Morgunblaðið - 24.05.1981, Blaðsíða 18

18
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 24. MAÍ1981
TYRKIR urðu þrumu lostnir þegar þeir
heyrðu fréttina um að maðurinn sem skaut
páfann væri hinn alræmdi tyrkneski hryðju-
verkamaður Mehmet Ali Agca, maðurinn sem í
febrúar 1979 myrti Abdi Ipecki, ritstjóra hins
frjálslynda dagblaðs „Milliyet44, virtasta blaðs
Tyrklands.
MAÐURINN SEM
SKAUT PÁTANN
Þannig vildi til að árásin á páfa
var gerð í sama mund og tyrkn-
eska þjóðin hóf hátíðarhöld til að
minnast aldarafmælis Kemal Ata-
túrks og blöð landsins voru upp-
full af myndum af morðingjanum
Agca og Ataturk, föður þjóðarinn-
ar, sama daginn.
Athygli Tyrkja hefur þannig
beinzt á ný að virkum, pólitískum
hryðjuverkamönnum léngst til
hægri og vinstri og búast má við
að herforingjarnir, sem tóku völd-
in í september í fyrra, noti Agca
til þess að bera til baka allar
ásakanir um að þeir fótum troði
mannréttindi í baráttu sinni gegn
hryðjuverkastarfsemi.
Harðsnúinn og
velþjálfaður
Tyrkir segja að Agca sé harð-
snúinn, velþjálfaður hryðjuverka-
maður og hafi verið félagi í flokki
öfgasinnaðra þjóðernissinna
lengst til hægri, Þjóðlega barátt-
uflokknum, undir forystu Arpasl-
an Turkes fyrrverandi ofursta er
nú hefur verið lagður niður. Agca
var dæmdur til dauða fyrir morðið
á ritstjóra „Milliyet", en flúði úr
fangelsi í nóvember 1979. Tyrkn-
eska lögreglan telur sig hafa
sannanir fyrir því að stuðn-
ingsmenn Baráttuflokksins hafi
skipulagt flótta hans úr fangelsi.
Tilræðismaður páfans var af
svo fátæku fólki kominn að hann
varð að selja vatn í járnbrautar-
stöðinni í bænum þar sem hann
var fæddur til að halda í sér
líftórunni. En ítalska lögregian
segir að Agca hafi eytt sem svarar
um 100 dollurum á dag á ferðum
sínum í fimm eða sex Evrópulönd-
um síðan hann flúði úr fangelsinu.
„Hvaðan fékk hann peningana?
Hvar fékk hann byssuna." Þetta er
spurningar, sem reynt er að svara
í rannsókn málsins, og sá mögu-
leiki er kannaður hvort skipulögð
samtök hafi staðið á bak við hann.
Tyrkir eru ekki á einu máli um
hvort Agca sé geðsjúkur og þjáist
af valdabrjálæði eða hvort hann
er kaldrifjaður morðingi og geð-
klofi, sem hafi skipulagt ferðir
sínar með kænsku og slægð
atvinnumorðingja. Flestir þeir,
sem hafa fylgzt með ferli hans,
hallast þó að hinu síðarnefnda.
Erfid bernska
Agca var fæddur fyrir 23 árum í
afskekktum hafnarbæ á strönd
Svartahafs í héraðinu Malatya á
Austur-Tyrklandi, órólegu svæði
þar sem Kúrdar eru fjölmennir.
Faðir hans var kolanámumaður og
lézt 1966 þegar Agca var átta ára
gamall. Agca varð árásarhneigður
og tortrygginn eftir dauða föður
síns að sögn móður hans, sem
segist ekkert hafa ráðið við hann.
Dr. Atalay Yorúkoglú, tyrkneskur
geðlæknir, telur Agca dæmigerð-
an fyrir börn sem hafi átt erfiða
bernsku, átt sadista fyrir föður og
veiklundaða, áhrifalitla móður.
í gagnfræðaskóla gekk hann í
nokkur samtök hægrimanna og
varð að lokum félagi í Barátt-
uflokki Túrkes fv. ofursta. Hann
fór til Istanbul og fékk inngöngu í
kennaraskóla, en slíkar stofnanir
hafa verið miklar gróðrarstíur
pólitísks ofstækis í Tyrklandi,
bæði lengst til hægri og vinstri. I
kennaraskólanum fylltist hann
ranghugmyndum um eigið ágæti
og ýmsum þykir það benda til þess
að hann þjáist af stórmennsku-
brjálæði.
