Morgunblaðið - 24.05.1981, Blaðsíða 16

16
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 24. MAÍ 1981
Allir íslendingar
þekkja þingvallavatn,
þetta stærsta vatn á ís-
landi. djásnið i hinni
stórkostlegu landslagsum-
Kerð þingstaðarins íorna
or hluta af þjóðgarðinum.
En hvað býr í vatninu?
I>ótt Þinjfvallavatn sé
flestum Islendingum kært,
hafa menn lítt haft þá trú
að það sé frjósamt eða
auðugt að lífriki, svo sem
von er um svo djúpt vatn á
fjöllum uppi norður undir
heimskautsbaug. Ávallt er
haft á orði mikið og fjöl-
breytt lífríki Mývatns, en
lítið verið sagt unj Þing-
vallavatn í þá veru.
Við umfangsmiklar rannsóknir,
sem nú fara fram á Þingvalla-
vatni, er þó að koma í ljós að þessu
sé allt annan veg farið. Og líklega
verða vísindamenn, áður en lýkur,
búnir að gera Þingvallavatn allt
að því jafn frægt í sögu náttúru-
vísindanna sem Mývatn. Þarna er
ekki um að ræða neinar smá-
rannsóknir, því 25 menn vinna að
þeim undir stjórn dr. Péturs M.
Jónassonar. Hann var hér staddur
í sl. viku, m.a. austur við Þing-
vallavatn að sinna rannsóknum
sínum á vistkerfinu, og notuðum
við þá tækifærið til að fá upplýs-
ingar um verkefnið og hvernig því
miðar.
Dr. Pétur M. Jónasson er próf-
essor í vatnalíffræði við Kaup-
mannahafnarháskóla — og hefur í
30 ár unnið að rannsóknum á
vötnum í Danmörku. Gerði m.a.
Essom-vatn frægt með rannsókn-
um sínum, svo sem frá var skýrt í
Morgunblaðinu á sínum tíma. I
upphafi stundaði hann botndýra-
rannsóknir, en hefur síðan tekið
fyrir framleiðslumælingar á
jurtasvifi og líffræðikerfi vatn-
anna í heild. Þess má geta, að
Pétur heldur enn sínum íslenzka
ríkisborgararétti, líklega eini
prófessorinn í 500 ára sögu Hafn-
arháskóla sem það gerir, fyrir
utan þá sem stunda norræn fræði
og islenzka tungu. Síðasta áratug-
inn hefur hann jafnhliða stundað
rannsóknir á Islandi, stjórnaði
vatnalíffræðirannsóknunum á
Mývatns- og Laxársvæðinu. Áður
en við snerum okkur að Þingvalla-
vatni, var Pétur því spurður hvort
rannsóknum þar væri lokið frá
hans hendi.
— Já, ég var beðinn um að
standa að þesum rannsóknum á
Mývatni 1970, líklega af því að
menn vildu fá hlutlausan aðila,
sem bjó í nokkurri fjarlægð frá
þessu hitamáli. Þessar vatnalíf-
fræðilegu rannsóknir á Mývatns-
og Laxársvæðinu tóku 9 ár og voru
gerðar upp í bók, sem út kom 1979.
Það var íslenzka fræðafélagið í
Kaupmannahöfn, sem gaf bókina
út, og var vel til hennar vandað.
Hún hefur farið víða um vísinda-
stofnanir og vakið athygli. Há-
skóli íslands hefur nú tekið við
rannsóknum á Mývatnssvæðinu.
— En þú hefur snúið þér að
Þingvallavatni?
— Þegar Eysteinn Jónsson
færði í tal við mig rannsóknir á
Þingvallavatni, stóðst ég auðvitað
ekki mátið, þótt nægileg verkefni
bíði erlendis. Áhugi minn á líf-
fræði er nefnilega þar upp runn-
inn. Eg var smalastrákur í Mið-
felli við Þingvallavatn hjá afa
mínum Guðmundi Ottesen og
ömmu minni Ásu Þorkelsdóttur.
Það er því dálítið skemmtilegt að
hafa fyrir áhrif frá Þingvallavatni
lent sem prófessor við næstelstu
vatnalíffræðistofnun í Evrópu og
vera svo kominn hringinn að
Þingvallavatni aftur.
Pétur Jónasson, prófessor, ásamt Siguröi Snorrasyni og Hrefnu Sigurjónsdóttur á leiö út á Þingvallavatn til
setlagarannsókna.
á íslandi eru við Þingvallarann-
sóknirnar sex menn, fyrir utan
ungu mennina, sem þegar eru
taldir. En sérfræðingarnir sex eru
Markús A. Einarsson veðurfræð-
ingur, Jón Ólafsson haffræðingur,
Sigurjón Rist vatnamælingamað-
ur, Kristján Sæmundsson jarð-
fræðingur og Kjartan Thors jarð-
fræðingur, Ingvi Þorsteinsson
magister og Hákon Aðalsteinsson
vatnalíffræðingur. Og góð sam-
vinna er við Jón Kristjánsson
fiskifræðing hjá Veiðimálastofn-
un, sem fæst við veiðikönnun á
fiskinum.
