Morgunblaðið - 13.01.1983, Síða 14

Morgunblaðið - 13.01.1983, Síða 14
14 MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 13. JANÚAR 1983 Hannibal Valdimars- son - áttræður í dag, 13. janúar 1983, á kempan Hannibal Gísli Valdimarsson, eins og hann heitir fullu nafni, áttatíu ára afmæli. Enginn, sem sér þennan mann á gangi gæti ætlað að þar færi átt- ræður maður. Enn, sem fyrr, vek- ur hann athygli þeirra sem verða á vegi hans þar sem hann gengur fasmikill, teinréttur í baki og kvikur á fæti sem væri hann mað- ur á miðjum aldri. Þannig mun ég minnast þessa ágæta manns alla tíð. Ég ætla að fara fljótt yfir ætt Hannibals, uppruna, menntun og stjórnmálaafskipti. Það þekkja ýmsir betur til en ég og þeir munu því koma þeim hluta lífshlaups hans betur og réttar til skila en ég- Hannibal er dæmigerður Vest- firðingur í húð og hár eins og þeir geta verið bestir og harðastir af sér. Hann er fæddur að Fremri- Arnardal við Skutulsfjörð í Norður-ísafjarðarsýslu. Foreldrar hans voru hjónin Valdimar Jónsson bóndi og há- karlaformaður og Elín Hanni- balsdóttir frá Bakka á Langa- dalsströnd. Vegna mikils skorts jarðnæðis við Djúp fluttu foreldrar Hanni- bals og fjölskylda eitthvað milli bæja í frumæsku Hannibals. En ungur að árum er hann kominn með foreldrum sínum og systkin- um vestur í Arnarfjörð. Þá var Selárdalsjörðin prestssetur og mikið útræði stundað frá kotunum þar í kring. í Selárdal er Hannibal fermdur og þar mun hann fyrst hafa kynnst af eigin raun útróðr- um og við hvaða aðbúnað þeir voru stundaðir. Gagnfræðapróf tók Hannibal á Akureyri 1922 og kennarapróf frá Jonstrup Statsseminarium í Danmörku 1928. Fræðslumálin áttu alltaf mikil ítök í Hannibal, enda starfaði hann að þeim sem næst óslitið í Súðavík, á Akranesi og á Isafirði á árunum 1927—1954, ýmist sem kennari eða skólastjóri. Hann hafði ekki nema að litlu leyti getað sinnt skólastjórastarfi sínu við Gagnfræðaskólann á ísa- firði síðustu sex árin eða svo, því hann var kjörinn þingmaður 1946 og sat óslitið á Alþingi til ársins 1974 að hann hætti þingmennsku og fluttist aftur í Arnarfjörð, að Selárdal, sem áður er að vikið. Á Alþingi gegndi hann ýmsum mikilvægum störfum bæði í fjár- veitinganefnd o.fl. og var m.a. árið 1972 kosinn í stjórnarskrárnefnd og skipaður formaður hennar. Hannibal var í stjórn ASÍ árin 1941—1942 og forseti sambandsins frá 1954-1971. En eins og áður var sagt mun ég í afmæliskveðjum þessum ekkert fjalla hér um störf hans þar né stjórnmálaafskipti hans og við það ætla ég að standa, þótt það sé erfitt, því svo ríkur þáttur voru einmitt þessi störf í lífi hans. Leiðir okkar Hannibals lágu fyrst saman á árinu 1954 er við vorum tilnefndir ásamt fram- kvæmdastjóra VSÍ af þáverandi utanríkisráðherra í svonefnda kaupskrárnefnd. Ég vann með Hannibal í þessari nefnd fram til ársins 1971 að hann tók við ráð- herrastörfum og var gott að starfa með honum þar sem annars staðar og það segi ég vegna þess að ég átti eftir að vinna síðar í ráðu- neyti sem hann fór með og stýrði með festu og áhuga. Hannibal var skipaður félags- málaráðherra í stjórn Hermanns Jónassonar 24. júlí 1956 og gegndi því starfi, ásamt starfi ráðherra heilbrigðismála, til 23. desember 1958 að stjórn Emils Jónssonar leysti stjórn Hermanns Jónasson- ar af hólmi. Hannibal var aftur skipaður fé- lagsmálaráðherra og samgöngu- málaráðherra í stjórn Ólafs Jó- hannessonar 14. júlí 1971 og gegndi þeim störfum fram til 16. júb' 1973 að hann sagði ráðherra- störfum sínum lausum að eigin ósk, en við þeim tók Björn Jóns- son, sem hafði tekið við forseta- embætti í Alþýðusambandi Is- lands er Hannibal lét af því emb- ætti á árinu 