
annað hús að venda en lokaðar
kjallarageymslur þarsem bæk-
urnar væru verr komnar en í
heimahúsum. Ég tek að endingu
hjartanlega undir þau orð lands-
bókavarðar, að bókmenntaskrá-
: in, sem Einar Sigurðsson háskóla-
bókavörður hefur tekið saman ár-
lega síðan 1968 og kemur út hjá
Hinu íslenska bókmenntafélagi,
er ómetanleg heimild um bók-
menntaskrif í landinu á liðnum ár-
um, en af eðlilegum ástæðum
bætir hún ekki úr tilfinnanlegum
skorti á yfirliti yfir almennar
greinar í dagblöðum á liðnum ára-
tugum. Gífuryrði landsbókavarð-
ar í minn garð geta góðfúsir ies-
endur haft til hliðsjónar því sem
rakið hefur verið hér að framan.
HELG ARPÓSTU Rl N N 23