Morgunblaðið - 21.02.1973, Page 11

11
bkiJX'.
MI£>VIKUI>AQUR. 2.1. FERRÚAR 19T73
EVRÓPUMÁL 1 DEIGLU
Þe <ar Bretíamd er nú aðiM að Eiiraa-
hagsbandalagi Evrópu er þess að
vænta að veruleg breyting verði á
stöðu landsins. Enda þótt EBE sé að
svo stöddu efnahagsbandalag (eins
og nafnið gefur ótvirætt til kynna)
þá var því ætlað meira. Yfirlýst
markmið stofnenda þess var að koma
á fót nýju ríki og nýrri stjórn —
þ.e. evrópsku ríki með samévrópskri
stjórn.
Þetta er metnaðarfullt takmark. 1
allri sögunni er erfitt að finna hlið-
stæðar tihraunir, sem hafa heppnazt.
Sterk ríki hafa iðulega freistað þess
að sigra smærri nágrannariki og gera
úr þeim hálfgerðar annexíur. En fá
dæmi eru þess, að sjálfstæð ríki, með
hvert sitt tungumál og öll nokkuð
fjölmenn, komi saman með friði til að
setja á stofn ríki.
Sameining bandarísku nýlendn-
anna árið 1776 og sambandsrikin í
Sviss gefa dálítið fordæmi. Dálítil,
en ekki alger, vegna þess að Banda-
ríkin, sem mynduðu sitt ríkjasam-
band höfðu ekki fram að því verið
sjálfstæð og voru því í rauninni ekki
að afsaia sér einu né neinu. Aukin
heldur v^r málið ekki þrándur í
götu. Það næsta, sem við komumst
að finna hliðstæðu gæti verið inn-
an þýzka ríkisins, þar sem hlutur
Bismarcks var drýgstur. Þá er hins
vegar komið að því aftur, að sameig-
inlegt tungumál og áhrif stærsta rik
isins, Prússiands, gerðu framvindu
mála mun auðveldari.
Hverjar skyldu þær ástæður hafa
verið, sem knúið hafa reynda for-
ystumenn öflugra ríkja til að trúa
þvi, að vestræn riki, um margt ólík
og mörg þeirra voldug, gætu fylkt
liði undir nýju og sameiginlegu ríkja
merki? Hvemig hafa þeir hugs-
að sér, að slíkt yrði gert? Hvaða
forsendur hafa legið að baki þessu
óvenjulega fyrirtæki ?
Sú ósk að endurvekja sameinaða
Evrópu hefur leitað á Evrópu
búa, öðru hverju, síðan rómverska
keisaradæmið hrundi til grunna.
Hreyfing í þessa átt gerði fyrst vart
við sig, að lokinni fyrri heimsstyrj-
öldinni og var vakin tU lífsins í
Eondon, rneðan á síðari heimsstyrj-
öldinni stóð, fyrir frumkvæði
nokkurra hugsjónamanna meðal
evrópskra innflytjenda, sem leituðu
þá hælis í Bretlandi. Stafford Criffs
v*r meðal þeirra fyrstu í Bretlandi.
Jean Monnet, sem var búsettur í
Bandaríkjunum um þær mundir varð
helztur hugmyndaleiðtogi þessa
hóps.
Fyrir þeim vakti að binda enda
á styrjaldir í átfunni og þó að það
væri ekki haft í hámælum, þá fól
það i sér að leysa þannig „þýzka
vandamálið". Þetta skyldi gert með
því að innlima allt Þýzkaland i evr-
ópska ríkjasamsteypu. Vonir voru
einnig bundnar við, að einhver Aust
ur-Evrópuríki myndu fást til þátt-
töku, ekki sízt Tékkóslóvakía.
Slik ríkjasamsteypa átti þá ekki
aðeins að hafa innan sinna vébanda
hinn óheyröega styrk Þýzkaiands,
heldur einnig að bæta úr veikleik-
um nágrannaríkja þess, en ekkert
þeirra hafffi reynzt fært um
að standa á eigin fótum áratugina á
undan.
