Morgunblaðið - 13.01.1983, Side 12

Morgunblaðið - 13.01.1983, Side 12
12 MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 13. JANÚAR 1983 Á hvergi heima nema í sveitinni segir Kristbjörg Guðmundsdóttir Kristbjörg (iuömundsdóttir er 84ra ára gömul og á að baki líf, sem margir íslendingar á hennar aldri þekkja til, en ungt fólk nú á dögum á oft bágt með að trúa. Svo miklar breyt- ingar hafa orðið á lífshlaupi og kjörum fólks á þessum 80 árum. Enda hefur Kristbjörg eftir konu, sem hún hitti ekki alls fyrir löngu á læknabiðstofu, að þegar hún hafði sagt dótturdóttur sinni l'rá lífinu í gamla daga, þá fór telpan fram í eldhús til móður sinnar og sagði: Eg held að það sé farið að slá út í fyrir henni ömmu, allar þessar sögur sem hún var að segja af sér! 1‘essvegna er einmitt fróðlegt að fá að spjalla við konu eins og hana Kristbjörgu, sem man tímana tvenna. Kristbjörg Guðmundsdóttir tyllir sér á rúmið sitt. Ljósm. Kristján. Kristbjörg býr nú á Droplaug- arstöðum, nýjasta dvalarhúsinu fyrir aldraða í Reykavík, í nám- unda við Heilsuverndarstöðina, enda er þar þjónusta fyrir þá sem ekki geta lengur verið einir í íbúð. Það fer vel um hana í þessari litlu íbúð. Hefur herbergi með baði og aðstöðu til að hita kaffi. Hefur komið sér þarna notalega fyrir með sína persónulegu hluti í kring um sig, kommóðu, blóm, myndir af afkomendum, salúnofið teppi yfir rúminu, klukku sem tifar hátt, skilirí með „Drottinn blessi heim- ilið“ utan um torfbæ og þurrku- hengi, ísaumuðu með kontorsting „Hver vill kaupa gæsir" ásamt mynd af gæsastúlkunni. Og svo eru þar nútímaþægindi; góðir skápar, sími og útvarp, sem hún hlustar mikið á, því hún sér ekki til að lesa eða horfa á sjónvarp. Kristbjörg er hress í tali, þegar við byrjum viðtalið um ævi henn- ar. Lífshlaup hennar hófst á Stokkseyri í nóvembermánuði fyrir 84 árum. Hún var ekki nema 40 vikna þegar hún var svo yfir- komin af beinkröm, að hún bar ekki fyrir sig fæturna í kjöltunni, eins og hún orðar það. Foreldrar hennar áttu fjölda barna og voru bláfátæk, enda erfitt að koma sér áfram á Stokkseyri á þeim árum. Faðir hennar var heilsutæpur. Var íshúsvörður í mörg ár, því það starf þoldi hann. Það var ekki útlit fyrir að barnið mundi fara að ganga með þessu móti. Þá tóku telpuna gömul hjón á staðnum, sem líka voru bláfátæk. En konan var læknir af guðs náð, eins og Kristbjörg orðar það. Hún ól hana á grasaseiði og fleiru slíku. Það gafst vel. Barnið fór að dafna. Hjá þessum gömlu hjónum var hún þar til hún var sex ára gömul. — En þá fékk fóstri minn slag og þessi tilvera sundraðist, segir hún. Vantaði hlýju Sumarið eftir var Kristbjörg send austur í Landeyjar. Átti að vera snúningastelpa á bænum Vatnahjáleigu, sem nú heitir Svanavatn. Þótti tími til kominn að hún færi að vinna fyrir sér. Það gekk líka ágætlega. Hún sótti kýrnar og rak þær og komst fljótt upp á að smala kvíánum. — Eg var svo mikið fyrir dýrin, segir hún. Þegar telpan kom úr sveit- inni um haustið, tóku hana til sín efnuð, barniaus hjón. Og hún byrj- aði 7 ára gömul í barnaskóla hjá Sæmundi Friðrikssyni frá Hóli. Var strax mikið fyrir bókina. — Ég átti víst kost á að vera þarna áfram, segir hún. En mér leiddist svo óskaplega, grét alla daga. Ég hafði nóg viðurværi og allt sem þurfti. Og maðurinn las fyrir mig, sem ég bý að enn þann dag í dag. Svo ég átti að geta sætt mig við að vera hjá þeim. En mig vantaði hlýjuna, sem ég var vön frá gömlu hjónunum. Þessi hjón höfðu aldrei haft barn, og slíka hlýju áttu þau ekki til. Ég vildi bara komast aftur í sveitina. Ég segi