Morgunblaðið - 12.11.1977, Side 20

Morgunblaðið - 12.11.1977, Side 20
20 MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 12. NÓVEMBER 1977 fRwgntitMafcHk Utgefandi Framkvæmdastjóri Ritstjórar R itstjómarf ulltrúi Fróttastjóri Auglýsingastjóri Ritstjórn og afgreiSsla Auglýsingar hf. Árvakur. Reykjavik. Haraldur Sveinsson. Matthias Johannessen. Styrmir Gunnarsson. Þorbjörn GuSmundsson. Björn Jóhannsson. Ámi GarSar Kristinsson. Aðalstræti 6. simi 10100. ASalstræti 6. simi 22480. Áskriftargjald 1 500.00 kr. á mánuSi innanlands. í lausasölu 80.000 kr. eintakiS. Kaupmáttaraukning launa hefur hvergi nærri fylgt krónutöluhækkun þeirra, þó hin siðari hækkunin hafi verið vegvisir of margra í kjaraþrá- tefli þjóðfélagsins Þess eru dæmi, að kaupmáttaraukning launa hefur orðíð lítil sem eng- in, þrátt fyrir krónutöluhækk- un. Og svo hefur virzt á stund- um, þegar spor er stigið „fram á við" í krónutöluhækkun, að þvi fylgi tvö aftur á bak varð- andi kaupmátt launanna Rétt þykir að drepa á nokkur atriði í kaupgjaldsþróun siðustu ára, tíl að gera sér grein fyrir stöðu þessara mála i dag og þeim horfum, sem framundan eru, ef víð berum gæfu til að halda vel á þeim tækifærum, sem okkur hafa verið lögð upp i hendur. Eftir mjög alvarleg efnahags- áföll, sem þjóðarbúið varð fyrir á seinni hluta sjöunda áratug- arins, m.a. vegna verðfalls á útflutningsafurðum okkar, hófst tími stigandi og trausts bata, bæði fyrir þjóðarbúíð í heild og lifskjör þjóðfélags- þegnanna. Þessu olli hvort tveggja. að rétt var brugðizt við þáverandi efnahagsvanda — með úrræðum, sem að visu voru sársaukafull i fyrstu en leiddu til ótrúlega skjóts árang- urs, og að viðskiptakjör þjóðar- innar út á við fóru síbatnandi Náði sá bati hámarki á árunum 1972 og 1973 og hafa við- skiptakjör þjóðarinnar, á heild- ina litið, ekki verið betri í annan tíma, hvorki fyrr né síðar. Kjararannsóknarnefnd hefur komizt að þeirri niðurstöðu að kaupmáttur timakaups verka- manna hafi aukizt um 1 7.4% á árinu 1972, ef með er reiknuð vinnutímastytting, er þá samd- ist um. Að, frádreginni vinnu- timastyttingu, eða ef miðað er við kaupmátt vikulauna verka- manns, varð kaupmáttaraukn- ingin hins vegar tæplega 7% á þessu ári. Þessi kaupmáttar- aukning hélzt lítt breytt á árinu 1973, en þessi tvö ár voru toppurinn á timabili hagstæð- ustu viðskiptakjara þjóðarinnar út á við. Á öndverðu ári 1974 var siðan gengið til óraunhæfra kjarasamninga, sem leiddu til verulegrar krónutöluhækkunar á pappirnum, en siðan til nokk- urrar lifskjaraskerðingar i kjöl- far nýrra efnahagsáfalla, sem rætur áttu í versnandi við- skiptakjörum þjóðarinnar út á við, 1974 og 1975. Þáverandi vinstri stjórn neyddist til þess að lækka gengið, til að bæta rekstrarstöðu útflutningsat- vinnuveganna, og rjúfa tengsl verðlags og kaupgjaldsvisitölu. en hvor tveggja aðgerðin dró að sjálfsögðu verulega úr kaup- mætti launa. Hækkun á sölu- skatti og verðjöfnunargjaldi á rafmagni, sem