Morgunblaðið - 24.05.1981, Blaðsíða 39

MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 24. MAI 1981
39
Sjóefnaverksmiðja á Reykjanesi:
„Þott
hugsjóna-
grautur sé
góður..
Það munar litlu að þotan komist
íyrir Ljó«myndir Mbl. Guðjón
lag á milli þeirra og Flugleiða
í sambandi við eftirlitið.
Okkar þarfir hafa ekki komið
heim og saman við þarfir
Seaboard og þeir hafa aldrei
litið á okkur sem kúnna, held-
ur tekið okkur inn þegar þeir
hafa viljað og skilað af sér
þegar þeir hafa viljað. „Út af
því höfum við misst úr ferðir
eða þurft að leigja vélar til að
halda áætlunum," bætti Jó-
hannes við.
„Við höfum barist fyrir
þessu lengi að fá að sjá um
viðhaldið á DC-8 þotunum og
er það eiginlega óskiljanlegt
að ekki skuli hafa verið byrjað
á þessu fyrr, því að við höfum
reiknað það út að þetta er um
það bil helmingi ódýrara að
skoða hana hér á landi," hélt
Ragnar áfram. „Við erum al-
veg jafnlengi og gerum þetta
alveg jafnvel og þeir úti.
Búnaðurinn hjá okkur er full-
gildur í svona yfirlit á „átt-
unni“ og er hann reyndar
fenginn hjá Seaboard.
Við erum hérna í einu af
hólfunum sem stærsta flug-
skýli á Keflavíkurflugvelli er
skipt í og það munar litlu að
„áttan" komist ekki fyrir
hérna. En hún kemst og við
erum staðráðnir í að sýna
fram á að þetta viðhald er
hægt að framkvæma hér á
íslandi", sagði Ragnar að lok-
um.
SiKuröur M. Kristjáns-
son skólastjóri.
Flugvélin fórst hér í Vaðlaheiðinni
og það fórust allir sem með henni
voru. Þetta var mjög dapurlegur
atburður.
Já, hér hefur verið töluverð upp-
bygging þessi ár, enda verður hún
að vera ef við eigum ekki að dragast
aftur úr. Hér á staðnum er t.d. nýtt
og mjög glæsilegt íþróttahús sem
við erum mjög státnir af.
Skólanum verður slitið núna seint
á laugardagskvöld og síðan fara
nemendur í skólaferðalag, þau sem
eru í framhaldsdeildum.
Nei, ég veit ekki enn hvað ég fer
að gera þegar ég er hættur við
skólann, enda kominn á þann aldur
að ég er varla til stórræðanna. Það
verður bara að koma í ljós,“ sagði
Sigijr.ður að lokum.
Töluverðar umra-ður hafa nú
skapast varðandi þá hugmynd að
byggð verði saltverksmiðja á
Reykjanesi. Rannsóknir i sam-
handi við saltverksmiðju þar hafa
verið í gangi á annan áratug og
tilraunasaltverksmiðja. með
nokkra afkastagetu. starfað á
Reykjanesi síðastliðin 3 ár. Þó
saltverksmiðjan hafi svo lengi
verið á döfinni, þá er það eiginlega
fyrst nú, að undanförnu. sem
einhver umrarða um hana hefur
farið fram og halda margir þvi
fram fullt og fast, að fyrirtækið
verði þjóðhagslega óhagkvæmt og
geti verksmiðjan aldrei orðið sam-
keppnisfær.
Finnbogi G. Kjeld, forstjóri
Skipafélagsins Víkur hf., er einn
þeirra sem hefur kynnt sér málefni
saltverksmiðjunnar og heldur því
fram, að framkvæmdin sé þjóð-
hagslega óhagkvæm. Ég byrja á því
a spyrja hann, hvers vegna umræða
um saltverksmiðjuna hafi byrjað
svo seint, þegar undirbúningur
iiennar hefur staðið í mörg ár.
