Morgunblaðið - 07.12.1980, Blaðsíða 4

36
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 7. DESEMBER 1980
Þess veejna
hata þeir
atvinrairekendiir
Schleimann
starfar nú sem
deildarstjóri
(fréttir og sam-
tímaviöburóir)
viö danska ríkis-
útvarpiö. Haföi
áöur m.a. unniö á
Berlingske Tid-
ende, Informa-
tion og Jyllands-
Posten.
Jörgen Schleimann lýsir hinni
sleitulausu áróðursherferð á hendur
athafnamönnum og hvetur þá ein-
dregið til að snúast til varnar
Stjórnendur framleiöslufyrirtækja eru
ekki lengur metnir sem skyldi.
Þannig er málum háttað hér í Dan-
mörku og á öllu því menningarsvæði sem
við tilheyrum.
Það er tíðarandinn sem þessu veldur.
Hann er orsök þess, að þeir eru orðnir
hinir útskúfuðu í þjóðmálaumræðum.
Þetta á sérstaklega við um stjórnendur
iðnfyrirtækja. En það á einnig við um
stjórnendur annarra framleiðslugreina,
svo sem i landbúnaði.
Ástæða þess, að þetta á einkum við um
stjórnendur iðnfyrirtækja, er, að þeir
liggja einkar vel við höggi. Þeim hefur
verið skipað í eina fylkingu andspænis
fulltrúum verkalýðshreyfingarinnar, sem
er einn hinna ríkjandi þátta tíðarandans;
fyrirbæri sem bæði á pólitíska og goð-
sagnakennda vísu er einkar margslungið
og áhrifamikið.
Þannig er þessu ekki farið að sama
marki um stjórnendur í landbúnaði. Þeir
standa fyrir utan fremur en að teljast
augljósir andstæðingar tíðarandans.
Það á að sjálfsögðu sinn þátt í þessu, að
landbúnaðurinn, a.m.k. hér á landi, veitir
sífellt færra fólki atvinnu, en iðnaðurinn
er á hinn bóginn vaxandi atvinnugrein.
Það eru hlutfallslega færri sem lifa af
landbúnaði og sjávarútvegi en af iðnaði.
Hiutverk stjórnandans í landbúnaði og
sjávarútvegi er jafnframt annars eðlis en í
iðnaði. Hlutverk þess fjölda, sem stjórnar
og þeirra sem er stjórnað, er annað í
iðnaði en í landbúnaði og í sjávarútvegi.
Þar af leiðir, að lengra verður milli manna
og stöður þeirra innbyrðis verða fjarlæg-
ari í iðnaði.
Það sem hér hefur verið sagt um
landbúnað og sjávarútveg í samanburði
við iðnað, á að vissu leyti einnig við um
handverk iðnlærðra.
Allt undirstrikar þetta sérstöðu iðnað-
arins og þá framvarðarsveit sem stjórn-
endum hans er skipað í.
í hugmyndaheimi nútímans eru stjórn-
endur iðnaðarins orðnir réttlausir. I aukn-
um mæli hafa þeir fengið það hlutverk að
vera fulltrúar hinna neikvæðu og stundum
blátt áfram niðurrifskenndu afla þjóðlífs-
ins. Ég tel ekki að ég rangtúlki einkenni
tíðarandans með þessari lýsingu.
I augum þeirra, sem láta hugsun sína
mótast af tíðarandanum, eru stjórnendur
framleiðslugreinanna og sérstaklega
stjórnendur iðnaðarins, fólk, sem vegna
hvata sinna, vinnuframlags og árangurs,
er skipað á bekk utan þeirrar samhygðar
sem skilgreind er í samræmi við tíðarand-
ann og stjórnast í framkvæmd af sjálf-
skipuðum talsmönnum hinnar goðsagna-
kenndu verkalýðshreyfingar í fjölmiðlum.