1971. Þau fjögur og hálft ár sem ég starfaði undir stjórn Hannibals sem ráðherra félagsmála skilja eftir hjá mér aðeins ljúfar og ánægjulegar endurminningar. Hannibal kom í ráðherratíð sinni fram mörgum góðum og þörfum málum, ekki hvað sízt á sviði verkalýðs- og húsnæðismála, og var þar fastur fyrir sem á öðr- um sviðum, þannig að ef hann var búinn að gera upp hug sinn um að fylgja einhverju máli fram, þá þýddi ekki fyrir einn eða neinn að reyna að breyta þeirri ákvörðun. Hannibal hefur alla tíð verið manna hraðmælskastur og það jafnt í bundnu og óbundnu máli. Ég mun lengi minnast þess, þeg- ar ég síðsumars 1956 fór með Hannibal til Englands rétt um það leyti sem þorskastríðið var að hefjast. Þá vildi svo til að breska alþýðusambandið, TUC, var að halda sinn árlega aðalfund eða þing í borginni Bournemouth á Suður-Englandi og voru þar boðsgestir frá alþýðusamböndum hvaðanæva að og þar á meðal frá ASÍ. Hannibal, sem þá var jafnt ráðherraembætti sínu, forseti Al- þýðusambands Islands, var þarna fulltrúi þess. Þarna voru fluttar eldheitar barátturæður og held ég að ræða Hannibals hafi ekki vakið hvað síst athygli og kom þar bæði til innihald ræðunnar og glæsi- leiki flytjandans. Um hálfum öðrum áratug síðar var ég einnig í fylgd með Hanni- bal, er hann var sem ráðherra í opinberri boðsferð í Vesturheimi. Þar vakti hann ekki síður at- hygli fyrir gáfur sínar og gjörvu- leik og minnist ég alltaf ræðu hans í lokahófinu þar. Hannibal fór þá á kostum og ræða hans var ýmist í bundnu eða óbundnu máli og spannaði þar allt frá íslenzkum ættjarðarljóðum til Völuspár og Hávamála. Ekki vil ég ljúka þessari afmæl- iskveðju án þess að geta hans ágætu eiginkonu, Sólveigar Ólafsdóttur frá Strandseljum í Ögurhreppi, sem staðið hefur ótrauð og sterk við hlið Hannibals í nær hálfa öld. Ég held að hún hafi verið honum mestur styrkur þegar hann þurfti að stíga hinar brattari bárurnar og taka erfiðar ákvarðanir. Auðvitað hefur slíkt gáfufólk látið eftir sig glæsilega og efnilega afkomendur sem eiga áreiðanlega eftir að verða þeim til verðugs sóma. En hvað hefur nú Hannibal hafst að síðan hann lét af þing- mennsku fyrir átta árum og dró sig síðan að mestu út úr stjórn- málabaráttunni? Jú, hann bjó í nokkur ár í Sel- árdal og var um hríð oddviti í Ket- ildalahreppi og sýslunefndarmað- ur fyrir þann hrepp. Fjölskylda Hannibals fer tíðum með honum og Sólveigu í Selárdal á sumrum og þar una þau öll hag sínum vel. Nú býr Ólafur sonur þeirra Sól- veigar og Hannibals í Selárdal. Ég held að Hannibal geti aldrei setið auðum höndum. Nú síðustu árin hefur hann unn- ið allmikið að ritstörfum. Hann hefur m.a. skrifað þætti úr sögu verkalýðsfélaganna á Vestfjörð- um. Hann hefur einnig annast rit- stjórn árbókar Barðstrendinga og ritað þar m.a. um sögu Selárdals, aðallega miðaldasögu staðarins, og þá einkum um séra Pál í Sel- árdal, sem var frægur „galdra- maður“ á sinni tíð þótt hann færði aðra á bál en endaði ekki eigið líf þar. Þessi afmæliskveðjuorð áttu að vera örfá, en úr þeim hefur tognað meira en ég ætlaði. Ég vil enda þau með því að senda fyrrverandi húsbónda mínum, félaga og vini, Hannibal Valdimarssyni, mínar innilegustu afmæliskveðjur. Kona mín og allt það fólk, sem starfaði með honum í félagsmálaráðuneyt- inu, mun taka undir þær kveðjur með kærri þökk fyrir samveruna í félagsmálaráðuneytinu á sínum tíma. Öll biðjum við honi/m og fjöl- skyldu hans allrar blessunar í bráð og lengd. Hallgrímur Dalberg í þessari stuttu afmæliskveðju til Hannibals Valdimarssonar verða ekki rakin umsvifamikil og merk störf hans, á vettvangi ís- lenskra stjórnmála og íslenskrar verkalýðshreyfingar. Aðrir eru mér hæfari til þess. Við höfum líka lengst af verið á öndverðum meið á vettvangi stjórnmálabar- áttunnar, þó að ég hafi það að vísu á tilfinningunni, að skoðanamun- ur okkar á sviði almennra þjóð- mála sé minni nú en var, þegar báðir voru „upp á sitt bezta“, hvort sem skýringin á því er sú, að aldurinn hafi fært báða nær miðj- unni eða einhver önnur. En fyrstu samskipti okkar Hannibals hófust fyrir u.