„Já, það er óneitanlega svolítið
skrítið fyrir þá sem ekki hafa kynnt
sér málið, en það stafar einfaldlega
af þvi, að þeir, sem eru málefnum
saltverksmiðjunnar kunnir og
standa fyrir utan þann hóp er
áhuga hefur á að hún verði reist,
létu sér ekki detta í hug, að alvara
yrði gerð úr þessu fyrirtæki," sagði
Finnbogi. „Svo skeður það allt í
einu núna í þinglok, að frumvarp
um saltverksmiðju er lagt fram,
það kemur eins og fjandinn úr
sauðarleggnum og öllum að óvör-
um. Ég held, að það hljóti að vera
öllum ljóst, sem kynnt hafa sér
grundvöll þessa fyrirtækis, að það
hefur enga möguleika til að bera sig
og yrði einungis baggi á efnahags-
lífinu."
En nú fullyrða þeir, sem að
tilraunasaltverksmiðjunni standa.
að saltverksmiðjan sé arðvænlegt
fyrirtæki og þar væri jafnvcl
hugsanlegt að framleiða heppi-
legra fiskisalt en nú er flutt inn.
„Ég hef ekki aðra skýringu en þá,
að þessi hópur manna, sem að
saltverksmiðjunni stendur, sé bú-
inn að láta sig dreyma svo lengi um
þetta fyrirtæki og hafi svo mikinn
áhuga á að koma því upp, að þeir
séu alveg ófærir um að sjá þá
vankanta sem á fyrirtækinu eru.
Skýrsla iðnaðarráðuneytisins um
saltverksmiðjuna — „Sjóefna-
vinnsla á Reykjanesi" — vitnar að
minnsta kosti ekki um annað. Hún
er full af götum og hin áreiðan-
legasta heimild þess hversu von-
laust þetta fyrirtæki er. Það er eins
og þessir menn hafi smitast af
áhuga hvers annars, séu hreinlega
hættir að sjá annmarkana og geti
ekki metið málin hlutlaust — þetta
er einskonar hópefli."
En nú verður varla litið á þig
sem hlutlausan heldur i þessu
máli, þar sem þú ert forstjóri
fyrirtækis. sem hefur það að meg-
inverkefni að flytja inn salt.
„Nei, ég er síður en svo hlutlaus
og á að sjálfsögðu hagsmuna að
gæta. En einmitt vegna þess að ég
hef þetta starf með höndum, þá hef
ég þekkingu til að meta þessi mál —
meiri áhuga og yfirsýn, en ef ég
starfaði eitthvað annað. Mér þætti
því miður ef menn litu svo á, að allt
sem ég segi um þessi mál sé
ómarktækt, eingöngu vegna þess að
Rætt við Finnboga
G. Kjeld forstjóra
um fyrirhugaða
sjóefnaverksmiðju
á Reykjanesi
ég hef hagsmuna að gæta. I þessu
máli hefur öll þjóðin hagsmuna að
gæta — það er skattborgarinn, sem
verður að greiða kostnaðinn af
byggingu saltverksmiðjunnar, ef
hún verður reist, og tapið á rekstri
hennar."
Hverjir eru hclztu vankantarnir
á rekstri saltverksmiðju á Reykja-
nesi að þínu áliti?
„Kjarni málsins er raunverulega
sá, að á Islandi verður saltverð
ævinlega spurning um flutnings- og
losunarkostnað ásamt fleiri þáttum
tengdum dreifingarkostnaði, en
ekki um framleiðslukostnað. Fram-
leiðsluverð salts á Spáni er aðeins
17—25 prósent af útsöluverði salts
hér á landi. Þetta myndi að sjálf-
sögðu ekki breytast, þótt salt yrði
framleitt hér á íslandi.
Flutningur með skipi frá Spáni
til hinna ýmsu kaupenda salts á
landinu er ódýrari en flutningur
með bílum frá saltverksmiðju á
Reykjanesi til geymslu í Keflavík
og síðan útskipun þaðan til flutn-
ings út á landsbyggðina.
Ég get nefnt nokkur dæmi til
skýringar: Akstur frá Reykjanesi
með salt til Þorlákshafnar er álíka
dýr og sjóflutningskostnaður frá
Spáni til sama staðar; Akstur frá
Reykjanesi með salt til Hornafjarð-
ar er þrisvar sinnum dýrari en
sjóflutningskostnaður frá Spáni til
sama staðar; Sjóflutningur hér-
lendis yrði einnig dýrari vegna
aksturs, geymslu og útskipunar.
