Morgunblaðið - 26.01.1967, Qupperneq 17

MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 26. JANÚAR 1967.
17
Aldarafmæli Þorsteins Gíslasonar
skálds og ritstjúra
í DAG er aldarafmæl'i Þor-
steins Gislasonar, skálds og
ritstjóra. Hann var um skeið
ritstjóri Morgunblaðsins og
lét mjög að sér kveða í menn
ingar- og þjóðmáduim um sína
daga. Einkum áttu margir
ungir rithöfundar og lista-
menn athvarf á heimilli hans
og Þórunnar Pálsdóttur,
konu hans.
Morgunblaðið viDl heiðra
minningu þessa gamla rit-
stjóra síns með því að birta
kafla úr grein Guðmundar G.
Hagatíns, rithöfundar, sem
hann skriíaði fyrir bók
þeirri, sem Atonenna bóka-
félagið gaf út fyrir jód með
verkum Þorsteins. Ennfrem-
ur fer hér á eftir yfirlit yfir
ævi hans og störf og ioks
birtum við ljóðið Hornbjarg,
en sem kunnugt er var Þor-
steinn skáld gott.
Æfiferill Þorsteins Gíslasonar.
Þorsteinn Gíslason fæddist í
Stærra-ÁrskÓ!gi við Eyj'afjörð
26. jianúar 1867. Var hann elzt-
ur af 16 íbörnum hjónanna Ing-
unnar Stefánsdóttur og Gísla
Jónassonar skipstjóra og bónda.
Mynd úr Latínuskólanum milli
1880—90. Sitjandi Benedikt
Þ. Gröndal. Standandi Þor-
steinn Gislason og Friðrik
Friðriksson.
Tv’ö systkini Þorsiteins eru á Itíúfi,
Björn og Steinunn, bæði búsett
í Reykjiavík. Fimm ára gamall
fluittist Þiorsteinn með foreldruim
sínum til Austurlands, þar sem
hann dvaldist til 19 ára aldurs,
«engst í Kirkjulbæ í Hróarsitungu.
Þegar hiann var tvítugur, réðst
hann til náms í L.atínuskiólanum,
og stúdent var'ð hann 1892. Það
»ama hausit sigldi hann til há-
skólanáms í Kaupmannalhöifn og
lagði stund á norræna málfræði
með bókmenntasögu sem sér-
grein. Vildi hann semja meist-
araprófsritgerð um íslenzkar
bókmenntir síðari alda, en fékk
ekki leyfi til (þess. Vegna deilu
um þetta mál við háskólann og
danska kirkju- og kennslumála-
ráðuneytið hætti Þorsteinn námi.
Um afstöðu háskólans til ís-
lenakra bókmennta ritaði 'hann
harðorða grein, sem birt er í riit-
safni hans, Skáldskap og stjórn-
málum, er Almenna bókafélagið
gaf út niú á þessum vetri.
Þorsteinn Gíslason lét fyrst á
sér bera á opiruberum vettvangi,
er út kom árið 1893 ljióðaibók
hans, Kvæði. Aililt til æviloka
lagði hann stund á Ijóðagerð,
enda oftast nefndur bæði skáld
og ritstjóri meðal almennings.
Kvæði sín og ljó'ðaþýðingar gaf
hann út í bók, er nefnast: Nokk-
ur kvæði (1904), Ljóðmæli
1920), Dægurflugur (safn gam-
anvísna, 1920) og Önnur ljóð-
mæli (1935).
Meðan Þorsteinn var við nám
í heimsipekideild Hafnailháskóla,
gerðist hann ritstjóri tímaritsins
Sunnanfara, er út kom í Kauip-
mannahöfn. Hófst þar með ann-
ar aðalþáítur lífsstarfs hans.
Fyrir aldamót var hann ritstjóri
Dagskrár og íslands í Reykijavík.