einnig var gripið til, færði enn fjármuni frá al- menningi til stjórnkerfisins, og skerti kaupmátt Þessi dæmi, sem hér hafa verið rakin, sýna Ijóslega, að ekki er nóg að hækka laun að krónutölu, þegar á heildina er litið í þjóðfélaginu, ef ytri að- stæður viðskiptakjara og þjóð- artekna tryggja ekki jafnframt samsvarandi kaupmáttaraukn- ingu. Krónutöluhækkun kjara- samninga I ársbyrjun 1974 reyndist ávisun án innstæðu Þar af leiddi að vinstri stjórnin var knúin tíl efnahagsaðgerða, sem Alþýðubandalagið hefur reynt að klóra yfir æ síðan. Stjórnaraðgerðir, sem miða í þá átt að tryggja kaupmátt þeirra launa, sem um semst á hinum frjálsa vinnumarkaði, geta ver- ið hinum almenna launþega mun meiri virði en tölur á papp- ir, sem e.t.v. smækka krónu- hlutfallslega jafn mikið og þeim hefur fjölgað i launaumslaginu. I stefnuræðu Geirs Hall- grimssonar, forsætisráðherra, kom m.a. fram, að kaupmáttur rauntekna almennings muni hækka hér á landi um 8% á yfirstandandi ári, sem er öllu meiri kaupmáttaraukning en varð samanlagt á árunum 1972 og 1973, að frádreginni vinnutimastyttingu, sem þó voru hagstæðust viðskiptaár i þjóðarbúskapnum Þá gerir for- sætisráðherra ráð fyrir, ef eng- in ófyrirséð skakkaföll koma til, að kaupmáttaraukning launa muni verða milli 5 og 6% á næsta ári, 1978. Þá muni nást sá kaupmáttur, sem sýndur var i tölum á pappir i örskamman tima í ársbyrjun 1974, en þá var ekki grundvöllur fyrir að gæti staðizt Munurinn er sá að nú getur verið von um að tryggja þennan kaupmátt i raun til frambúðar, ef hyggi- lega er á málum haldið Núverandi ríkisstjórn hefur tekizt að tryggja atvinnuöryggi um allt land, þrátt fyrir viðtækt atvinnuleysi i öllum okkar ná- grannalöndum Henni hefur og tekizt að alfriða, eða svo til, stækkaða fiskveiðilandhelgi okkar fyrir veiðisókn útlend- inga, sem hefur ómetanlegt framtiðargildi fyrir lifskjör þjóð- arinnar í náinni framtið Henni hefur tekizt að ná hallalausum rikisbúskap á ný, eftir nokkurn misbrest á þeim vettvangi sem og að lækka rikisútgjöld i hlut- falli af þjóðartekjum. Þá hefur ennfremur tekizt að ná jöfnuði i víðskiptum þjóðarinnar út á við, eftir margra ára slagsiðu þjóðarskútunnar. Ef að auki tekst að tryggja þann kaupmátt launa, sem sýndur var á pappír skamma stund í ársbyrjun 1974, þrátt fyrir efnahagsáföll áranna 1974 og 1975, hefur enn einn mikilvægur áfangi náðst i lífsbaráttu þjóðarinnar. Alla vega er þjóðin betur i stakk búin, eftir en áður, til að takast á við aðsteðjandi verðbólgu- vanda, og stefna að meira jafn- vægi og öryggi i efnahagsmál- um sínum og þjóðarbúskap en verið hefur um sinn. í þeim efnum þurfa þjóðfélagsstéttirn- ar að virkja samtakamátt sinn — í stað þess að stríða inn- byrðis, þar sem árangur verður sjaldnast i samræmi við erfiðið. Kaupmáttur launa eykst Kristján G. Gíslason: Arðrán, eða hvað? Skiptar skoðanir munu ef- laust vera um það, hvort gefa skuli verzlunina frjálsa eða hvort viðhalda skuli