Stærsta vandamál saltverksmiðj-
unnar er, að framleiðsla salts er-
lendis er mjög ódýr — mikil þróun
og hagræðing í lestun og losun
skipa er nú í uppsiglingu og einnig í
gerð skipanna sjálfra. Þetta kemur
til með að lækka saltverð verulega
hér á landi í náinni framtíð.
Þá er á það að líta, að með því að
salta fisk með þessu salti, setjum
við saltfiskmarkaðinn í verulega
hættu. Ég er ekki endilega að halda
Finnbogi G. Kjeld forstjóri.
Lj<>sm.: Kristján
því fram að þetta salt verði verra
en það sem flutt er inn — en það er
öðruvísi, sem gerir gæfumuninn.
Það yrði líklega annað bragð af
fiskinum og hann hefði annað útlit
— þetta er nokkuð sem hætt er við
að neytendur erlendis sætti sig ekki
við og þá er markaðurinn úr
sögunni.
Okkur myndi þá einnig stafa
hætta frá þeim sem keppa við
okkur á saltfiskmarkaðinum. Sem
stendur erum við ofaná og saltfisk-
ur héðan talinn í fyrsta gæðaflokki.
Ef við færum að salta hann með
verksmiðjusalti, opnaðist greið leið
fyrir samkeppnisaðilja okkar, t.d. í
Noregi að vekja tortryggni kaup-
enda gagnvart íslenzkum saltfiski
— þetta er mjög viðkvæmur mark-
aður og samkeppnin grimm.
Það hefur verið talinn kostur, að
saltið frá verksmiðjunni væri roða-
gerlalaust — en ég er ekki viss um
að það sé kostur. I fiskvinnslustöðv-
um úir og grúir af alls konar
gerlum — þar á meðal roðagerlum.
Það er aldrei að vita nema allir
þessir gerlar séu nauðsynlegir til að
halda því bragði sem neytendur
vörunnar eru vanir og sækjast því
eftir.
Roðagerlar eru heldur ekki stórt
vandamál. Saltfiskur er kælivara
og er því fluttur út með kæliskipum
— sé þess gætt að halda réttu
hitastigi á fiskinum við flutninga
og geymslu, kvikna ekki roðagerlar
í honum. Þessu hitastigi þarf alltaf
að halda hvort eð er. — Ef það
bregst rýrnar fiskurinn og þar með
minnkar söluverðmætið. Þannig
leggja framleiðendur alla áherslu á
að halda þessari vöru vel kældri
arðseminnar vegna — og koma
þannig i veg fyrir roðagerlamyndun
um leið.
Svo er á það að líta, að roðagerlar
kæmu liklega engu að síður í fisk er
saltaður væri með salti frá salt-
verksmiðju. Þó það gerðist að vísu
aðeins seinna. Það liggur alveg í
augum uppi, að þegar gerilsnautt
efni kemur í umhverfi, þar sem
gerlar eru fyrir hendi, þá hættir
það fljótlega að vera gerilsnautt.
Roðagerlar myndu þannig koma í
fiskinn engu að síður."
Ég vil taka það skýrt fram að ég
veit ekki hvað komið hefur út úr
söltunartilraunum með salti frá
tilraunaverksmiðjunni. Ég hef að
vísu heyrt að það væri ekki mark-
tækur munur — en ég veit ekki
hvað meint er með því. Það er hins
vegar Ijóst að það er munur —
frávik frá því sem kaupendur eru
vanir erlendis — sem mun valda því
að fiskur saltaður með verksmiðju-
salti mun koma verr út úr mati. Þar
sem matið ræður verðinu sýnist
mér augljóst að saltfiskframleið-
endur muni ekki líta við þessu salti
— og fyrir hvern á þessi verksmiðja
þá að framleiða.
