Morgunblaðið - 18.04.1986, Blaðsíða 12

12 MORGUNBLAÐIÐ, FÖSTUDAGUR18. APRÍL1986
c*+ ^'it' Íí^ía TrniH;’iAnL!v;-!Oi.t
Sj óniiiemitavettvangnr
Gottfried Helnwin (1972)
Síðasti Sjónmenntavettvangur
minn birtist sunnudaginn 2. febrúar
og vakti margvísleg viðbrögð.
Langflestir þökkuðu mér fyrir hann,
en einn og einn sá ástæðu til að
mótmæla og að krafsa í málaflutn-
ing minn. Þar sem ég tel mér skylt,
og auk þess létt verk, að svara
viðkomandi, vil ég hefja mál mitt
að þessu sinni með því að sinna
þessum annarlegu röddum.
Fyrst vil ég upplýsa, að grund-
völlurinn að málaflutningi mínum
er margra ára nákvæm vettvangs-
rannsókn og að auki hef ég sjálfur
yfir þriggja áratuga reynslu af eigin
sýningahaldi í öllum aðalsýningar-
sölum borgarinnar að Bogasal Þjóð-
minjasafnsins undanskildum, en þar
sýndi ég aldrei, meðan hann var,
hét og blómstraði. Þá var ég með-
limur sýningarnefndar FÍM í 5 ár
og þar af tvö ár formaður og það
á mestu uppgangsárum sýninga-
halds þessa félagsskapar frá stofn-
un og fram á daginn í dag.
Hinn ritglaði starfsbróðir minn
hjá DV og raunar starfsbróðir nær
allra, er rita um hina fjölskrúðugu
flóru lista í dagblöð borgarinnar,
flnnur ástæðu til að krafsa á frekar
ósmekklegan hátt í skrif mín —
færa þau úr samhengi og heimfæra
jafnvel á mitt eigið framtak á sýn-
ingarvettvangi fyrir og eftir sl. ára-
mót. Slíkt er neyðarlegur framslátt-
ur og rakin íjarstæða, því að ég
hafði yfir engu að kvarta varðandi
gengi sýningarinnar og vil upplýsa
þessum manni e.t.v. til nokkurrar
undrunar og vonbrigða, að hún
gekk mjög vel miðað við allar að-
stæður. Hefur aðeins ein sýning
gengið ámóta vel á þessum stað
frá upphafí. Þá tók ég af ásettu ráði
stikkprufu á sjálfum mér varðandi
viðbrögð Qölmiðla, sem var liður í
rannsóknum mínum. Auglýsti sýn-
inguna lítið og ýtti ekkert við fjöl-
miðlum fyrir utan það að tilkynna
fréttastoflim um opnun sýningar-
innar svo sem venja er. Desember-
mánuður þykir vægast sagt afleitur
til sýningahalds og er það eðlileg
þróun, að sýningarsalir breyti dálít-
ið um form sýninga þennan mánuð
og raunar einnig í janúar. Hafl þær
fjölþættari og hlýlegri. Ég hef áður
útskýrt ástæðuna fyrir því að ég lét
nokkrar eldri myndir fljóta með og
endurtek það ekki hér enda agnúuð-
ust engir út í það nema listsagn-
fræðingarnir tveir, er listrýni rita.
Margfalt fleiri lýstu ánægju sinni
með þessa tilhögun og léttu blöndu.
Einkum þeir er sækja sýningar að
staðaldri og þótti þetta góð til-
breyting.
Þá er það einnig alþekkt sjálfs-
bjargarviðleitni myndlistarmanna
víða um heim að tjalda öllu, sem
þeir eiga, er illa árar og þeir þurfa
að ná endum saman í fjármálum.
Annað vil ég upplýsa hér, og það
er, að sýningar á eldri verkum lista-
manna eru alþekkt fyrirbæri á
Norðurlöndum núna og þykja mikl-
ar fréttir. Hér er um upprifjun að
ræða hjá viðkomandi listamönnum
og slíkar sýningar njóta mikillar
aðsóknar hvarvetna. Hérlendis virð-
ist slíkt stundum koma við kaunin
á listsagnfræðingum, sem eru vís-
ast að semja eigin skilgreiningu á-
íslenzkri listasögu, sem stundum
er skáldskapur og á lítið skylt við
það sem raunverulega hefur skeð.
Þegar ábyrgur listsagnfræðingur
þarf að grípa til ósanninda, eins og
hann gerir í þessu tilfelli, og lítils-
virðir einnig stórmerkt framtak
ferðaskrifstofu hér í bæ, þá hlýtur
eitthvað óhreint að liggja að baki.