Agca komst fyrst í fyrirsagnir
dagblaðanna í febrúar 1979 með
morðinu á ritstjóranum Abdi Ip-
ecki, sem barðist gegn ofbeldis-
verkum hægrimanna Túrkes í
hinu frjálslynda blaði sínu. Agca
viðurkenndi morðið með ófyrir-
leitni fyrir herdómstóli og virtist
telja sig hafa unnið mikla hetju-
dáð. Hann þverneitaði því að hann
stæði í nokkrum tengslum við
nokkur stjórnmálasamtök, þótt
því væri haldið fram á þeim tíma
að hann væri félagi í einum
nokkurra neðanjarðarsamtaka,
sem talið var að Túrkes fv. ofursti
stjórnaði.
Hann þóttist vera einmana ein-
fari og hugsjónamaður, sem
gegndi því hlutverki í lífinu að
hreinsa Tyrkland af spilltum
stjórnmálamönnum og bjarga
þjóðinni frá því hlutskipti að
verða framandi hugsjónakerfum
að bráð, hvort heldur til hægri eða
vinstri.
Óhrekjandi tengsl
Tengslin milli Agca og Túrkes
virðast óhrekjandi. I 945 blaðsíðna
ákæruskjali á hendur Túrkes og
öðrum leiðtogum Þjóðlega
baráttuflokksins er Agca sérstakl-
ega nefndur á nafn. í ákærunni er
talað um morðið á Ipecki sem „eitt
nokkurra morða, sem stuðnings-
menn hægrisinna frömdu".
Á síðasta degi réttarhaldanna
dró Agca fyrri játningu sína til
baka og neitaði því að hafa myrt
Ipecki, þannig að menn fengu það
álit á honum að hann væri ekki í
andlegu jafnvægi. En morðið á
Ipecki var þess eðlis að ekkert
benti til þess að það væri verk
tilfinningasams brjálæðings.
Þetta var kaldrifjuð, yfirveguð,
vandlega undirbúin skotárás og
framkvæmd hennar var hárná-
kvæm og markviss. Bifreið Ipeckis
staðnæmdist andartak við um-
ferðarljós nálægt heimili hans.
Agca og vitorðsmaður (sem er
flúinn) birtust, létu kúlum rigna
yfir bílinn og óku á brott í
hraðskreiðri bifreið.
Samkvæmt frásögn háttsetts
embættismanns, sem fylgdist með
yfirheyrslunum yfir Agca eftir
handtöku hans 25. júní 1979, sýndi
Agca engin merki þess að hann
væri andlega vanheill og var þvert
á móti kuldalegur, hrokafullur og
yfirvegaður.
Fjórum mánuðum eftir að Agca
var dæmdur til dauða flúði hann
úr fangelsi, líklega með hjálp
hægrisinnaðra fangavarða. Einum
eða tveimur dögum síðar gerðist
furðulegasti atburðurinn í þessari
einkennilegu sögu: blaðinu „Milli-
yet“ barst bréf, að því er virðist
frá Agca, þar sem sagði að hann
ætlaði að myrða Jóhannes Pál
páfa, sem var í þann mund að
heimsækja Tyrkland til þess að
eiga viðræður við patríarka grísku
rétttrúnaðarkirkjunnar í Istanbul.
Gífurlegar öryggisráðstafanir
voru gerðar til að verja páfa og
heimsókn hans gekk snurðulaust
fyrir sig. Almenningsálitið í
Tyrklandi hallaðist aftur að því að
Agca væri einfaldlega geðveikur.
Á ferð og fiugi
Eftir þetta verður saga hans
dularfyllri. Hann útvegaði sér
falsað vegabréf undir nafninu
Faruk Ozgun, dvaldist í felu-
stöðum hægrimanna í Istanbul og
laumaðist síðan yfir landamærin
til íran. Vitað er að hann kom til
Vestur-Þýzkalands snemma árs
1980 og hann mun hafa búið um
tíma í Ulm. Hann er einnig talinn
hafa gengið að eiga þýzka stúlku.
Þótt hann virtist ekki hafa at-
vinnu virtist hann aldrei skorta fé
og hann bjó oft á þægilegum
hótelum. Hann átti auðvelt með að
samlagast hundruðum þúsunda
tyrkneskra verkamanna í Vestur-
Þýzkalandi. Tyrkneska stjórnin
fór fram á framsal hans í október
sl., en þá var hann flúinn, e.t.v. til
Frakklands.
