Morgunblaðið - 24.05.1981, Blaðsíða 37

MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 24. MAÍ1981
37
Ágúst Guömundsson
HIMINN
og
JÖRÐ
Fyrir tæpum tólf árum, 20.
júlí 1969, lentu Neil Arm-
strong og Edwin Aldrin
geimferjunni Erninum á yfir-
boröi tunglsins. Fleiri mann-
aðar og ómannaöar feröir
fylgdu í kjölfariö, en fyrir
þessa fyrstu ferö manna til
tunglsins höföu mjög ítar-
legar athuganir á yfirboröi
þess veriö gerðar úr lofti.
Sjónvarpiö geröi yffir hálfum
milljaröi manna kleift aö
fylgjast meö því er þeir
félagar stigu fæti á tungliö,
fyrstir jarðarbúa. Áhugi al-
mennings á tunglferöunum
dofnaöi þó fljótt, en ekki aö
sama skapi áhugi vísinda-
manna. Þúsundir tímarits-
greina hafa verið birtar um
niöurstöður rannsóknanna,
og eru enn aö birtast. En
hvaö vitum við þá um tungliö
eftir allar þessar rannsóknir?
Hvernig hafa gígarnir mynd-
ast, eóa höfin? Og hvaö eru
þessi höf? Er vatn á tunglinu
og ef til vill frumstætt líf?
Hvaö er tungliö gamalt?
Þessum spurningum, og
fleirum, veröur reynt aö
svara á eftir, en fyrst er rétt
að átta sig aöeins á því
hvernig umhorfs er á tungl-
inu.
Yfirborðið
Tungliö er sjálfstæö veröld,
þótt lítil sé, og þar er fjölbreyti-
legt landslag. Yfirborðiö skipt-
ist eins og á jöröu í tvennt:
meginlönd eöa hálendi annars
vegar, og höf eða hafsvæöi
hins vegar. Þessi skipting er
upprunalega komin frá ítalska
stjörnufræöingnum Galileo
Galilei, en hann skoöaði fyrstur
yfirborö tunglsins í stjörnusjón-
auka árið 1609. Galileo taldi aö
höfin gætu samsvaraö höfum á
jörðu, en í dag er vitaö aö
ekkert vatn er á tunglinu, og
hefur líklega aldrei veriö. Höfin
eru hraunsléttur, geröar úr
blágrýtishrauni.
Flestir kannast viö gíga
tunglsins, enda hefur veriö
vitaö um þá allt frá tímum
Galileos. Það er eitt merkilegt
viö gígana, og þaö er hversu
misstórir þeir eru: þeir stærstu
eru stærri en allt ísland, en þeir
minnstu álíka stórir og nálar-
auga. Mun fleiri gígar eru á
hálendinu en á höfunum, vegna
þess að hraun hafanna hafa
flætt yfir þá gíga sem fyrir voru.
Á tunglinu er enginn loft-
hjúpur, enda er aödráttarkraft-
ur þess alltof lítill til aö halda í
loftagnirnar. En þessi litli aö-
dráttarkraftur er einmitt
ástæöan fyrir því hversu léttir
geimfararnir voru á tunglinu:
þeir fremur svifu en gengu eftir
yfirboröinu. Þar sem enginn
lofthjúpur er þá er ekkert veöur
á tunglinu. Af sömu ástæöu er
himininn alltaf svartur svo
stjörnurnar sjást jafnt aö degi
sem nóttu. Tunglið er því
Menn höfftu ekki litiö bakhliö tunglsins fyrr en
geimflaugar tóku myndir af henni. Athygli vekur
hve fá höf eru á bakhliöinni, en éstasöan er ekki
fyllilega Ijós.