Tíðarandinn velkist ekki í vafa: Stjórn-
endur framleiðslugreina, einkum iðnaðar-
ins, eru fólk, sem er knúið áfram af
gróðafíkn, óskinni um að auðgast efnalega.
Það er eðli málsins samkvæmt viðleitni
einstaklingsins og því í andstöðu við
hagsmuni heildarinnar.
Ágóðinn myndast ekki aðeins með eigin
vinnu, heldur og annarra.
Einstaklingurinn auðgast á kostnað
annarra.
Samkeppnin er í sjálfu sér barátta allra
gegn öllum, sem í reynd er hinn daglegi
vettvangur allskonar svika og mannlegrar
niðurlægingar.
Augljós afleiðing gróðafíkninnar er auð-
myndun einstaklingsins og auðmyndun
einstaklingsins er einmitt undirstaða fé-
lagslegs ójöfnuðar og þar af leiðandi
félagslegs ranglætis.
Stjórnendur iðnfyrirtækja eru því
menn, sem leitast við að auka ójöfnuð í
þjóðfélaginu fyrir persónulegan ávinning
og með þeim hætti halda þeir jafnframt
við hinu félagslega ranglæti. Sakir per-
sónulegs ávinnings víkja þeir þannig
eðlilegum, mannlegum sjónarmiðum til
hliðar. Þeir skipuleggja arðrán fólks á
meðbræðrum sínum og kerfið nefnist
auðvaldsskipulag.
Þeir örva neysluhugarfarið og fylla
heiminn af varningi sem íbúar hans hafa
ekki þörf fyrir né gagn af. Þeir kenna
mannkyninu að lifa um efni fram.
Þeir eitra daglegt líf manna með því að
þeir sætta sig við mengunina æ ofan í æ,
þar sem hún styttir þeim leið að lögmæt-
um hagnaði.
Þeir standa að efnahagsglæpum bak við
tjöldin og grafa þannig undan virðingu
fólks fyrir lögum þjóðfélagsins.
Þeir leggja jörðina í eyði með takmarka-
lausri hráefnanotkun og hugsunarlausri
rányrkju auðlinda. Þar að auki gera þeir
þetta í nafni þróunar. Þeir kalla það
hagvöxt.
Þeir gera vopnakapphlaupið sem ógnar
tilveru okkar mögulegt. Það gera þeir í
nafni friðar. Þeir kalla það festu í
stjórnmálum og hernaðarjafnvægi.
Þeir halda uppi vörnum fyrir kjarnork-
unni jafnt til friðsamlegra og hernaðar-
legra nota. Þeir verja hana, enda þótt þeir
viti ekki hvort þeir geta haft hemil á
henni. Þeir skírskota í því efni til
framtíðarinnar.
Sú mynd, sem hér er dregin af stjórn-
endum iðnaðarins, er ekki mitt hugverk
heldur mynd tiðarandans af þeim.
Hún er ekki alltaf dregin eins skörpum
dráttum og hér er gert.
Hins vegar er það afrit þessarar skýru
myndar, sem hefur festst í vitund almenn-
ings á síðustu áratugum. Það eru útlínur
þessarar myndar sem ákvarða sjóndeild-
arhring samfélagsins. Þess vegna eru
stjórnendur í iðnaði réttlausir í hug-
myndaheimi nútímans. Þess vegna eru
þeir hinir útskúfuðu í þjóðfélagsumræð-
unni. Markmið þeirra valda því, að þeir
dæmast óhæfir til leiks í upphafi. Menn
skella skollaeyrum við röksemdum þeirra
eða telja þær ómarktækar. Árangri af
starfi þeirra er mætt með síauknum
kröfum um eignarnám.
Hlutverk þeirra í samfélaginu minnir í
stöðugt auknum mæli á þann hóp niður-
rifsafla í þjóðfélaginu, sem í öðru sam-
hengi eru venjulega nefndir glæpamenn.