þ.b. fjörutíu árum er deilur um það, hvernig staðið skyldi að sam- bandsslitum við Dani stóðu sem hæst. í því máli vorum við sam- herjar og þó að við hittumst ekki persónulega fyrr en nokkrum ár- um síðar, þá tel ég að með okkur hafi þá þegar tekist vinátta; sem ekki hefir rofnað til þessa dags, þrátt fyrir það að við höfum stundum deilt hart á hinum al- menna vettvangi stjórnmálanna. Þegar Þjóðverjar hernámu Danmörku í apríl 1940 varð kon- ungi og dönskum stjórnvöldum auðvitað ókleift að sinna þeim skyldum sem sambandslögin frá 1918 höfðu gert ráð fyrir. Islend- ingar urðu því að sjálfsögðu að skipa þeim málum til bráðabirgða. Með ályktun Alþingis vorið 1941 var sú stefna mörkuð að lýðveldi skyldi stofnað á íslandi þegar að- stæður leyfðu, en jafnframt var tekið fram, að ekki væri tímabært að ráða þeim málum til lykta að svo stöddu. Um þessa ályktun mun enginn teljandi ágreiningur hafa verið meðal þjóðarinnar. Þá voru ekki nema 2'á ár eftir af þeim tíma, sem sambandslögin gerðu ráð fyrir að líða skyldi þar til önn- ur þjóðanna hefði heimild til ein- hliða uppsagnar samningsins ef ekki semdist um annað. Var ekki óeðlilegt, að sá skilningur væri lagður í þessa ályktun Alþingis, að rétt væri talið að bíða með ákvörðun um stofnun lýðveldis þar til uppsögn sambandalaga- sáttmálans væri heimil sam- kvæmt ákvæðum hans. En ári eftir að Alþingi gerði þessa ályktun, gerðust þær raddir háværar meðal leiðtoga þjóðar- innar í stjórnmálum, að rétt væri að þegar yrði gengið frá stofnun lýðveldis, enda þótt 1 Ví> ár vantaði til þess að slíkt væri heimilt sam- kvæmt ákvæðum sambandslag- anna. En rökin fyrir því að til slíks þyrfti ekki að taka tillit voru þau, að þar sem Danir hefðu van- efnt samninginn hefðu Islend- ingar fullan rétt til sambandsslita þegar í stað. Það var vanefndakenningin sem hratt af stað víðtæku andófi gegn þeirri meðferð sambandsmálsins, sem stjórnmálaflokkarnir, að und- anteknum Alþýðuflokknum, höfðu orðið sammála um, en þar kom Hannibal mjög við sögu. Hreyf- ingin gekk undir nafninu lögskiln- aðarmenn, en um það má að vísu deila, hvort það nafn hafi. verið heppilegt. Að vísu drógum við í efa lögmæti sambandsslita af hálfu Islendinga fyrr en sam- bandslögin gerðu ráð fyrir, en að- alatriðið fyrir okkur var þó það, að hvað sem leið lagalegum rétti, þá samrýmdist það ekki drengilegum samskiptum þjóða á milli að herma vanefndir sambandslaga- sáttmálans upp á Dani miðað við ríkjandi aðstæður á þessum tíma. Margir okkar færustu lögfræðinga héldu því að vísu fram, að van- efndakenningin stæðist fyllilega að lögum. Má vera, að þeir hafi þar haft á réttu að standa, en það sannar það aðeins að réttur og réttmæti getur verið sitthvað. I átökum þeim sem hófust sumarið 1942 og stóðu allt þar til lýðveldið var stofnað, var óspart vísað til íslandssögunnar og því haldið fram, að stjórn Dana á málefnum íslendinga, hefði ekki verið með þeim hætti að þeir verðskulduðu neina tillitssemi. Víst var það satt að margt hafði í þeim efnum farið úrskeiðis á liðnum öldum, þótt slíkt beri að meta með tilliti til hugsunarháttar og þeirra að- stæðna sem ríkjandi voru á hverj- um tíma. En þess ber að gæta að á þessum tímum réði danska þjóðin ekki málefnum sínum sjálf