Geimfarinn Eugene Cernan ekur um í „tunglbíln-
um“ í síóustu mönnuóu feröinni til tunglsins,
Appollo 17, 1972.
kjörinn staöur fyrir stjörnu-
fræöinga, enda stundum rætt
um aö setja þar upp stjörnu-
sjónauka. Loftleysið veldur því,
aö á yfirboröinu er nánast
engin veörun nema hitabrigöa-
veðrun. Þess vegna varöveitast
gígar, hrauntraðir og önnur slík
fyrirbæri svo vel. Jafnvel fót-
spor geimfaranna, í lausu yfir-
boröslaginu, munu varöveitast
í þúsundir ára. Smátt og smátt
munu þau þó grafast í ryklagiö,
sem þekur yfirboröiö, og sífellt
bætist viö þegar loftsteinar
falla á tungliö og þyrla upp ryki.
Enginn lofthjúpur er til aö
dreifa varmanum frá sólu, og
því er hitamunur á degi og
nóttu gífurlegur. Á daginn get-
ur hitastigið fariö yfir 100°C,
en niöur í 150 gráöu frost á
nóttunni. En þá er rétt aö geta
þess, aö hægur snúningur
tunglsins á sinn þátt í þessum
hitamun; sólarhringurinn er þar
27 sinnum lengri en á jöröu.
Myndun gíga
og haffa
Almennt er taliö aö flestir
gígarnir séu myndaðir við
loftsteinafall. Gígurinn, sem
myndast eftir tiltekinn loftstein,
er alltaf mun stærri en steinn-
inn. Til dæmis gæti loftsteinn,
sem væri 20 metrar í þvermál,
myndað gíg, sem væri 500
metrar í þvermál. Flestir gíg-
anna urðu til fyrir 3—4 millj-
öröum ára, en síðan hefur
gígamyndunin verið hæg, enda
fáir loftsteinar eftir í innri hluta
sólkerfisins. Sumir gíganna eru
eldvörp, og þá yfirleitt sprengi-
gígar, líkt og Grænavatn í
Krýsuvík.
Höfin eru dældir eftir risa-
stóra loftsteina, sem síöar hafa
fyllst blágrýtishrauni. Aldurs-
greiningar sýna, aö berg þeirra
er yngra en berg hálendisins,
eöa 3,1 til 3,8 milljaröar ára
fyrir höfin á móti 4,0 til 4,3
milljörðum fyrir hálöndin. Elsta
Þetta er jarðhliö tunglsins, en tungliö snýr óvallt sömu hliö aö jöróu.
Dökku blettirnir eru höfin (Mare), sem eru nafngreind ásamt gígunum
Kópernikusi, Kepler og Plató.
það er vafalaust best rannsak-
aða berg sem til er. Blágrýti
hafanna er áþekkt íslensku
blágrýti, en hálendiö er úr bergi
sem er tiltölulega sjaldgæft hér
á jöröu og nefnist því einkenni-
lega nafni anorthósít. Þó finnst
þaö til dæmis í Hrappsey á
Breiðafirði. Þaö merkilegasta
viö berg tunglsins er þó, að
þaö inniheldur ekkert vatn; en
vatn er algengt í jarðnesku
bergi.
Tunglskjálftar
Á tunglinu veröa jaröskjálft-
ar, en þeir eru ólíkir þeim á
Neil Arm-
strong tók
þessa mynd
þegar fálagi
hans, Edwin
Aldrin, fikraöi
sig niður á yfir-
boröið í fyrstu
ferð manna til
tunglsins.
berg tunglsins er hins vegar 4,6
milljaröa ára, en elsta berg
jaröar „aðeins“ 3,8 milljarðar
ára. Þaö þýöir þó ekki aö
tunglið sé eldra en jöröin,
heldur einungis aö elsta berg
jarðar hefur grafist undir yngri
lögum, bráönaö eöa á annan
hátt tortímst, en samsvarandi
berg tunglsins hefur varöveist.
Reyndar er líklegast að jörð og
tungl séu jafn gömul og hafi
myndast, ásamt öörum hnött-
um sólkerfisins, fyrir 4,6 til 5
milljörðum ára.