ekki að ég hafi haft hlýju þar, en ég naut þess að vera með dýr- unum. Það var mér nóg. Ég hefi víst verið sveitabarn frá upphafi. Mér hefur alltaf dauðleiðst síðan ég þurfti að fara úr sveitinni, eftir að ég fékk ristil í augað og þurfti að vera nálægt augnlækni. Krist- björg var svo í Vatnahjáleigu þar til hún var 15 ára gömul. I Landeyjunum var farskóli. Börnin voru hálfan mánuð á hverjum stað. Skólavist var 2 mánuði yfir veturinn. — I Land- eyjunum var þá nýstofnað Lestr- arfélag, segir hún. Fólkið á næsta bæ var í lestrarfélaginu og stelpa þar laumaðist til að lána mér bók og bók. Mest voru þetta sögubæk- ur, eftir Jón Trausta og Þorgils gjallanda. Annars las maður allt sem maður gat náð í. En 15 ára gömul fór ég vinnukona að Bakka í Landeyjum, til Lofts Þórðarson- ar og Kristínar Sigurðardóttur, sem var systir Halldórs Sigurðs- sonar úrsmiðs. Það var mikið bókaheimili og ég hafði mjög gott af verunni þar. Allan veturinn skiptist fólk á að lesa upphátt á kvöldin. Lesnar voru íslendinga- sögurnar, Noregskonungasögur og skáldsögur úr lestrarfélaginu. Annars var mikið af bókum til á heimilinu. Þetta var mannmargt heimili. Hjónin, við vinnukonurn- ar tvær, aldraður faðir bóndans og svo urðu börnin átta talsins. Ég man svo vel eftir því þegar Kristín húsfreyja sagði mér að nú væri röðin komin að mér að lesa. Ég var svo feimin og kvaðst ekki geta það. Hún setti mig á stólinn, fékk mér bókina og ekki var undankomu auðið. Þetta hefur sjálfsagt verið stagl og vitleysa fyrst, vegna feimninnar, en svo kom það. Ég hafði mikið gott af þessu. Aftur á móti var ég ekkert hrifin af að vera látin stafa á húslestrarbók- ina. Ég var nú svo skrýtin að mér þótti alltaf húslasturinn leiðinleg- ur. En á næsta bæ var lesin Jóns- bók (Vídalíns). Og ég yar æst í að komast þangað til að hlusta. Jónsbók var allt annað. Fórum sárnauðug frá Tjörnum — Jú, mig langaði til að læra og verða Ijósmóðir eða hjúkrunar- kona, en sá mér það ekki fært. Þó komst það svo langt að ég fór til Reykjavíkur eitt haustið. Móðir Eyjólfs Eyfells sagði við mig að ég skyldi bara koma. Ég mætti búa hjá henni yfir veturinn. Við lögð- um af stað tvær saman og ég fór til gömlu konunnar. Hélt að nú væri allt í lagi. En varla var liðin vika, þegar dóttir hennar missti manninn í sjóinn. Hún var með lítið barn og þurfti að koma til hennar. Ég mátti vera áfram, en íbúðin var svo lítil að ég sá að það gæti ég ekki þegið. Svo ég fór til Halldórs úrsmiðs og var þar í vist yfir veturinn. Lærði þar ótrúlega mikið. Þar var mikið um veizlu- höld og ég kunni ekkert í mat- reiðslu, en Guðrún húsfreyja var svo góð við mig og sagði mér svo vel til, að ég efast um að ég hefði lært meira þótt ég hefði farið í matreiðsluskóla. Þetta kom sér sannarlega vel, ég bjó að því alla ævi. — Ég gifti mig svo 1922. Einar Jónsson var vinnumaður á Bakka og þar kynntumst við. Við vorum ekki lengi trúlofuð, því það losnaði jörð þar sem hann hafði alist upp, Tjarnir undir Eyjafjöllum. Þetta var tvíbýiisjörð. Systir mannsins míns hafði giftst ekkjumanni, sem bjó á öðrum bænum. í þau 20 ár, sem við vorum þarna í sambýli, var þetta eins og eitt heimili. Man ekki eftir að okkur konunum yrði sundurorða þótt við værum með þennan stóra barnahóp. Þau áttu 6 börn saman og bóndinn hafði átt 3 áður. Og við eignuðumst 12 börn, það elsta fæddist 1923. Börnin voru að vísu ekki alltaf þarna öll í einu. Það smá bættist við. Börnin stækkuðu og þau elstu fóru að fara að heiman, því heima var enga at- vinnu að hafa. Þau langaði sum til að læra, en við höfðum