Ritstj'óri Bjarka á Seyðisfirði var
hann 1890—1904. Lengst stýrði
hann tímaritinu Óðni (1005-—
1937) og blaðinu Lögréttu (1906
—1936). Óðinn var myndskreytit
tímarit um persónusögu og al-
menn mál, og gaf Þorsteinn það
út sjiálfur. Lögrétta var lengst
um a'ðaliblað Heimastjórnar-
manna, en síðar menningarmála-
tímarit og þá gefið út af Þor-
steini sjálfum. Á árunum 1920
—1924 var Þorsteinn ritstjóri
Morgunblaðsins. Tók hann við
blaðinu, er stofnendu.r iþess seldu
það sérstöku útgáifulfélagi, en lét
af ri'tstjórninni, er ágreiningur
kom upp milli hans og stjórnar
félagsins um stjórnimálasikirif
blaðsins.
Bókmenntir, önnur menning-
armáil, samtímasaga og atvinnu-
má.1 voru aðalálhugamál Þor-
steins Gíslasonar sem ritstjóra.
Hann setti ungur fram kröfu um
fullan skilnað ísilands og Dan-
merkur og tmælti með stofnun ís-
l'enzks háskóla, er yrði höfuðset-
ur íslenzkra fræða. f blöðum
sdnum og tímaritum birti hann
ýmis merk bókmenntaverk, bæði
ísilenzk og erlend, mörg í eigin
þýðingum. Margar af iþýðingum
hans hafa komið út í sérstökum
bókum, og á síðusitu æviárum
sínum sá hann um útgáfur á rit-
um annarra islenzkra skálda. —
ÞoriS'teinn rak ilengi bókiaútgáfu
og einnig bókaverzlun um skefð.
Hann átti hlut í prentsmiðjum
og stóð að kaupum á fyrstu setj-
aravél, sem til landsins kom.
Hann tók þátt í ýmisum flélaigs-
máluim og stjórnmólastarfi. Hann
hafði náin persónuleg kynni af
helztu skáldum og menntamönn-
um tveggja kynsióða og beitti
'blöðum sínum og florlagi þeim tiil
sty.rktar. — Á sdðustu árum stín-
um samdi Þorsteinn Þætti úr
stjórnniálasögu íslands árin
1896—1918. F'lutti hann þá upp-
'haflega í útvarp, en síðan hafa
þeir komið út á prentii þrisvar,
nú síðast í fyrrnefndu ritsafni, er
Almenna bókafélagið hefur ný-
lega gefið út. Þá vann hann að
Lýsingu íslenzks þjóðlífs um alda
mótin í ská'ldsöguibúningi, og
'hafði hann gengið frá fyrri hluta
þess verks, er hann lézt.
Kona Þorsteins Gíslasonar
var Þórunn Páílisdóttir, snikkara
Halldórssonar í Reykjavik. Frú
Þórunn andaðist 14. janúar á sl.
ári, 88 ára að aldri. Þorsteinn
Gíslason lézt á heimili sií niu,
Þingholtsstræti 17 í Reykjavík,
20. október 1938.
Eg mun fyrst hafa heyrt hans
getið, þegar hann var farinn að
gefa út miyndablaðið Óðin og orð
inn ritstjóri Lögréttu. Þó að ég
væri þá ekki nema sjö, átta ára,
var ég tekinn að hlusta vand-
lega á allt, sem rætt var á heim-
ili forðldira minna um bækur og
stjórnmál og þá atburði, sem
gerðust úti í hinni víðu veröld,
og ennfremur var ég Jarinn að
lesa flest, sem ég í náði. Óðinn
var biað, sem flutti myndir af
merkum íslenzkum samtíðar-
mönnum, og þar var í stuttu málli
greint frá æviferli þeirra og af-
rekum, en blaðið flutti einnig
annað efni, og þá einkum kvæ'ði
ungra og upprennandi skálda og
vísur ýmissa hagiyrðinga. Lög-
rétta var aftur á móti stj'ónmáJa-
'blað, málgagn hins volduga og
'vaxandi Heimastjórnrfllokk, sem
hlítti forustu hins glæsilega og
fjölgáfaða foringja, Hannesar
Hafsteins, sem ailir vestra virtu
og dáðu sem glæsimenni og góð-
skáld og margir ail'lt að þvd ti'l-
báðu sem stjórnmálaforingja.