Meðal þess, sem hann segir er:
„Eitt er víst: sýningar á nýjum
verkum í þekktum og virtum erlend-
um Iistastofnunum eru tvímæla-
laust meiri „fréttir" heldur en sýn-
ingar sömu manna á ferðaskrifstofu
á Vesturgötu, alveg burtséð frá list-
rænum verðleikum sýninganna.
Að vissu marki er það hárrétt
en hér er óvirðingartónn að baki
og auk þess hef ég hingað til álitið,
að listrænir verðleikar séu það
sem máli skipti í sambandi við allar
sýningar og séu því mestar fréttir.
Langminnstur hluti mynda
minna var af eldri toga — vel helm-
ingur nýr og meira en þriðjungur
myndanna hafði ég málað upp á
nýtt eftir sýningu mína á Kjarvals-
stöðum árið 1982. Örfáar eldri
myndir hafði ég krukkað í og eina
gamla ósýnda módelmynd lét ég
fylgja til gamans, en þeirri mynd
hafði ég ætlað að henda vegna
skemmda, en snillingamir á Mork-
inskinnu gerðu við hana á óviðjafn-
anlegan hátt. Hún var sem nýmáluð
og aldrei fyrr né síðar hefði ég
getað selt eina mynd oftar við
opnun sýningar en einmitt þessa.
Annað mál er, að eftir að sýningu
minni lauk, brugðust tvær sýningar,
er fyrirhugaðar voru, og gerði ég
mér til gamans, er ég kom að utan
í janúar að ramma inn allmikið af
eldri og nýjum graflk-myndum og
hengja upp. Ég sendi aldrei neina
frétt út um þetta, en setti tilkynn-
ingu í dálk blaðanna um viðburði
helgarinnar. Þetta var þannig al-
menn upphenging, svo sem það
nefnist. — Þegar ferðaskrifstofa
vill styðja við bakið á landskunnum
myndlistarmönnum á myndarlegan
hátt og nýta þar með ágætt hús-
næði til sýningahalds, þá á hún
virðingu og sóma skilið og það að
gera lítið úr slíku framtaki er frekar
dapurleg athöfn.
Vil ég og upplýsa hér, að ýmis
fyrirtæki og stórverzlanir erlendis
eru löngu famar að kynna gilda
myndlist í sérstökum sýningarsöl-
um eða básum, og er það í samræmi
við breytt mat á gildi skapandi lista.
Þessir sýningarsalir njóta sumir
hverjir mikillar virðingar og fá
dijúgt rými í fjölmiðlum, enda
vanda þeir eftir megni val sýnenda
— heiðra þá einnig með kaupum á
einu eða fleiri verkum í safn við-
komandi fyrirtækis.
— Þá er þessi framsláttur um
„ókeypis auglýsingu", er ég las
einhvers staðar dæmalaus, því að
hér er frekar um að ræða sjálfsagða
þjónustu við þá mörgu blaðalesend-
ur, er fylgjast með myndlist, og
eiga rétt á greinargóðum upplýsing-
um um viðburði á myndlistarvett-
vangi ekki síður en unnendur ann-
arra listgreina, er fá hér stórum
meira rými.
Þá má að lokum koma fram, að
ég veit vel um styrk minn og stöðu
í íslenzkri myndlist og þarf á engan
hátt að minna á hana og hef ennþá
ekki á skipulegan hátt tínt til
afmarkaða hluta á listferli mínum.
Stóra sýningin mín á Kjarvalsstöð-
um árið 1980 var samtíningur
myndverka frá 33 ára ferli og þar
vantaði ýmislegt, sem ég vildi hafa
haft með. Ég hef aldrei farið fram
á annað og meira í um^öllun um
list mína en að rétt sé farið með
sögulegar heimildir og skoðanir
annarra virði ég enda bera viðkom-
andi fulla ábyrgð á þeim. Hér er
um greinilegan skilismun að ræða.
Svo eru það Kjarvalsstaðir.
Ég kom með athugasemd um það
í pistli mínum, hversu fráleitt það
væri að setja annan aðalsal Kjar-
valsstaða undir leikhús fram á vor.
Hér var ég einfaldlega að túlka
skoðun mína og fjölda annarra
myndlistarmanna, er hreinlega
vildu ekki trúa slíkri fjarstæðu.
Þá frétti ég einnig, að ekki voru
allir sáttir við þessa ákvörðun innan
hússins, m.a. ekki listráðunautur
þess, er hafði aðrar hugmyndir um
nýtingu Kjarvalsstaða.
í framhjáhlaupi má nefna, að það
hafði verið kyrifilega upplýst, að
Kjarvalsstaðir yrðu lokaðir fyrstu
mánuði ársins vegna breytinga á
hinu sögufræga „mekkanói" í ioít-
inu, er enginn myndlistarmaður
sættir sig fullkomlega við.