Þriðjungur
vatnsins
þakinn
gróðri
Viðtal við
dr. Pétur Jónasson
um umiangsmiklar
rannsóknir, sem
verið er að vinna
á Þingvallavatni
Texti: Elín Pálmadóttir
Myndir: Emilía
Rannsóknirnar á Þingvallavatni
eru á vegum Þingvallanefndar
Landsvirkjunar og Alþingis. 1975
var fyrst veitt fé til þeirra, þá
byrjuðu með Pétri þrír ungir
menn, sem voru við nám í líffræði
við HI. Sigurður Snorrason, sem
er um það bil að verja við
Liverpoolháskóla doktorsritgerð
um botndýr Þingvallavatns, aðal-
lega vatnabobbann, en hann er
aðalfæða bleikjunnar. Annar er
Gunnar Steinn Jónsson, sem fæst
við gróðurathuganir á vatninu og'
Rannsóknamenn hafa bækistöð viö Miðfell. Þarna sýnir
Pétur Jónasson nokkur tæki, sem þeir nota viö sýnatöku
í vatninu.
er búinn að finna um 150 tegundir
af jurtagróðri sem þykir ákaflega
merkilegt á þessu eyðilega svæði.
Segir Pétur okkur að nýlega hafi
þeir fengið frá Danska vísinda-
sjóðnum fjárveitingu fyrir tækj-
um handa Gunnari til þessara
rannsókna fyrir 80 þúsund dansk-
ar krónur. Þriðji Islendingurinn
er Ulfar Antonsson, sem mun
verja doktorsritgerð í Uppsölum á
næsta ári um dýrasvifið og murt-
una, og hvernig murtan beitir sér
á dýrasvifið. Þá má nefna sænsk-
an pilt, Rolf Gydemo, sem kemur
til með að skrifa um afbrigði
bleikjunnar í Þingvallavatni og á
íslandi yfirleitt. Síðan hefur svo
rannsóknahópurinn stækkað mik-
ið. Fyrir utan heildarstjórnunina
fæst Pétur sjálfur við botndýra-
og svifrannsóknir og hefur til
aðstoðar 4 sérfræðinga og 5
tæknimenn við Hafnarháskóla.
Odenseháskóli leggur til rann-
sóknanna tvo menn, Finnland
einn, Noregur einn og Svíþjóð tvo,
auk þess sem Ulfar vinnur þar. Og
Flókið og fjöl-
skrúðugt lífríki
Rannsóknirnar á Þingvallavatni
eru mjög flóknar og erfiðar, enda
segir Pétur að mjög sjaldgæft sé
að fá tækifæri til að rannsaka svo
djúp vötn, allt niður á 114 metra,
og hefur það aldrei fyrr verið gert
norður undir heimskautsbaug.
Þetta er því ákaflega áhugavert á
alþjóðamælikvarða. Framleiðslu-
keðjan er þarna að sjálfsögðu
miklu flóknari en á landi, þar sem
hægt er að sá og rækta, beita
kúnum á grasið og framleiða. í
vatninu er fyrst jurtasvifið, svo
koma grasæturnar dýrasvifið,
sem eta það. Murtan borðar dýra-
svifið og á eftir kemur rándýrið
urriðinn og etur murtuna og
bleikjuna. Á botninum eru botn-
þörungarnir, þá botndýr sem eru
grasætur. Síðan kemur bleikjan,
sem er rándýrið og borðar botn-
dýrin, m.a. vatnabobbann. Og loks
kemur svo urriðinn, sem líka lifir
á botndýrum og etur að auki
bleikjuna. En þess má geta í
leiðinni að urriðinn, æðsta rán-
dýrið í vatninu, varð svo fyrir
barðinum á manninum, er hrygn-
ingarstöðvar hans hurfu að mestu
þegar stíflan var gerð fyrir
Steingrímsstöð.
— En hvað er það sem gerir
Þingvallavatn svona sérstætt í
veröldinni?
— Ástæðan er m.a. sú, að það
er eina vatnið í heiminum, sem
hefur 4 afbrigði af bleikju, svarar
Pétur Jónasson. Hún lifir á
heimsk^utasvæðinu og fer lítið
suður á bóginn, því þá er orðið of
heitt fyrir hana. Verið er að kanna
með blóðrannsóknum hvernig
staða þessara fjögurra tegunda er.
Ein tegundin, sem er yfirmynnt,
lifir á vatnabobbum. Onnur lifir
eins og urriðinn á fiski. Murtan
kemur upp að landinu á haustin til
að hrygna og hún lifir eingöngu á
svifi. Og loks er bleikja með stór
Mikið þéttbýK í
Þingvallavatni