Óðinn 'hlaut almennar vinsee'Ldir,
og Lögrétta varð átrúnaðargoð
þeirra alþýðumanna, sem trúðu
á frábæra forustuhæifileika Haf-
steins, og þó að andsteeðingar
hans hefðu ímugust á stjiórnmáia
greinunum í Lögréttu, vifldiu
margir Iþeirra ógjarnan án henn-
ar vera. Þar kom einkum tvennt
til. Annað var greinar ritstjórans
um helztu viðbur'ði, stefnur og
strauma erlendis, hitt sögiurnar,
sem ibann þýdidi á létt og lipurt
mál og birti í blaðinu. Ég minn-
ist þess lj.ósHega, h>ve fólkið á
bernsikuheimili mdnu og í ná-
grenninu var brifið af Sjómanna
ldfi Kiplings og hinni ævintýra-
legu sögu, ívar blújárn eftir
Waiter Scott. Hri'fnin var jöfn
hjá öldum sem ungum, og svo
var þá keypt Quo vadis? eftir
Sienkievitz, sem Þorsteihn Gísia
son hafði einnig þýtt, oig reynd-
in af henni varð sízt síðri en af
'hinium. Ekki minnist ég þá sáð-
ut þeirrar un.unar, s>am ég ha.fði
af að lesa Árna Bj'örnsson í þýð-
ingu Þorsteins. Ef til vili hriifu
ij'óðin mig mest, en hvort
tveggja, laust mál og Ijóð þeirr-
ar sögu, hafði á mig djúptæk
álhrif. Ég las og þýðingu Þor-
steins á Nýlenduprestinum eftir
Kristofer Janson, og sakir þess,
hve ég hugsaði mikið um trú-
mál, varð sú saga mér ógleym-
anleg, en hún er ein af sögum
Jansons úr byggðum Nor'ðmanna
á sléttum Norður-Dakota, og þær
Þorsteinn Gíslason skáld og ritstjóri.
eru tai'dar eitt hið snjallasta,
sem höfundurinn skriiaði. Loks
lais ég af mikium áhuiga allar
igreinar Þorsteins um erlend efni
og öll ljóðin, sem birtust í Óðni
og Lögréttu, og ég (þóttist sjá,
.að Þorsteinn væri mikill vinur
ungra skálda og vildi kynna þau
og styðja tiil frajna. Fyrir allt
iþetta — og síðar á unglimgsárum
mínium fyrir útgáfur hans á bók-
'Uin Jóns Trausta, Fjalla-Eyvindi
J.óhanns Sigurjónssonar, sögum
Gunnars Gunnarssonar o.g Ein-
ars H. Kvarans dáði ég Þorstein
Gíslasonar og yar honum þakk-
látur, ag fljöldi manna, sem ég
þekkti, bar til hans svipaðan
hug. Hins vegar þekktu menn
^JJornb
yarcj.
Turnafögur Hornbjarg heitir
höll við marar ál.
Þar á vori’ um kvöld ég kom,
sá kynt í hamri bál.
Hallardyr að hafi snúa.
„Hér mun ríkur kóngur búa.“
Gulls- og silki-glit frá tjöldum
geisla sást í öldum.
Sólin rauð frá hafsbrún horfði,
hljóður hvíldi sær.
Fiagg að hún á fleyi steig;
er færðist bjargi nær.
Hér var ei að koma’ að koti.
Kóngi heilsað var með skoti.