núverandi verðlagshöftum. Ef vera mætti einhverjum til skilningsauka á þessu máli, sem varðar alla landsmenn, vildi ég mega benda á eftirfar- andi: Opinber afskipti af verðlagi með verðlagshöftum Ætlun stjórnvalda með þess- um ráðstöfunum á sínum tíma hefur eflaust verið sú að gefa landsmönnum kost á vörum með sem allra hagstæðustum kjörum. Til þess að svo megi verða þarf: Innkaupsverð miðað við gæði og annar kostnaður að vera sem allra lægstur og álagning, þ.e.a.s. þóknun seljanda, að vera innan hæfilegra marka. Verðlagseftirlitið hefir að sjálfsögðu í hendi sér að ákveða og fylgjast með hinum tveimur síðastnefndu liðum, en hvað innkaupsverðinu viðkemur gegnir öðru máli. Orsökin er sú að það er ekk- ert fast innkaupsverð til. Það er breytilegt eftir því hvar og hve- nær varan er keypt, í hve miklu magni og með hvaða kjörum. Vmis önnur atriði koma einnig til greina. Þessar staðreyndir m.a. skapa verkefni verzlunarstétt- arinnar og um leið þýðingu hennar fyrir þjóðfélagið. I lögum nr. 54, dags. 14. júní 1960, 3,gr., segir svo: „Verðlagsákvarðanir allar skulu miðaðar við þörf þeirra fyrirtækja er hafa vel skipu- lagðan og hagkvæman rekst- ur“. Auðvitað er vandasamt að ákveða sanngjarna og hæfilega álagningu samkv. laganna bók- staf eins og að ofan getur, Það hefir hins vegar verið fram- kvæmt, eins og flestum er kunnugt, sem prósentur af inn- kaupsverðinu, þ.e.a.s. hátt inn- kaupsverð veitir hærri álagn- ingu en lágt innkaupsverð. Álagningareftirlit Allir hljóta að sjá að hér er ekki um eftirlit með verðlagi að ræða heldur fyrst og fremst um eftirlit með álagningu, og ætti því að nefnast álagningareftir- lit. Að sjálfsögðu getur verðlags- og álagningareftirlit átt rétt á sér, en álagningarviðmiðun, sem hegnir verzlunarstéttinni fyrir hagstæð innkaup og hag- sýni í hvívetna getur ekki náð ofannefndum tilgangi verðlags- eftirlits. Verzlunarstéttin hlýt- ur að mótmæla slikri tilhögun vegna þess að hún iamar hana og jafnvel eyðileggur starfs- grundvöll hennar. Neytendur hljóta einnig að játa að slík álagningartilhögun er ekki i þeirra þágu, því hún tryggir ekki hagstæðasta vöruverðið né stuðlar hún að nýtingu starfs- orku verzlunarstéttarinnar í þeirra þágu. Viðmiðun álagn- ingarinnar er alröng og þyrfti að vera öfug við það sem hún nú er, og að ofan getur, þ.e.a.s. rífleg álagning á hagstæðum innkaupum og jafnvel engin álagning, eða minna en það, á óhagstæðum innkaupum. Ég geri ráð fyrir að menn geti verið mér sammála um að ofan- nefnd breyting frá núverandi ástandi sé orðin óumflýjanleg og þoli enga bið, ennfremur að breytingin myndi stefna að hagstæðari verzlun fyrir þjóð- arbúið. Hitt eru menn ef til vill ekki sammála um á hvern hátt breyt- ingin skuli framkvæmd. Frjáls verzlun Álagningarviðmiðun eins og hér er við lýði mun hvergi tíðk- ast i hinum vestræna heimi, þar sem athafnafrelsi ríkir. Þar ákveða þegnarnir sjálfir sölu- verð i samræmi við markaðinn hvort sem menn selja