Og eins og allir vita, lauk svo
styrjöldinni með hinni viðtæku
skiptingu álfunnar og skal þá sér-
staklega vikið að skiptingu Þýzka-
lands. Sú skipting var aðferð Sovét-
manna við að „leysa þýzka vanda-
málið“. Þetta ástand varð ekki séð
fyrir og hafði I för með sér nýja þró
un í málefnum Evrópu. Nú var lögð
áherzla á að forðast þau örlög sem
ríki Austur-Evrópu höfðu beðið. Þeg-
ar Sovétríkin gerðu um tíu Evrópu-
ríki að nokkurs konar annexium frá
Sovétríkjunum eða innlimuðu sum
þeirra í ríkjasamband sitt, þá hlaut
það að verða Vestur-Evrópu enn
meiri hvatning til að standa saman.
Þessi ástæða, ásamt þeirri eðli-
legu ósk að ná efnahagslegum ávinn
ingi af pólitískri samvinnu var sú
driffjöður, sem ýtti undir Parísar-
samninginn árið 1951 og síðan Róm-
arsamininginn árið 1957. Þá var evr-
ópska hreyfingin komin í núverandi
stöðu.
Þar sem Sovétríkin sýndu ekkt lit
á frekari landvinningum, en héldu
engu að síður þéttingsfast um það,
sem þau höfðu þegar komið höndum
yfir, var smám saman hætt að taka
hugsanlaga yfirvofaradi sovézka árás
mieð í reikmingiiim. En sem nú óttinn
við Sovétríkin mildaðist, þá varð
eirtnig mildari ný forsenda fyrir þvi
að stofna evrópskt samband: sú ósk
að álfan yrði Bandaríkjunum óháð.
De Gaulle var aðaitaJsmaður þess-
arar skoðunar, og bann hélt Bret-
landi utan við þessa hreyfmgu, ein-
faldlega vegna náinna tengsía Bret-
lands við Bandaríkin. Andúð á
Bandaríkjunum varð þó aldrei af-
dráttarlaust sú ástæða sem gæti sam
grnað Evrópu. Vestur-Þjóðverjar
deildu og ekki þessari andbanda-
rísku stefnu, enda voru þeir sér vel
meðvitandi um stöðu sína, hvar þeir
voru umkringdir sovézkum stöðvum
og löndum. Og Bandárikjamenn
voru sjálfir allan tímann hlynntÍT
evrópskri ríkjasamsteypu, sem gæti
séð um sig. Þeir höfðu reynt að koma
á fót nánari samvinnu Evrópurikja
frá þvi þeir hófu Marshall-aðstoð-
ina árið 1947, með því að sú nefnd
sem úrskurðaði skiptingu fjárins var
Iátin sitja í Paris. En enda
þótt Bandaríkiin ógnuðu Evrópu
ekki á stjórnmálasviðinu, þá hélt álf
an áfram að vera að nokkru undir
efnahagslegum þrýstingi af þeirra
hálfu og slíkt hlaut að kalla á ein-
hverja svörun.
Sú pólitíska lausn, sem Iá beinast
við, var að tryggja stöðu Vestur
Evrópu í heiminum. Ef frá eru taiin
einbeitni gegn aðild Bretlands. Þessi
andstaða átti að nokkru rætur sín-
ar að rekja til ótta við það að með
því að sameinast Evrópu myndi það
þýða endalok vonar um að koma á
þehn urmbótum, sem Verkamanna
flokkurinn taldi nauðsynlegar, ekki
hvað sízt félagslegum. Þar skipti
einnig máli vantrúin á þvi markmiði,
sem bandalagið stefndi að: að byggja
upp lítið-ofur-riki með evrópskri
rödd, sem heimurinn yrði að hlýða
á. Slikar horfur vöktu upp mótmæli
h>já mörgum, eins og kannski er of-
ur eðlilegt.
En er nú einhver ástæða til að ala
sHkan ugg í brjósti? RiRasta ástæð-
an fyrir slíkum óita er sú, að Bret-
ar og Frakkar ráða yfir kjamorku-
vopnum. Og nema þvi aðeins, að
Þjóðverjar séu reiðuhúnir að viður-
kenna sig sem annars flokks þjóð,
verður að deila þessum vopnúm með
þeim. Þetta myndi að öHum Iíkind-
um kalla á einhvers konar aðgerðir
af hálfu Sovétmanna. Vestur-
þýzkur her, sem réði yfir eig-
in kjamorkuvopnum kynni og síðar
að komast að þeirri niðurstöðu, að
hann gæti ekki staðið aðgerðálaus
og hann gseti tekið til sínna ráðá við
landamæri rfkjanna ef hafðar væm
í frammx einhvers konar ögnanir að
hans dómi.