Brátt til svara bumbur allar
buldu’ í hvelfing hallar.
Varpfugl svaf, en við þær
kveðjur
vaknar; hver ein tó
úr sér vængjum óteljandi
yfir djúpið spjó.
Hristist ioft, en hljóða-gargið
hermdi’ og tuggði eftir
bjargið;
og með ráma radda súgnum
rigndi drít frá múgnum.
En sá sveimur! En þau læti!
En það sarg og garg!
Auðséð var, sá urmull þóttist
eiga þetta bjarg.
Hver um annan sveiflast;
sjónir
svimar við þær millíónir.
Yfir ræður enginn; fjöldinn
allur fer með völdin.
Luktist bjargið, ljósin dóu,
litskreytt hurfu tjöld.
Sáust skitin skegluhreiður.
Skríllinn hafði völd
hér sem víðar. Buðlung
bjargsins
bundið hefur múgagargsins
öld, svo fyrri fegurð geymist
fólgin, eða gleymist.
Það var eins og hami hefði
hugur kastað minn.
Skamma stund í huldu-heima
hafði’ ég litið inn.
Fyrrum hafði fólkið kynni
föst við heiminn þarna inni.
Nú er fögrum huldu-höllum
harðlæst fyrir öllum.
Aðeins þegar sumarsólin
svona fögur kveid
inn til vætta hafs og hamra
himins sendir eld,
opnast hallir huldu-þjóða,
heimar, þar sem vögguljóða
draumnum ljúfa, dularspaka
dánir yfir vaka.
minna skáld'skap hans á þessurft
árujpi, þyí að hann safnaði ekki
’ljóðum sínruim í bók frá 1904 til
1920, og kverið, sem út kom 1904,
miun ha.fa veri’ð í tiltölulega fárra
höndiuim. Hann gerði löngum
meira að þyí að greiða öðrum
skáldum leið til þjóðar sinnar en
að gera sinn hl.ut mikinn á vett-
vangi íslenzikra bókmennta.
Árið 1904 gerðust mikid táð-
indi í stjlórnmátLasögu ísiendinga.
Stjórnin var flutt inn í landið,
og Hannes Hafstein var skipaður
fyrsti ráðherra íslands með bú-
setu í Reykjavík.
Þorsteinn Gislason hafði haft
sérstöðu í sjálfsfæðismálinu, svo
sem áður hefur veri'ð á minnzt,
en hann hafði verið góðvinur dir.
Valtýs Guðmund'ssonar og hon-
um mjög samimáia um, að flest
væri til þess vinnandi, að hér á
íslandi hæfust sem fyrst stór-
feildar framkvæmdir í atvinnu-
og samgönguimálum. Hann hafði
því verið mjög meðmæltur stofn
un hlutafjárbanka, og ritsíma-
samlband við umheiminn og síma
iagninigar innanlanids voru 'hion-
um áhugiamál. Hann segir svo í
ikvæðinu Landsmál:
Við flá viljum flé inn í l.andið
og fara að bylita þar tii
í búskapnum, leggija brautir
með brúm yfir ár og gil,
o.g tengja hérað við hérað,
sem heiðarnar skilja nú,
með tízkuinnar samgöngutækj-
um.
Það teksit, ef við iStarfið rækjum.
En til þess þarf dug og trú.
Vil viljum fá vatnsaflið tamið
til verka, og fossanna magn,
þá framtíðarsjóði landsins,
sem fyrst til að vinna gagn..
Og breyta sveitanna búska.p
og byrja þar nýjan sið.
Ú.r rústum bæi reisa
og rækta mold og 'leysa
úr álögum ættjarðar svið.“
Hann helduir þannig áfram f
fjórða erindi kvæðisins:
„Sko, íslenzku fleyjunum fjiölgar
við formennsku’ og veiðar. En
bvað
veLdur? Menn fyrnskunni
fleygðu
Framhald á bls. 19