Því aðeins er áframhaldandi tilvera þeirra
þoluð, að þeii sitja enn að nægilegum
völdum til að geta skotið málum sínum
undan framkvæmd réttvísinnar.
Menn umbera þá meðan beðið er eftir
byltingunni, þriðju heimsstyrjöldinni,
uppreisn þróunarlandanna eða hverju því
sem færa mun okkur úr heimi einstakl-
ingsins yfir í heim heildarinnar, úr heimi
hins dauðadæmda auðvaldsskipulags sem
birtist í viðurstyggilegum táknum, svo
sem auðkýfingahöllum, einbýlishúsum,
einkahúsnæði, einkabifreiðum, sumarbú-
stöðum og skemmtibátum og yfir í fram-
tíðarríki sósíalismans. Hann er farinn að
taka á sig mynd, þar sem ríkið býr við
frelsi, þegnarnir búa við jöfnuð og bræðra-
lag ríkir milli þeirra sem játast undir
sameignarform sósíalista.
Ég tel ekki, að ég geri tíðarandanum
rangt til í þessari lýsingu.
Ég held ekki, að ég sé að ýkja.
Þvert á móti.
Ég held, að ég sjái teiknin á lofti og túlki
þau rétt.
Það var árið 1840, eða fyrir 140 árum, að
Pierre Joseph Proudhon, franski draum-
óramaðurinn og sósíalistinn, einn af frum-
kvöðlum stjórnleysisstefnunnar, birti hina
frægu lýsingu sína á eignarréttinum:
„Eignarréttur er þjófnaður," skrifaði
hann.
Og hann var ekki sá fyrsti sem lét þessa
skoðun í ljós.
Einn af leiðtogum Gírondína í Stjórn-
byltingunni miklu í Frakklandi, Jacques
Pierre Brissot, sem kallaður var Brissot de
Warville, hafði þegar árið 1780, fyrir
réttum 200 árum, haldið þessu sama fram
og þar að auki með meiri nákvæmni. Árið
1780 sagði Brissot: „Eignarréttur einstakl-
ingsins er þjófnaður."
Þannig hafði hugmyndafræðilega verið
lögð tímasprengja að auðmyndun einstakl-
ingsins þegar áður en iðnaðartímabilið
hafði náð fullum blóma.
Ef þeir Brissot og Proudhon hefðu verið
teknir á orðinu á sínum tíma af þeim sem
náðu völdum eða þá af þeim sem síðar
komust til valda í þjóðfélögum okkar í
nafni fyrstu bændafrelsunarinnar og
verkalýðshreyfingarinnar seinna meir,
væri öðruvísi umhorfs nú. Heimurinn
hefði ekki kynnst þeirri efnahagsþróun
sem sigldi í kjölfar þess, að iðnaðurinn
efldist á kostnað hefðbundins handverks,
þar með talin iðnvæðing landbúnaðar og
sjávarútvegs.
Vegna þess að á sama hátt og hugvits-
semi einstaklinga leiddi til þeirrar tækni-
þekkingar sem gerði iðnvæðinguna mögu-
lega, var það einstaklingsframtak er gerði
iðnaðinn sem atvinnugrein að hinum
óskoraða aflvaka í þróun þjóðfélagsins.
Það var ekki fyrr en á þessari öld, að
hinar hugmyndafræðilegu sprengjur, und-
ir hugtakinu um eignarrétt einstaklinga,
tóku að springa.
Þetta tókst best í þeim þjóðfélögum þar
sem sprengingin varð með fræðilegum og
lagalegum hætti til að losa um eignarrétt-
inn, sem áður fyrr hafði verið svo heilagur
og órjúfanlegur. Þetta átti sér stað í
ákveðnum þáttum hans og það kom á
daginn, að suma þeirra var hægt að
takmarka til gagns fyrir þjóðfélagið án
þess að það væri nauðsynlegt eða hentugt
að afnema eignarrétt einstaklinga sem
slíkan.