Að sjálfsögðu er þýðingarlaust
að sækja um afnot af sýningar-
húsnæði, sem tilkynnt hefur verið
að sé lokað um óákveðinn tíma.
Og þeir sem áttu frátekinn sýning-
artíma á umræddu tímabili fengu
meira að segja send bréf og tilkynnt
að fyrirhugaðar framkvæmdir úti-
lokuðu sýningar þeirra.
Arkitekt hússins lét svo setja
lögbann á framkvæmdimar, svo
sem kunnugt er, þannig að þeir sem
höfðu pantað sýningartíma fengu
inni, en þó heltust víst tveir úr
lestinni, er höfðu sennilegast af-
skrifað möguleikana og hætt undir-
búningi — eða þá af öðram orsök-
um. Það láðist svo að auglýsa eftir
umsóknum myndlistarmanna, er
lögbannið var yfírvofandi, en vafa-
lítið hefðu margir haft áhuga og
þar á meðal sá, er hér ritar.
Einar Hákonarson, formaður
stjómar Kjarvalsstaða, var hér
snöggur á lagið og gaf út yfírlýs-
ingu þess efnis, að hann kannaðist
ekki við neina óánægju myndlistar-
manna. Hann einangrar þessa
óánægju við tvær greinar í Morgun-
blaðinu eftir Braga Asgeirsson og
Gísla Sigurðsson. Síðan hefur það
gerst, að Félag íslenzkra myndlist-
armanna og Myndhöggvarafélagið
hafa sent fjölmiðlum harðorð mót-
mæli.
Óánægja einskorðast þannig alls
ekki við okkur Gísla, en er mjög
víðtæk og almenn, þannig að yfir-
lýsing Einars kemur spánskt fyrir
sjónir, að ekki sé meira sagt.
Fyrir nokkram áram hefði hann
vissulega verið fremstur jafningja
í slíkum mótmælum — en tímamir
breytast og mennimir með.
Hér má og koma fram að mynd-
listarmenn vilja veg annarra list-
greina sem mestan og veglegastan,
en vilja vísa til og minna á að
Kjarvalsstaðir era öllu öðra fremur
Myndlistarhús höfuðborgarinnar.
Hitt skil ég síður varðandi mót-
mæli FÍM og Myndhöggvarafélags-
ins, að blanda saman alls óskyldum
hlutum og fara að lýsa ánægju sinni
yfir þeirri framkomnu tillögu stjóm-
ar Kjarvalsstaða, að leiga verði felld
niður hjá myndlistarmönnum, en í
stað þess verði tekin sameiginlegur,
hóflegur aðgangseyrir fyrir alla
gesti hússins. Ef til vill lítur tillagan
vel út á yfírborðinu, en því betur
sem hún er skoðuð því óraunhæfari
verður hún.
Annað tveggja er þetta bein
miðstýring og íhlutun í einkamál
þeirra, er taka salina á leigu, eða
yfírlýsing þess efnis, að í framtíð-
inni muni allar sýningar gerðar út
af stjóm Kjarvalsstaða.
Aðgangseyrir á hinar stærri sýn-
ingar á Kjarvalsstöðum, sem mikið
hefur verið vandað til, hefur frá
upphafí verið mjög hóflegur. Ein-
staklingur, sem leggur í mikinn
kostnað varðandi stóra sýningu,
auglýsingar og umbúnað allan og
fær því snöggtum meiri aðsókn en
þeir, er minna bera í þær, hlýtur
að miða við að fá nokkrar inngangs-
tekjur. Að öðram kosti er það út í
hött að halda viðamiklar sýningar
— því að einhveijar tekjur verða
að koma inn. Sala er aldrei trygg.
Þá eiga hinar eftirtektarverðari
sýningar ekki að bera uppi hinar
veigaminni.
Það er sjálfsögð regla allstaðar
í heiminum, þar sem salir era leigðir
út til listamanna, að þeir ráði inn-
gangseyrinum, sem svo styðst jafn-
aðarlega við einhveija hefð. Minni
sýningar í sömu húsakynnum koma
hinum stóra ekki par við.
Annað mál er, að það er mjög
algengt erlendis, að fyrirtæki,
stofnanir og bankar ásamt hinu
opinbera styrki listamenn til þess
að halda hinar viðameiri sýningar.
Hér á landi erþað í flestum tilvikum
100% einstaklingsframtak og er svo
áhættusamt fyrirtæki, að viðkom-
andi veitir sannarlega af öllum
tekjum óskertum.