eigur sfn- ar eða verzlunarfyrirtæki vöru sína. Innbyrðis samkepþni ýmissa verzlunaraðila, framboð og eft- irspurn að ógleymdum kaup- endum sjálfum halda vöru- verðinu niðri. önnur betri að- ferð þekkist ekki i vestrænum löndum, þar sem frelsi til orðs og athafna ríkir. Þeim sem ef- ast um að frjáls verzlun sé hag- kvæmasta fyrirkomulagið mætti benda á: 1. Ef verzlunarstéttinni er ekki treystandi til þess að ákveða söluverð sinnar vöru, eins og t.d. öðrum þjóðfélagsþegn- um, (sem oft bjóða eignir sínar til sölu), þá má minna á að öllum er heimilt, með óverulegum skilyrðum, að verzla. Þvi ætti að vera tryggt að hæfir aðilar fengj- ust við verzlunina á hverjum tíma. 2. Verzlunarstéttin nýtur varla nokkurs opinbers styrks eða fyrirgreiðslu sem megnar að skekkja matið á störfum hennar. 3. Of lág álagning sem ekki ber uppi verzlunarkostnaðinn á ekki rétt á sér, þegar um vel innkeypta vöru er að ræða, enda ekki i samræmi við til- greint lagaákvæði. Óeðlilega há álagning, sem leyfð er á einstaka vörur, sem uppbót á lág-álagningar vörur, er óheilbrigð. Hún skekkir myndina og getur veikt trú á frjálsa verzlun. 4. Talið hefur verið opinber- lega að verðlagsyfirvöld ætl- ist til að hluti heildverzlun- arkostnaðar sé borinn uppi af umboðslaunatekjum. Þetta fyrirkomulag tel ég mjög óheppilegt, vegna þess að það stuðlar að ósjálfstæði stéttarinnar gagnvart er- lendum seljendum eða við- semjendum og veikir að- stöðu hennar til hagstæð- ustu innkaupa. 5. Hér mætti t.d. nefna að út- gerðin, undirstöðuatvinnu- vegur landsmanna, óskar ekki eftir álagningareftirliti á innkaupum sínum, heldur kaupir hún þar sem varan er best og ódýrust, enda sam- keppnin hvergi harðari. Fleira mætti upp telja. Ekki er óeðlilegt þótt innan verzlunarstéttarinnar finnist aðilar, sem telja ekki fýsilegt að breyta til og hefja ótakmarkaða samkeppni um verzlunina, þar sem allt snerist um hagstæð- ustu kaup og sölu. Astæðan fyrir því að ég tel verzlunarstéttinni nauðsyn á breytingu verðmyndunar eða álagningarkerfisins er sú, að ég óttast að stéttin muni beinlínis úrkynjast við núverandi starfs- skilyrði og missa sjónár á leið- arljósi hvers heilbrigðs verzl- unaraðila, sem sé samkeppn- inni, sem hvetur hann til dáða, hvetur hann til að reka fyrir- tæki sitt á hagkvæmasta máta i þágu viðskiptavinarins engu síður enn í þágu eigin fyrirtæk- is. Breytingin I frjálsa verzlun myndi ef til vill ekki hafa snögg áhrif á vöruverðið, en með tím- anum mundi það, að óbreyttum aðstæðum, lækka í þágu neyt- andans, um leið og verðskyn hans eykst. Jafnframt mætti gera rað fyrir að einstaka fyrirtæki hagnaðist á breytingunni, sem að sjálfsögðu stuðlaði að bætt- um þjóðarhagvexti. Ég sé ekk- ert athugavert við það, þótt vel unnin störf beri ríkulegan arð, hvort sem um er að ræða af- burða störf í þágu útgerðar, Iandbúnaðar, verzlunar eða annarra þjóðnýtra starfa.

x

Morgunblaðið

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.