Þetta heppnaðist síst í þeim þjóðfélög-
um þar sem gerðar hafa verið tilraunir
með afnám eignarréttarins frá því í
Októberbyltingunni í Rússlandi. Alls stað-
ar hefur afleiðingin verið skert persónu-
frelsi, skert einstaklingsframtak og skert-
ur ráðstöfunarréttur einstaklinga, sem við
getum ekki fallist á.
I þessu samhengi vekur það furðu og
veldur sárum vonbrigðum, hversu fræði-
legt framlag til endurskoðunar eignarrétt-
arins hefur farið að heita má alveg
framhjá núverandi þjóðmálaumræðu. Rit
þess efnis hafa komið frá hendi hagfræð-
inga og lögfræðinga úr hópi. jafnaðar-
manna, eins og t.d. frá hinum breska
kristilega jafnaðarmanni R.H. Tawney og
starfsbróður hans, Svíanum Östen Undén
prófessor. Samtímis býðst almennum les-
endum langtum ófrumlegri stjórnmálarit í
formi varnarrita um sósíalismann svo
skiptir tonnum og kílómetrum.
Hið litla rit Svíans Gunnar Adler-
Karlssons prófessors frá árinu 1967,
„Funktionssocialism", ætti að vera skyldu-
lesning hvers einasta stjórnanda í iðnaði,
sem fylgist með tímanum. Það er mikils-
vert nútímaframlag til skýringar á hinum
fræðilega grundvallarmun á kenningum
jafnaðarmanna og sósíalista.
Hér erum við komin að aðgreiningu, sem
í mínum augum hefur úrslitaþýðingu fyrir
frekari þróun samfélags okkar.
Það er munur á stefnu jafnaðarmanna
og sósíalisma.
Það er frelsi einstaklingsins sem skilur
á milli.
Það er hið blandaða hagkerfi og þar með
viðhald eignarréttar einstaklingsins, sem
skilur á milli.
Stefna jafnaðarmanna er ekki skref í átt
til sósíalisma. Hún er markmið í sjálfri
sér.
Enginn mun væntanlega neita því, að
velferðarríkin á Norðurlöndum eru að
verulegu leyti verk jafnaðarmannaflokk-
anna. Alveg eins og breski Verkamanna-
flokkurinn hefur haft veruleg og jafnvel
úrslitaáhrif á núverandi þjóðfélag í Bret-
landi og vestur-þýski flokkurinn SPD á
Sambandslýðveldið Þýskaland. Varla er
hægt að ofmeta hin raunhæfu áhrif af
stefnu jafnaðarmanna á mótun velferðar-
þjóðfélaga í hinum norður-evrópsku iðnað-
arríkjum. Enda eru þau oft og fúslega
viðurkennd af stjórnmálaandstæðingum.
En jafnaðarmenn hafa í allt of ríkum
mæli vanrækt að leggja fræðilegan skerf
að mörkum til ríkjandi þjóðmálaumræðu.
Mér sýnist, að fólk hafi verið svo
upptekið af að stjórna og reka velferðar-
ríkið, bæði á landsvísu og í sveitarfélögun-
um, að hvorki hafi gefist tími né orka til
að taka þátt í því starfi að útskýra
þjóðfélagsmálin.
Þar með hafa nýjar kynslóðir setið á
hakanum í hugmyndafræðilegum efnum.
Þar með hefur uppeldi nýrra kynslóða
fallið í hendur annarra, sem ekki telja
frelsi einstaklingsins sjálfsagðan hlut og
ekki einu sinni nauðsyn.
Hinir vanræktu hafa leitað sér annarra
leiðbeinenda og hafa fundið þá.
Þörfin fyrir hugsjónir og viljinn til að
fórna einhverju af sjálfum sér fyrir þær,
er áberandi einkenni hins andlega yfir-
bragðs æskufólks. Það er ekkert nýtt.
Það er heldur ekkert nýtt, að hægt er að
misnota það að höfða til þessa hugsjóna-
í