Morgunblaðið - 26.01.1967, Síða 19

MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 26. JANÚAR 1967.
19

t?
J'/C*

£ »'t* / • 4 « •Íí<v»
1 • S- ‘É-K *Í $ & ^^2~4'’2 .
*C*st4+ #
v>>tí -í*# s £j.
/vt'PH'Hx /jCc'/tc'i S Í*C isi7 íí'tf
O '
t/j rU^i. 'Ítjtí'm ft_>i ht** >£-/l 44/1 -
'hl 6. t‘\ 'lSyZJZ^.'í/’ 'ÍMi^/tó/ /
'ft'lPlPJ U-tt t ~Ætsý-fe/ e+j otc/~/í cCct^u
firfí.U +1 ■
^Cu -cr /- ýUUht/2 c r í&ásr.
Otj /y’Ms/aA. ///utoJ/r- r
jC.'ly/ f '/cZ'Ct/t/i f ■/tc/l'
J“C-t<, /f ci 1 /ctt j C'í/t-'r* Cc/Í ,
( '
Úr eiginhandriti kvæðakompu, sem Þorsteinn
skrifaði 1892—’96.
- ALDARAFMÆLI
Framhald af bls. 17
og fióru eins og hinir að.
Og úítgerðin þeirra fékk óðar
annan og stærri svip.
Þeir hiættu við kænu-hokrið
og hriatu’ af sér sa mgöng u-okr ið,
og breyttu bátnium í skip.“
Betuir verður ekki þjóðmála-
Stefnu Þorsteins Gislasonar lýst
í fáum diráttum en hann gerir í
þessu kvæði sínu. Honum voru
og mjag ljós þau miklu tímamót,
sem nú voru upp runnin í sögu
ísiandis, og þó að hiann væri ein-
dreginn þeirrar skoðunar, að það,
sem nú hafði gerzt, væri að veru
legu leyti að þakka dr. Valtý
Guðmundssyni, þóttí Ihonum síð-
ur en svo ástæða til að sitja hjá,
þá er Hannes Hafstein 'hæfist
banda um framkvæmd þeirra
mörgu mála, sem voru þeim bá’ð
um jafnlj,ós þjóðarnauðsyn.
Hann þekkti Hafstein nægitega
mikið til þess, að hann taldi sér
ólhætt að treysta drengskap hans
og hæfileikum, og giæsimennsk-
an vissi hann að mundi opna hon
um miargar dyr, sam öðrum
mtundu lokaðar. Hannes Hafstein
kunni og góð skil á skoðunum
Þorsteins og áhuga, ritfiærni hans
Og rökvisi, skaphita ha,ns og
skapstiillingu. Það var því ekkert
eðlilegra en að Þorsteinn yrði
ritstjóri Lögréttu, aðalmaligagns
Heimastfl'órnjairfilokksins.
Þegar Þorsbeinn fór frá Seyð-
Isfirði og settist að í Reykjavík,
®at hann um hríð á firiðarstóli.
Hann lét prenta eftir sig nýtt
Ijóðakver, sem hann nefndi jafn-
látlausu nafni og það, sem út
kom ellefu árum áður. Það heitir
Nokkur kvæði og er aðeins 64
þlaðsíður í mijög ditlu brotí —
þar af þýdd ljóð á 21 síðu. En
þessi bók flékk mjög góða dóma.
Nýr tónn var í sumum kvæð-
unum, og þarna var að finna hið
tæra og látlausa smákvæði
Fyrstu vordægur. Nú tók Þor-
steinn áð gefa út Óðin og þýddi
Quio vadis, en áður voru komn-
ar út þýðingar hans á Árna
Björnsons, Ævintýrinu af Pétri
píslarkrák eftir Adelibert von
Ohamisso, Spænskum nóttuim
eftir Börge Jansen, Orustunni
við myliuna eftir Emile Zola,
Nýlenduprestinum efitir Krisiio-
fier Janson, Sögum eftir Guy de
Maupassant. Þorsteinn var nú
fevæntur maður, hafði árið 1903
gengið að eiga Þórunni, dóttur
Páls Halildórssonar, trésmiðs í
Reykjiaviík, og Ingibjargar Þor-
valdsdóttur frá Framnesi í
Skagafirði, og bjó hún hionum
gott og notalegt heimili. Strax
og þau voru flutt suður, varð
mjög gestkvæmt á heimili þeirra
— og þó einkurn efitir að hann
var orðinn ritstjtóri bæði Óðins
og Lögréttu. Þar komu gamlir
vinir og skólabræður, ung og
aildin skáld, stjórnmálamenn, og
þá fyrst og fremst flokksbræður
Þorsteins, en einnig menn úr öör
um flokkum, og ötlum var tekið
af vinsemd — og flestum af alúð.