Það eru engu að síður ástæður
fyrir þvf, að ekki þarf að hafa til-
takanlega miklar áhyggjur af því áð
slíkir möguleikar komi upp á. En
þetta eru alvariegustu vandkvæðin,
sem . koma í veg fyrir að
breyta evrópsku efnahagsbandalagi
í eftt samsteypuríki.
Meginástæðan fyrir því að Vest-
Edward Heath
að freísta þess að EBE verði eins
konar samsteypuriki eða SEunbands-
ríki i svipuðu formi og Bandarlkin.
Efrtt er meira hægfara steftia í þá
átt, að breyta íausum tengslum ríkja
í eina heiTd. Að sjálfsögðu er hæg-
ur vandi að gera tilraun með mála-
miðlun þesssara tveggja Ieiðá og slík
ar tilraunir verða eflaust gerðar. Og
það skyldi vlðurkennt, að þróun
svissnesku kantðnairaa úr því að
vera rikjasamband f samsteypurfki
tók aldir. Eh eins ag mál Evrðpu
standa í dag myndf slikri til-
raun fylgja tvertns konar áhætta.
Önnur væri að koma á laggíraar
framkvæmdastofnun, sem Iyti ekki
eftirlíti eftir lýðræðislegum háttum.
Hin er stofnun stórríkisstjórnar, en
hætt er við að slíku fylgdi mikill
glundroði í stjórnsýslu, vegna þess
að óljöst væri hver ætti að bera
ábyrgð á hvaða athöfnum og ákvörð
unum, sem þyrfti að taka.
Ef það er rétt, að Evrópa gætí orð
ið ríkjasamþand, en ekki bandalags-
l ( w?
IHE OBSERVER
—i *.
Eftir David Astor
Harold Wilson
Luxembourg og írland þá hafa öll
röd Efntthagsbandalagsms verið
voldug riki og hafa átt mikið undir
sér á þessari öld. Að siðari hams-
styrjöldiimi lokinni, fundu þau sig
á margan bátt getulaus, alþjóðlega
séð — þau voru eins konar skjól-
stæðingar Bandaríkjanna.
Það var eftir Suez-ævintýrið ár-
ið 1956, að Bretar uppgötvuðu að
þeir réðu ekki lengur yfir þeim hem
aðarmætti, sem þeir héldu og þeir
voru einskis megnugir án stuðnings
stórveídanna. Þá risu umræður um
EBE-máHð upp að nýju fyrir alvöru
og Harold MacMiHan þáverandi for
sætisráðherra Breta gerði það að til
lögu siimi, að Rretar gengju inn í
Efnahagsbandalag Evrópurik j anna.
Fram að þeim tíma hafði hann að
vísu Mtið á EBE sem mj&g þarft og
hagstætt fyrirtæki, en taiið það þó
öQu þarfara bandalagsríkj um
Breta á meginlandinu.
Hálfveigja eða bein andstaða gegn
EBE hefur aDtai verið augljós með-
al flestra fylgismanna Verkamanna-
flokksins og aldrei meirí en árið
1962, þegar Hugh Gaitskell, þáver-
aindi leiðtogi flokksins, fylgdi for-
dæmi síns gamla keppinauts Aner-
urin Bevan, með þvi að beita sér af
ur-Evrópumenn vilja ekki sameinast
á stjórnmálasviðinu, eins skjótlega
og stjórnmálaleiðtogar hafa lýst yf-
ir (á Parísarfundinum var talað um
árið 1980 sem sameiningarár) er ekki
aðeins að utanaðkomandi hætta er
ekki aðkallandi og er Evrópubúum
því ekki bein hvatning til að taka
höndum saman. Inn í máHð kemur
einnig sá veggur sem miHi rikjanna
er á tungumálasviðinu. Og síðast en
ekki sízt sú staðreynd, að lönd Efna
hagsbeindalagsins eru lýðræðisríM.