Félagar Agca úr hópi tyrkn-
eskra hægriöfgamanna virðast
greinilega hafa skotið yfir hann
skjólshúsi og hann ferðaðist frá
Vestur-Þýzkalandi til Spánar,
Túnis, Ítalíu og ef til vill Búlgaríu,
Ungverjalands og Sviss auk
Frakklands. Hann var alltaf
snyrtilega klæddur og þótt hann
dveldist oft á lúxushótelum gisti
hann einnig stundum á farfugla-
heimilum og öðrum ódýrum
stöðum, en var alltaf vel klæddur
og snyrtilegur og fágaður í fram-
komu. „Hann var vissulega enginn
hippi,“ segir blaðafulltrúi ítölsku
lögreglunnar.
Hann fór til Túnis — ekki er
vitað hvernig og hvers vegna — og
síðan tók hann sér far með ferju
til Palermo á Sikiley 13. des. 1980.
Hann dvaldist á Hotel Liguria,
þriðja flokks gistihúsi þar sem
gistingin kostaði 10 dollara hvern
sólarhring. Hóteleigandinn segir
að Agca hafi verið „virðulegur,
kurteis rnaður", sem hafi komið
seint á kvöldin og farið snemma á
morgnana.
Hann skráði sig til náms við
háskóla fyrir útlendinga í mið-
aldabænum Perugia á Mið-Ítalíu í
apríl til að læra ítölsku og greiddi
tiltölulega há þriggja mánaða
námsgjöld út í hönd, en sótti tíma
aðeins einn dag. Hann gisti í
lúxushótelinu Posta i nokkra
daga, en fluttist síðan á mjög
ódýran gististað, þar sem hann
svaf á bedda í svefnsal ásamt öðru
ungu fólki.
Stúdentar segja að hann hafi
verið snyrtilega klæddur og alltaf
haft skjalatösku meðferðis, ólíkt
stúdentunum sem eru yfirleitt í
gallabuxum. Dálæti hans á falleg-
um fötum og fínum hótelum er
kannski uppbót hans fyrir fátækt
í æsku.
Næst skaut hann upp kollinum í
Mílanó 9. maí. Daginn eftir fór
hann til Rómar og fékk sér
gistingu nálægt Vatikaninu.
Skrifaði bréf
Síðan hann var handtekinn hef-
ur hann verið þægilegur í um-
gengni og samvinnufús í rann-
sókninni, en lögreglan trúir því
ekki að allar upplýsingarnar, sem
hann hefur veitt, séu nákvæmar.
Um helgina lauk hann við að
semja sex blaðsíðna handskrifað
bréf til lögreglunnar, þar sem
hann gerir grein fyrir dvalar-
stöðum sínum áður en hann var
handtekinn. Kannski varpar það
nýju ljósi á ástæðurnar fyrir
verknaðinum.
Lögreglan segir að hann haldi
þvi stíft fram að hann hafi verið
einn að verki og ráðizt á páfa til
að mótmæla „heimsvaldastefnu"
bæði Vesturlanda og Sovétríkj-
anna og til að hefna glæpa, sem
hafi verið framdir í nafni „heims-
valdastefnu". Hann hefur haldið
því fram að hann hafi verið
stuðningsmaður Georgs Habash,
leiðtoga Alþýðufylkingarinnar til
frelsunar Palestínu, en Habash
hefur neitað því að standa í
nokkrum tengslum við Agca og
talið er fullvíst að hann sé hægri-
öfgamaður þar sem hann hefur
verið félagi í flokki Turkes.
Ein helzta spurningin, sem þarf
að svara, er sú hvar hann hefur
fengið peninga síðan hann flúði úr
fangelsi fyrir tveimur og hálfu ári
og að hve miklu leyti hann hefur
starfað fyrir hægrisamtök í lönd-
um eins og Vestur-Þýzkalandi og
Ítalíu.
Sannanir hafa smátt og smátt
komið fram þess efnis að Túrkes
ofursti hafi verið viðriðinn slíka
neðanjarðarhópa og margir Tyrk-
ir telja að Agca hafi notið fjár-
hagsstuðnings þeirra, þótt Agca
haldi því fram að hann sé hug-
sjónamaður og hafi verið einn að
verki.