Þama voru mörg ráð ráðin, því
að hófsemi, gjörhygli og mann-
þekking Þorsteins þóttu gefast
næsta vel, og þarnu voru ekki
aðeins treyst gömul vináttu-
itengsl, heldur spunnir þrœðir í
ný, sem mörg treystust smátt og
Bmátt og entust ævilangt. Af hin-
um gömliu vinnrn og skólabræðr
um Þorsteins mun tíðförulast
hafa verið til hans séra Friðriki
Frikrikssyni, og Þorsteinn mun
hafa átt sinn mikla þátt í þvá, að
séra Friðrik sikrifáði endurminn-
ingar sínar, er iýsa betur en
flestar aðrar sliíkar bækur eftir
tslendinga innra rnanni höfiund-
arins, sem var ekki aðeins mik-
illhaaft valimenni, heldux og mjög
Sérstæður persónuleiki. En það
sýnir vel víðsýni beggja þessara
imerku aivörumanna, hve náin
var vinátta þeirra, svo mikfð sem
í rauninni á milli bar í þeim
málum, sem séra Friðriki voru
helguist. Af fioruistumönnum
He i mias tjórna rf Iokksi ns komu
þeir oftast tii Þorsteins á fyrsta
aratugnum, sem hann stýrði
Juogréttu, Hannes Hafstein, Jón
Ólafsson og Guðmundur Björns-
son landlæknir, en þeir voru all-
ir skáld ag ræddu oft bókmennt-
ir og listir, engu síður en stj'órn-
málin. Hins vegar kom svo á
heimili Þorsteins, einkum um
þingtímann, þorri þingmanna og
annarra helztu manna Heima-
stjórnarflokksins, bæði úr
Reykjavík og utan af landi. Afi
ands'tæðingum bar oft að garði
Benedikt Sveinsson og Guðmund
Hannesson og við og við Bjarna
frá Vogi og síðar Sigurð Egg-
erz. Af hinum eldri skáldum
heimsóttu Þorstein Matthías
1 Jochumsson, Steingrímur Thior-
steinsson og Þorsteinn Erlings-
son. Jón Trausti var þar mj'ög
tíður gestur allt til æviloka, og
síðar Guðmundur Guðmundsson,
Indriði Einarsson og Einar H.
Kvaran, en sumia, sem lesa hina
harðskeyttu, rökföstu og Löngu
grein Þorsteins í Lögréttu, Anda
trú, mundi undra, hve mikil og
góð samvinna og vinátta tókst
með þeim Þorsteini og Einari.
Þá komu þeir ævinlega mjög oft
til Þorsteins, Sandsbræður, Guð-
mundur og Sigurjón, þegar þeir
dvöldu í höfiuðstaðnum, og síðan
mætti svo bæta þarna við flest-
um hinna yngri skálda, frá Sig-
urði Sigurðssyni frá Arnarholti,
Jónasi Guðlaugssyni og Jakobi
Thorarensen til þeinra, sem fram
í dagsljósið komu síðar —allt til
endadægurs Þorsteins G*íslason-
ar, og mundi sú nærfærna og
hófsama örvun og leiðbeining,
sem hann veitt mörgu íslenzku
skáldá, ýmist særðu og misskildu
eða hiikandi og þreifandi fyrir
sér, seint verða fullmeitin.
Mjög hafur það verið tíðka'ð
að draga skáld í dilka þeirra
skáMskaparstetfnu, sem uppi
hafa verið með samtíð þeirra,
en raunar hefiur reynzt erfiitt um
flest íslenzk skálid að finna á
þeim svo ótvárætt eyrnamark,
að ekki gæti leikið vafi á, í hvern
dilk þau skyldu dregin. Ætla
hafði mátt, að svo mjög sem Þor-
steinn Gíslason hreifst á Hafn-
arárum sínum af ýmsu því, sem
'raunsæisstefnan átti í rætur sín-
ar að meira eða minna leyti,
hefði kveðskapur hans fiyrst og
fremst verið mótaður í anda
hiennar. En þó a!ð hann viidi rifa
niður hið feyskna og fiúna og
leysa af þj'óð sinni fijötra vana-
drunga og vaniþekkingar, gætir
áviallt minna hjá hionuim viljians
til niðurrifis beldur en til að
reisa nýtt og vernda gömul og
gagnleg verðmæti, en aðalein-
kenni realistanna erlendis voru
einm.itt þau, að þeir voru önn-
um kafnir við að rífa niður, en
létu sér í Léttu rúmi liggja, hvort
eitthvað og betra kæmi í stað-
inn. En aflvakinn í mjög mörg-
um kvæðum Þorsteins og ýms-
uim þeim snjöllustu var ræktar-
semin við þau verðmæti, sem
þjóðin á að þakka andiegt Híf
sitt á li'ðnum nauðölduim, ást
'hans á fjöibreyttri fegurð lands-
ins og gæöum þess að trúin
á framtíð þjóðarinnar. Hann
færist í aukana í kvæðinu á
hundrað ára afmæli Bókmennta-
félagsins, þar sem hann kemur
að hinu mikla afreki, verndun
tungunnar og bókmenntanna.