Leifur Þórarinsson tónskáld
sendir okkur Gísla ádrepu og segir
m.a.: „Var þó einhvemtímann búið
að telja okkur trú um, að Kjarvals-
staðir ættu að vera ein alsheijar-
menningarmiðstöð borgarinnar,
með „sérstaka" en ekki einhliða
áherslu á myndlistarsýningar. “
Þetta með allsheijar menningar-
miðstöð er ranglega skilið, nema
þá að sama megi segja um Þjóðleik-
húsið og væntanlegt Borgarleikhús.
Vil ég í fáum orðum lýsa tildrögum
byggingar Kjarvalsstaða, sem Leif-
ur Þórarinsson virðist hafa gjör-
samlega gleymt, því að hann ætti
að vera þeim vel kunnugur. En
ýmsu má gleyma, ef viljinn er nóg-
ur, svo og rangsnúa sbr. listasagn-
fræðingana.
Myndlistarmenn vora í miklu
húsnæðishraki, er gamli Lista-
mannaskálinn við Kirkjustræti var
rifínn — hann hafði þá lengi verið
hriplekt hrófatildur svo sem kunn-
ugt er og að auki með slagsíðu í
vestur. Að því kom, að FIM var
úthlutað lóð á Klambratúni (seinna
Miklatún) undir nýjan Listamanna-
skála og var fljótlega farið að
undirbúa byggingu hans. Félagið
átti enga digra sjóði, en Kjarval gaf
veglega íjárhæð til byggingarinnar.
Víst er, að fjársafnanir ýmiss konar
hefðu borið dijúgan árangur, ef rétt
hefði verið staðið að málum og fé-
lagsmenn sýnt áræði og stórhug.
Stórhuginn vantaði ekki, er gamli
Listamannaskálinn var byggður, og
veðsettu menn jafnvel hús sín til
að kría út nauðsynleg lán. — Það
var hreint út sagt stórkostlegt að
fá þessa lóð á Klambratúni, og ég
er sannfærður um það, að hefði
félagið lagt í byggingu skálans, þótt
í áföngum væri, ætti það veglegt
sýningarhúsnæði í dag og að öllum
líkindum skuldlaust.
En svo kom upp sú hugmynd
hjá borgaryfírvöldunum, að byggja
sérstakt Borgarlistasafn til heiðurs
Kjarval og í framhaldi þess að
byggja tvo samhliða skála með
tengiálmu á milli, sem nýta mætti
sem veitingastofu.
Gengið var til samstarfs við
myndlistarmenn, en hér fór margt
úrskeiðis í samningamálum þessara
aðila, þannig að hlutur myndlistar-
manna varð rýrari en skyldi og í
stað Listamannaskálans á
Klambratúni kom myndlistarhús,
er fékk svo nafnið Kjarvalsstaðir.
Nafnið er ambaga, því að húsið
hýsir hvorki borgarlistasafn né
hanga þar að staðaldri myndir eftir
Kjarval — útlendum áhugamönnum
um listir til mikillar furðu, sem era
öðra vanir þegar myndlistarhús
heita eftir ákveðnum listamönnum.
Við getum nefnt ótal dæmi, en það
skal látið ógert — myndi fylla
margar vélritaðar síður.
Myndlistarmenn stóðu í góðri trú
um það, að Vestursalur og þar með
talinn gangurinn kæmi í stað Lista-
mannaskálans gamla og að hér
væri umráðaréttur þeirra ótvíræð-
ur.
En margt fór öðravísi en upp-
ranalega var áætlað og réttur
myndlistarmanna gróflega fyrir
borð borinn, auk þess sem listpóli-
tísk öfl vildu ráða hér full miklu.
Deilumar, sem upp sprattu, stöfuðu
af gífurlegum vonbrigðum mynd-
listarmanna, hvemig komið var um
þessa framtíðarhugsjón þeirra, er
átti að verða lyftistöng lifandi og
framsækinnar myndlistar í landinu.
Þótt hér gætu þeir að mestu sjálf-
um sér um kennt, þá stendur það
óhaggað, að Myndlistarhúsið við
Klambratún átti alla tíð að vera
griðarstaður myndlistar, en engin
alsheijar menningarmiðstöð og ei
heldur óopinbert ráðhús og veizlu-
salur borgaryfirvalda. Hins vegar
var enginn á móti hvers konar
einangruðum uppákomum annarra
listgreina í húsinu. Ég læt þetta
duga að sinni, enda tel ég mig hafa
útskýrt þessi mál að fullu.
Margt hefur gerst í listinni að
undanfömu hér heima og erlendis,
svo að stutt verður í næsta Sjón-
menntavettvang.
Bragi Ásgeirsson