Með því að knýja þetta mál fram
— að framleiða hér salt og nota það
í saltfiskinn — gætum við sett
saltfiskmarkað okkar í rnikla hættu
eins og ég vék að áðan. Mér óar
beinlínis við því sem leitt gæti af
slíku glapræði. Það eru til þekkt
dæmi um að matvælaframleiðendur
hafi freistast til að breyta æva:
gömlum framleiðsluuppskriftum til
þess að spara sér peninga — þó það
sé alls ekki það sem við erum að
gera í þessu tilfelli. En þegar varan
hefur komið á markaðinn hafa
neytendur þvertekið fyrir að kaupa
vöruna og framleiðendur orðið fyrir
stórtapi eða jafnvel eyðilagt fyrir
sér markaðinn. Það eru nýleg dæmi
til um þetta frá þeim tíma er
sykurverð stórhækkaði og fyrirtæki
freistuðust til að nota gervisykur í
hans stað.
Hvað varðar aðra framleiðslu
saltverksmiðjunnar þá er svipaða
sögu að segja um hana. í því
sambandi get ég sparað mér orð og
vitnað beint í skýrslu iðnaðarráðu-
neytisins. Þar stendur: „I Evrópu er
framleiðsla á kalsíum klóríði í
flestum tilfellum tengd framleiðslu
á sóta með s.k. Solvay-aðferð.
Kalsíum klóríð fellur þá til sem
aukaafurð. Hingað til hafa þessar
verksmiðjur einnig hent úrgangi
sem inniheldur verulegt magn af
kalsíum klóríði. Vegna hertra
ákvæða um frárennsli frá sódaverk-
smiðjum má búast við að framboð á
kalsíum klóríði i Evrópu geti aukist
verulega nema verksmiðjunum
verði beinlínis lokað vegna mikils
kostnaðar við mengunarvarnir. —
Eitt mikilvægt þróunaratriði sem
gæti flýtt fyrir lokun sótaverk-
smiðja og þar með dregið úr
offramboði á kalsíum klóríði, er
aukin framleiðsla á sóda frá nám-
um, t.d. I N-Ameríku og Afríku.
Sölumöguleikar verksmiðjunnar
hér eiga semsé að byggjast á því að
dragi úr offramboði á efni sem
þegar er fleygt í miklum mæli
erlendis. Þarna sjá allir að eitthvað
meira en lítið athugavert er á ferð.“
Þú telur semsé að saltverksmiðj-
an og áætlanir tengdar henni séu
óraunhadar?
„Ég tel þær alveg óraunhæfar, já.
Ég er þar með alls ekki að bera á
móti að hér sé hægt að framleiða
salt — aðstæður til slíkrar fram-
leiðslu eru einfaldlega svo miklu
betri víða erlendis. Og svo efast ég
um að við gætum verksmiðjufram-
leitt salt án þess að setja saltfisk-
markað okkar jafnframt í stór-
hættu.
Menn verða að kynna sér þetta
mál allt af gaumgæfni áður en lagt
verður út í framkvæmdir. Sjóefna-
verksmiðjan kostar hvorki meira né
minna en 16 milljarða gkr. og við
það bætast vextir og vaxtavextir
sem eru geysilegar upphæðir. Við
vitum líka að þetta fyrirtæki getur
aldrei borgað sig — við höfum
þekkingu til að reikna það út og
þess vegna alveg óþarfi að prófa
það.
Við íslendingar verðum að fara
að halda skynsamlegar á málum og
hætta að ráðast vanhugsað á óarð-
bær stórfyrirtæki sem draga niður
lífskjörin hér. Það liggúr beint við
að nefna Kröflu í þessu sambandi.
Hér er líka nóg af arðsömum
verkefnunt og mörgum arðbærum
kostum til að nýta þá orku sem við
höfum yfir að ráða. En svona hluti
þarf að athuga gaumgæfilega og í
þessu sambandi er gætni númer eitt
ef vel á að fara.
Ég minnist í þessu sambandi vísu
eftir afa minn, Finnboga Guð
mundsson frá Tjarnarkoti, í Innri-
Njarðvík. Hann háði harða lífsbar-
áttu og var lítt hneigður fyrir
draumóra enda kenndi lífsbaráttan
honum að líta raunsæjum augum á
tilveruna. En vísan er svona:
l»ótt huK«)óna Krautur N0 K'Miur
Þá Ketur hann hrunniA viA.
Ok virkar þá nfuKt viA foAur
á andlrK ok likamlcK sviA.
— ht').
Tilraunasaltverksmiðjan á Reykjanesi sem starfrækt hefur verið
undanfarin þrjú ár.