Sólin og vorið í íslenzkri siveit
vöktu hionum slíkan unað, að
tónar hörpunnar urðu þýðir og
fagnandi eins og kvak fuglsins
á fögrum vordegi, og þá er hann
flytur þjöð sinni sumaróskir í
fyrsta töiublaðinu, sem út kom
af Óðni, segir hann:
„Sól þiði ísa,
sær gefi fisk,
klætðist grumdir grasi,
fié þrífist,
fólk auðgist!
Sú er mín sumarósk.“
Hann var í senn arftaki Egg-
erts Ólafssonar og séra Björns í
Sauðlauksdal — og þeirra Jónas-
ar og Steingríms, ræktarsemin
við flortíðina á að haldast í hend-
ur við fegurð og nytsemi. Hið
jiákvæða í eðli-hans var svo ríkt,
að hann beitti mjög sjaldan háði
í kveðskap, vopni, sem hann þó
átti í fónum sínum og kunni sann
arlega með að fiara, svo sem sjá
má af kvæðpm hans um viðhorf
þings og þjððar við skáldum og
skáLdal'aunum. Jafnvel í gaman-
kvæðunum í Dægurflugum beit-
ir hann svo til ævinlega skop-
skyni sínu græskulaust, þó að
kvæðin séu yfirleitt orðin til ein-
mitt á þeim árum, sem orrahríð-
in á vettvangi stjórnmáLanna
var hörðust.
Þorsteinn var einn af snjöll-
ustu Ljóðaþýðendum, sem íslend-
ingar hafa átt, og hve vel hon-
um tókust þýðingarnar á lj'óðum
Björnsons í Árna, sem yfir er
bjarrni rómantískrar fiegurðar —
og raunar yfirleiitt val Þorsteins
á þeim ljóðum, sem hann þýddi,
sýnir jafnt og skáldskapur hans
sjálfs, að 'hann stóð ekki nærri
skáldum raunsæisstefnunnar.
Þær erlendar bókmenntastefn-
ur, sem virðast helzt hafa haft
áhrif á skáldskap Þorsteins á
blómaskeiði hans, voru þau
systkinin, symbólismi og ný-
rómantík. Nokkur heilsteyptustu
og snjöLliustu kvæði Þorsteins
eru táknræn og þrunngin þeirri
dul, sem öll tílveran býr yfir í
vitund hvers náttúrlegs manns
— svo sem glögglega kemur
íram í trúarþörf manna og þá
ekki síður í þjóðtrú og þjóðsög-
nm, þar sem dulhyggja allþýð-
unnar fer frjálsus't ferða sinna.
Skynsemi Þorsteins Gíslasonar
og áhugi hans á umbótum hyllti
efnishyggj.una, þá trú eina sam-
an, „að mannkynið eigi hér íyr-
ir höndum að fulikomnast, ná
betri líflskjörum," eins og hann
komast að orði í grei-n í Sunnan-
fara 27 ára gamall, en honum
heyrðist þó sannarlega „harpa
inni í harminum slegin.“ Það er
meira en skáld'legt líkingamál,
þegar hann segir ærið íagurLega
í hinu merka kvæði sínu til vin-
ar síns Þorvalds Thoroddsens,
þá er Þorvaldur var sextugur:
„Því að huLd'umál
héraðsvætta
og ljóðskraf
lindadísa
og dvergmiál
dökkbjiariga
Lært hefur hann
og í Letur fært.“
Svipað miundi um þetta erindi
í kvæði, sem hann flutti Sands-
bræðrum vorfð 1918:
„í hamri, felli,
hóli og dail
gista sálir
igóðra manna
og verða héraða
verndarandar
og afihvarf þeirra,
sem á þá trúa.“
Hamn hefur sannarlega sjáLfur
komið „á Finnafjallsins a,uðn“
— og heyrt „svarta fuiglinn"
syngja, og er saknaðarhreimur í
rómnum, þegar kaldræn skyn-
semi hans léttir af honuim þeim
duLa'rtöfrum, sem tröllaUkin tign
og hrikafegurð Hornbjargs hafa
á hann lagt:
„Það var eins og hami hefði
hugur kastað minn.