Apolló-flaugarnar komu meö
380 kg af bergi til jaröar, og
<.y nubium'" h«mor
■#“MARE
íFOECUNOiTA
CoperníeuB |'y _Keplei
ké> e
TIÍANQUILLITATIS '-V.
\ , X MARE
> % . . , ' k . V^PORI
MARE^ N.
SRistuMy , s '.
.»/ • MARE i *
. OpEANUS
PROCELLARUM
MARE ,1^.-
SERENITATIS '■ t V
O ■
MARE
IM8RIUM
. ■■•■ ý
M ARE ■
Ú: ■ ERIGORIS
1
jörðu. Þeir eru bæði færri og
minni en á jöröu, en jafnframt
eru þeir dýpri. Flestir veröa
tunglskjálftarnir þegar tunglið
er næst jöröu, og þeir eiga
yfirleitt upptök sín á 800 til
1000 kílómetra dýpi. Dýpstu
skjálftar á jöröu ná hins vegar
aöeins 700 kílómetra dýpi, og
flestir eru mun grynnri. Þaö
merkilegasta er þó kannski, aö
tunglskjálftarnir standa mun
lengur yfir, eða allt upp í eina
klukkustund, boriö saman viö
nokkrar sekúndur hjá jarö-
skjálftum.
Athuganir á skjálftunum
sýna, að tunglið er lagaskipt
eins og jörðin. Yst er þykk
skorpa, þá kemur möttull og
innst er kjarni, en ekki er vitað
hvort hann er fljótandi eins og
ytri kjarni jarðar.
Líff?
Þótt ótrúlegt sé, átti sú
skoöun fylgi allt fram á þessa
öld, að allþróað líf fyndist á
tunglinu. Á þriöja tug aldarinn-
ar setti frægur bandarískur
stjörnufræöingur fram þá til-
gátu, að dökkir blettir á yfir-
boröinu, sem honum virtust
breytast í útliti, væru þyrpingar
af skordýrum. Og svo seint
sem 1951 skýröi breski áhuga-
stjörnufræöingurinn Patrick
Moore dökkar rákir, sem hann
og ýmsir aörir töldu sig greina í
sumum gígum tunglsins, sem
gróðurræmur.
Á síöustu öld voru menn þó
enn bjartsýnni, eins og eftirfar-
andi saga sýnir. Áriö 1835 fór
kunnur stjörnufræðingur, John
Herschel (sonur Williams, sem
fann Úranus) með stóran sjón-
auka til Góðravonarhöfða til aö
rannsaka suöurhimininn.
Blaöamaöur viö dagblaö eitt í
Bandaríkjunum ákvaö að gera
sér mat úr þessu, og sló upp
þeirri frétt, aö Herschel heföi
búiö til nyja gerö af sjónauka,
sem væri svo öflugur að unnt
væri aö sjá smæstu yfirborðs-
fyrirbæri tunglsins. Og sam-
kvæmt lýsingu blaöamannsins,
var þaö sem Herschel sá alveg
stórkostlegt: fljúgandi einhyrn-
ingar; vængjaöir, koparlitaöir
apamenn, og margt fleira.
Því miður reyndist þessi
frétt, eins og allar aörar um líf á
tunglinu röng. (Vegna einangr-
unar vissi Herschel ekki af
gabbinu fyrr en ári seinna). Á
tunglinu er ekkert líf, og hefur
sennilega aldrei verið. Flestir
telja líf án vatns útilokað, og
tunglið viröist styöja þá skoö-
un. Þar er ekkert vatn, þar er
ekkert líf.
Harrison Schmitt, eini jarófrasö-
ingurinn sam hafur fariö til
tunglsins, safnar hér bargsýnum.
(Hann er núna þingmaður fyrir
Nýju Maxíkó). Takiö aftir aö
himinninn ar svartur þótt sól sá á
lofti.