ekki efni á því. Mínar stelpur fóru um tvítugt að heiman, fyrst sem vetrarstúlk- ur á stór heimili og höfðu gott af því, voru á Stórólfshvoli og Bark- arstöðum. Einn sonur var í Stóru Mörk hjá Sveini Guðleifssyni. Hann hét Leifur og drukknaði tvítugur 1948. Fór til Eyja og hrökk út af bát. Fleiri börn missti Kristbjörg, enda ekki auðvelt að ná í lækni í snatri. Ársgömul dóttir hennar hafði dáið af brunasárum árið áð- ur. Datt aftur fyrir sig í pott með heitu vatni og brenndist illa. Var farið með hana út að Stórólfs- hvoli. Helgi læknir hafði ein- hverja lækna þar fyrir sig þegar hann var á þingi. Nú til dags hefði þetta verið grætt, segir Krist- björg. Skömmu seinna dó líka misserisgömul dótturdóttir henn- ar, sem var þarna heima og henni þótti ákaflega vænt um. Hún dó úr lungnabólgu. Og árið eftir, 1949, drukknaði annar sonur, 17 ára gamall. Hann ætlaði í skóla, en vinna fyrir skólakostnaði á einni vertíð í Vestmannaeyjum fyrst. Haustið áður hafði Kristbjörg misst sex ára telpu, sennilega úr heiláhimnubólgu. Það voru erfiðir tímar, segir Kristbjörg einfald- lega. En átta börn komust upp og eru á lífi. Búið gat framfleytt þessari fjölskyldu. — Börnin höfðu nóg að borða. Tjarnir fóru vel með sína, segir Kristbjörg. Við höfðum fé og kýr. Gátum fyrst farið að selja rjóma og svo kom mjólkursalan. Þá var keppt að því að fjölga kún- um. En það var ekki fyrr en við vorum komin að Brúnum, sem er næsti bær við Tjarnir. — Við fórum sárnauðug frá Tjörnum, segir Kristbjörg. Hefð- um aldrei farið þaðan, ef ríkið hefði ekki neytt okkur til þess, þegar farið var að veita Þverá í Markarfljót. Þá var talið að jörðin færi undir vatn og sand eða mikið af henni að minnsta kosti. En það hefur nú ekki gerst enn, bætir hún við með þunga. Ríkið keypti jarð- arpartinn okkar fyrir lítið fé. Við áttum nú ekki nema !4 af jörðinni. Þetta var stór jörð, en ábúendur tveir. Túnið stórt og hafði verið handsléttað á þessum árum. Var lítið byrjað á því, þegar við kom- um þangað. Og mér þótti ákaflega sárt að þurfa að fara þaðan og yfirgefa jörðina. Sr. Sveinbjörn Högnason, sem var formaður Vatnafélagsins, kom sumarið 1947, eftir að Heklugosið hófst, til okkar. Vegna öskufallsins höfðu Merkurbændur kýr sínar á slétt- lendinu hjá okkur. Þar var minni aska en hjá þeim. Þá sagði Sveinbjörn við bónda minn: Nú skil ég ykkur vel, eftir að hafa séð jörðina. Ég held að ég hefði aldrei, aldrei farið frá Tjörnum! Að hann skyldi geta sagt þetta, maðurinn sem hafði staðið fremstur í flokki fyrir þessum aðgerðum. Þá sárn- aði mér. En þeir voru víst fyrst og fremst að hugsa um að vernda Múlakot og Fljótshlíðarbæina. Þeir hefðu bara þurft að hlaða líka vestanmegin árinnar, svo að hún gæti stokkast. Fljótið flæmist um allt. Þetta er svo mikil ham- hleypa. Nú er víst svo komið að hlaða verður fyrir það. Bærinn brann — Eftir að hafa komið okkur fyrir á næsta bæ, Brúnum, og ver- ið þar í sjö ár, losnaði Bakkinn, þar sem ég hafði verið. Okkur var boðin jörðin. Einar var auðvitað feginn. Alltaf vofði yfir að fljótið gæti eyðilagt svo og svo mikið af landi. En ekki höfðum við lengi verið á Bakka þegar bærinn brann til kaldra kola. Og við stóðum uppi slipp og snauð. Þarna var gamalt timburhús með þurru veggfóðri og fuðraði upp. Svolítið bil var milli bæjar og hlöðu og tókst að verja útihúsin og skepnurnar. Ég hafði farið út að Selfossi og var á leið heim. Þetta ferðalag hafði lagst svo illa í mig. Ég vildi ekki fara, en það var komið í bíl að sækja mig, og ég drifin af stað. Kvöldið sem ég kom heim var bullandi