Skamma stund í huldu-helma
hafði’ ég litið inn.
Fyrrum hafði fiólkið kynni
flöst við heiminn þarna inni
Nú er fögrum hulduhöllum
harðlæst fyrir öll*im.“
Sú faigra veröld, sem Þorsteinn
Gísiason og fjöldi annarra já-
kvæðra hugsjónamanna sá í
töfrahillingum um og eftir alda-
mótin, brann í eldi heimsófriðar-
ins fyrri. Þorsteinn fyLgdist
ávallt manna bezt méð öllu, sem
gerðist í umheimi'nium, og sú -
mynd, sem upp er brugðið í hin-
um stuttu Tímamótahugleiðing-
um, þar sem hann tekur dæmi
af sögunni um manninn, sem fór
vestur yfir Sólheimasand, án þes
að verða var við Jökulsá, en sá
hana síðan velta fram, þegar
hann leit um öxl, er ein hin
skáldlegasta og stórbrotnásta í
öll-u þvi, sem eftir hann liggur
í bundnu máli og óbundnu og
sýnir ljióslega, hve glögga og lif-
andi grein hann gerði sér fyrir
örlögþrungniustu abburðum ver-
aldarsögunnar. Og hvort mundi
honum svo ekki hafa farið svip-
að og fjölmörgum öðrum, sem
tekið höfðu trú á endurleysandi
má'tt vísindanna, að hún hafi
ekki reynzt þeim einhlít' í vá-
legum veðrum þeirra hamfara
.mannlegrar viLlimennsku, sem
þeir urðu vitni að — ekki áðems
á árum heimsstyrjaldarinnar,
heldur engu síður eftir að frið-
ur átti að heita ríkjandi í veröld-
inni. Víst er um það, að hvorki
heimskreppa né ofstækisfullt og
viðurstyggilegt framferði einræð
isafla umheimsins náði að svipfca
Þorstein trú hans á aukna hag-
sæld og menningarlega þróun
þjóðar hans í firamibíðinni, ef
vitsimunir og mannúð tækju
smátt og smátt völdin í umheim
iruum, en samt sem áður sveigð-
ist 'hugur hans meir og meir að
þeim efnum, sem reynzt hafa á
öllum öldum ærið hugstæð flest-
um mönnum, af ekki ljóst, þá í
leynum. Það er fögur og yfir-
skilvitleg dul yfir Ijóðinu Geisl-
inn, sem er það yngsta í þessari
bók, og ekki verður um villzt
það, er furðiufuglinn segir í
löngu kvæði, sem Þorsteinn orti
aðeins tveimur árum áður en
hann lézt. Þar segir svo meðal
annars:
„Ti'l er á, sem eilífð heitir,
ald'rei sinum straumi breytir,
aldr.ei skeið til enda þreytir,
,ós né lind þar hvorki finnst,
þótt þú Leitir yzt og innst.
Ómar frá þeim áarniði
eru í mínum söngvakliði.
Leita þú að frjó og fri'ði,
festu blunid við sönginn þann
Alla síðast svæfir hann.
Upp í líflsins hæstu hölluim
hljómar allt af söngv.um snjöLli-
um,
sem þar sungnir eru af öllum,
og við söngvaniðinn þann
aLlir fyllast einum vilja,
allir il'ífsins takmark skilja,
allir sama sönginn þylja,
syngja laf um skaparann,
einum munni um einan hann."’
Togara- og togbátaeigendur
VERDLÆKKUN
OKKUR ER ÁNÆGJA í AÐ GETA ENN EINU SINNI TIL-
KYNNT YÐUR 10% VERÐLÆ KKUN Á HINUM FRÁBÆRU
PRTÚGÖLSKU BOTNVÖRPUM FRÁ CORFI.
POLYPROPYLENE OG POLYETHYLENE TÓG FYRIRLIGGJ-
ANDI í MIKLU ÚRVALI. STÓRLÆKKAÐ VERÐ. VERIÐ
HAGSÝNIR! GERIÐ SAMANBURÐ Á VERÐI OG STÆRÐUM,
ÁÐUR EN ÞÉR ÁKVEÐIÐ KAUPIN!
MARCO HF.
SÍMAR 13480 — 15953.