Framkvajmdavaldið í Iýðræðisþjóð
félagi liggur hjá stjómvöldum, er
innheimta skatta, kalla saman her,
dæma fólk til fangeisisvistar. Efna-
hagsbandalagið er samsett úr þrem-
ur pólitískum stofnunum: fraan-
kvæmdanefndSnni, ráðherraráðÉnu
og þingmamiasamkundunni. Af þess-
um þremur stofnunum hefur aðeins
ráðberraráðið framkvæmdavald, hin
ar tvær stofnanirnar eru aðeins ráð
gefandi.
Framkvæmdaráðið er að vfsu
ágastt, svo Langt sem það nær, en
það er dæmígerð alþjóðleg skrif-
finnskustofnun, sem verður að
treysta í einu og öUu á viðkomandi
stjóm sína, ef til einhverra aðgerða
á að grípa, eða ákvarðanir að taka.
Þingmannasamkundan er látin ræða
málm fram og aftur, en hún getur
ekki frekar en framkvæmdaráðið gef
ið skipartir af neinu tagi: andstætt
til dæmis venjulegu þingi hefur hún
ekkert vaM til að feHa ríkisstjórn
enda þótt hún gæti víkið frá þing-
mannasamkuindunni. Framkvæmda
valdið Hggur hjá ráðherranefndinni
emni, en það er skipað fulltrúum rik
isstjóma og þinga greindra
landa. Og ákvarðanir þess eru að
sjálfsögðu jafn hægar og varfærn-
ar eins og í öðrum bandalögum eða
rikjasamsteypum, þar sem hvert ríki
hefur sitt þing eða sinn forseta, sem
ráðherramir era ábyrgir gagnvart.
Fræðilega séð er um tvær leiðir
að velja, sem Efnahagsbanda-
lag Evrópu gæti miðað að. önnur er
ríki eins og Bandaríldn, án þess að
eiga yfir höfði sér að vera stjómað
af gjörræðislegu skriffmnskubálmi,
eða að Muta lamað vegna stjóm-
sýsiulegs glundroða, þá verður vissu
Iega mikilvægt að ákveða hvort
ríkjasamband dugar til að töraunin
sé þess virði að lagt sé í þessa gífur-
Iegu hættu.
Þá er eftir að Mta á einn múrinn
erra, þar sem eru tungumáHn. Ef við
létum okkur nægja að embættismenn
stjómuðu okkur, sem myndu útkljá
örlog okkar handan. luktra dyra
væri tungumálið engin hindrun: emb
ættismenn tala þrjú fjögur tungu-
mál eins og að drekka vatn. En ef
lýðfæðið á að lifa af í Evrópu verð-
ur valdia að vera í höndum kjör-
inna fulltrúa fólksíns.
Á þinginu í Strassbourg, þar sem
ræður fuHtrúa eru þýddar á ótal
tungumál jafnóðum, geta fulltrúar
haldið tölur, en þeir geta ekki rætt.
Það er HRa til mikils mæfet að biðja
Rjósendur að finna til póíitfskrar
tryggðar gagnvart manni, sem kjós-
endur skilja ekki. I Iöndum ems og
Belgíu og Kanada kemur tungumála
ágreiningurinn í veg fyrir framfar-
ir, þrátt fyrír það að þar er tungú-
máraveggurinn ekki nýr af nálinni.
Það eru einvörðungu Svisslending-
ar, sem hafa leyst mál sm, en það
hefur lfka tekið þá öratíma.
Niðurstaðan hlýtur að vera sú að
val Evrópu verður erfitt og hætt er
við að uppbygging álfunnaf breyt-
ist vemlega. Ef við horfum fram til
ársins 1980 sem sameiningarárs eða
þó ekki væri nema sem þess árs, þeg
ar sameiginlegur gjaldmiðili tæki
gildi í löndunum, bjóðum við heim
þeirri hættu að rikisstjómir lamist
að meira eða minna leyti. En ef við
freístum þess eftir föngum að efta
tengslin okkar í milli og notum
til þess ÖU skynsamleg ráð og rðk,
þá verður ávinningur okkar Hka
mikill, við náum valdi yfir okkur og
getum haft eftirUt með örlögum okk
ar.