óveður og ég þurfti að ganga langa leið frá áætlunarbílnum. Fólkið á Hóli sagði að ég færi ekki lengra um kvöldið, svo éggisti. Um morg- uninn lagði ég af stað í bullandi rigningu og roki, stansaði aðeins í Hólmahjáleigu. Þá vakti bóndinn þar athygli á miklum reyk á Bakka og spurði hvort verið væri að reykja í smiðjunni. Mér leizt ékki á þetta. Yngstu börnin okkar tvö voru úti í fjósi að mjólka, en Einar hafði kveikt upp í eldavél- inni áður en hann fór að gefa kindum í kofa skammt frá. Húsið fuðraði upp á skömmum tíma og ekki hægt að bjarga nokkrum hlut. Þá reyndust sveitungar okkar og margir fleiri okkur vel. Allar hendur voru á lofti til að hjálpa. Viðbygging hafði verið í smíðum við húsið úr hlöðnum steini. Á það var nú komið þak og var hjálpast að við að gera það þannig að hægt væri að vera í því um veturinn. En í þessu vorum við svo þar til sonur okkar, sem farinn var að búa úti í Eyjum, tók við jörðinni og byggði upp. Bakkinn er stór og mikil jörð og hann hefur ræktað þar og byggt vel upp. — Skömmu fyrir brunann hafði ég fyrst þurft að fara til læknis suður vegna augnanna. Ég sá orð- ið illa og þurfti að vera undir hendi augnlæknis. Fór svo fyrst til barna minna, en fékk svo leigt. Vildi geta hugsað um mína krakka sem ekki áttu heimili sjálf. Mað- urinn minn var eftir heima og dó þar nokkrum árum seinna. Tvö yngstu börnin voru hjá mér. Son- urinn var að vísu mest til sjós, en dóttirin vann hjá Sláturfélaginu. En ég hefi alltaf séð eftir sveit- inni. Á hvergi heima nema þar. Fyrir fjórum árum fékk Krist- björg svo eina af íbúðum borgar- innar fyrir aldraða í Furugerði 1. En þegar Droplaugarstaðir opnuðu þótti meira öryggi í því að hún færi þangað. Þar er mun meiri þjónusta, matur og allur viðurgerningur, og Kristbjörg get- ur ekki lengur séð um sig hjálpar- laust. — í Furugerðinu eldaði ég mikið til sjálf. Þá gátu krakkarnir komið til mín í mat, ef þau vildu, og þá leið mér vel, segir Krist- björg. Barnabörnin eru um 20 og barnabarnabörnin víst orðinn um tugur talsins. Börnin af hinum bænum á Tjörnum hafa líka verið mér fjarska góð, ekki síður en mín börn. Hér fer fjarska vel um mann. Góður matur, en ég er svo lítið lystug orðin, að ég var áður mikið til hætt að hafa fyrir að borða ein. Hér er líka fótsnyrting, hárgreiðsla og mér er hjálpað í bað. Ég fæ endurgreiddan símann, svo ég get talað í síma. En sé bara ekki til að velja númerin eða finna þau. Svo hlusta ég á útvarp og prjóna, en sé ekki til að prjóna nema úr einum lit. Um jólin var mér gefin bókin hans Kristjáns Sveinssonar og ég dríf alla, sem koma, til að lesa í henni fyrir mig. Jú, það væri gott að fá upplestur úr bókum hér í dagstofunni, eins og gert var heima í sveitinni. Það væri vel þegið, ef einhver læsi. — Hvort ég er trúuð? Ég veit ekki hvað segja skal. Ég held ég vilji kallast vera það. Finnst það gilda að geta beðið, þegar maður á bágt. Ég hlusta á útvarpsmessurn- ar. Trúi því fastlega að líf sé eftir þetta líf. Við Eyjólfur Eyfells töl- uðum oft um það. Hann sagðist hafa lifað a.m.k. þrisvar sinnum. Þekkti aftur staði, sem hann hafði aldrei komið á áður. Ég kvíði því síður en svo að kveðja. Það geri ég ekki. Skil ekki gamalt fólk, sem er hrætt við að deyja. Einkennilegt! Þetta fer nú að styttast hjá mér. Manni fer að finnast lífið langt, þegar maður getur ekkert gert lengur að gagni. Og ég er alveg sátt við að fara. Þannig lýkur hversdagssögu konu 20. aldarinnar, sem er að verða fágæt merkissaga. - E.Pá.

x

Morgunblaðið

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.