og al- menningur þar í landi bjó jafnvel við meira harðræði af hálfu vald- hafa sinna en íslendingar. Danir fengu að vísu frjálslynda stjórn- arskrá, 1849, en um lýðræði var varla hægt að tala í Danmörku fyrr en um aldamót þegar aftur- haldsstjórn Estrups, sem með brellibrögðum hafði þá um ára- tuga skeið tekist að halda völdum þótt mikill meirihluti þjóðarinnar væri henni andvígur, hrökklaðist frá völdum. Það fór því nokkurn veginn saman, að danska þjóðin fengi húsbóndavald á sínu heimili og að stærsta einstaka skrefið yrði tekið í sjálfstæðisbaráttu íslendinga með stofnun heimastjórnar á Is- iandi árið 1904. Frá þeim tíma hafa íslendingar í raun ráðið öllu því í eigin málefnum, sem þeir sjálfir óskuðu að ráða. Hér verður saga baráttu lög- skilnaðarmanna ekki nánar rakin enda mun mér gefast kostur til þess á öðrum vettvangi nú á næst- unni einmitt í tilefni af afmæli Hannibals. Við biðum vissulega ósigur og kom þar fyrst og fremst tvennt til: Okkur skorti fé og starfskrafta til þess að túlka málstað okkar fyrir þjóðinni. Mestur fjötur var það okkur þó sennilega um fót, hversu rangtúlkun sú, sem tíðkast hefur í kennslubókum í íslandssögu, á flestu því er snert hefir samskipti Dana og Islendinga fyrr á öldum hefur afflutt málstað Dana og skapað andúð gegn þeim meðal al- mennings hér á landi. Danskur sagnfræðingur, sem átti fyrir um það bil 30 árum sæti í samnor- rænni nefnd er banna skyldi kennslubækur í sögu eigin lands á Norðurlöndum, komst svo að orði að það sem í íslenzkum kennslu- bókum stæði um samskipti Dana og íslendinga, fyrr á öldum, væri lýðskrum en ekki sagnfræði og er að mínum dómi í því alltaf mikill sannleikskjarni. Þó að átökin um meðferð sam- bandsmálsins stæðu stutt, voru þau mjög illvíg og mun þó enginn af þátttakendum hreyfingar lögskilnaðarmanna hafa sætt jafn hatrömmum persónulegum árás- um og Hannibal. Hefir það sjálf- sagt átt sinn þátt í því, að gagn- stætt flestum okkar samherjum hans í þessu máli var hann orðinn mjög virkur þátttakandi í stjórn- málabaráttunni. Hannibal var þá ungur og upprennandi stjórn- málamaður og orðinn skeleggur baráttumaður í verkalýðshreyf- ingunni og Alþýðuflokknum, þótt lítið þekktur væri að vísu meðal almennings utan Vestfjarða áður en umrætt mál kom til sögunnar. Af hálfu manns, sem var að hasla sér völl á vettvangi stjórnmála, þurfti til þess mikla djörfung og drengskap að ganga fram fyrir skjöldu til varnar málstað sem honum var vel kunnugt um að naut takmarkaðs fylgis meðal al- mennings. Mér hefir alltaf fundist það mjög virðingarvert, að mikilsvirt- ir borgarar, eins og sr. Bjarni Jónsson, bræðurnir Ásmundur Guðmundsson, síðar biskup, og Helgi Guðmundsson, bankastjóri, Sigurður Guðmundsson, skóla- meistari, Sigurður Nordai og Þor- steinn Þorsteinsson, hagstofu- stjóri, og margir fleiri er líkt var ástætt um, skyldu samvisku sinn- ar vegna telja sig til þess knúða að taka á sig þau óþægindi er því hlaut að fylgja að gerast virkir þátttakendur í baráttu fyrir málstað, sem braut mjög í bága við skoöanir og vilja þeirra er fóru með hið pólitiska vald í þjóðfélag- inu. Þessir menn höfðu að vísu all- ir sínar stjórnmálaskoðanir, en munu allir hafa haft óbeit á virkri þátttöku í stjórnmálum og áttu sér þá ósk heitasta að fá að stunda störf sín í friði og óháð átökum stjórnmálamanna. En samt fannst mér þó og finnst raunar enn, að Hannibal stæði okkur öllum hinum skör ofar. Hann lagði mest í hættu og tók á sig mestu áföllin, hótanir um stöðusviptingar og annað slíkt. En þeir eiginleikar Hannibals, drengskapur og karlmennska sem

x

Morgunblaðið

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.