Morgunblaðið - 01.02.1991, Qupperneq 14

1111111
14
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 1. FEBRUAR 1991
Hvert er erindi leiklistarinnar við samtímann?
Að g’era veruleik-
ann skiljanlegan
Rætt við Maríu Kristjánsdóttur leikstjóra
Hér birtist þriðja viðtalið af
fjórum í tilefni leiklistarþings
sem haldið verður laugardaginn
2. febrúar á vegum Leiklistar-
sambands íslands.
Sp.: Getur þú svarað með einni
setningu eða örfáum hvaða hlut-
verki leikhúsið gegnir í þjóðfélag-
inu?
María: Það er ekki hægt. Þjóðfé-
lagið hefur breyst mjög hratt á
síðasta áratug og á afdrifaríkan
hátt fyrir listir og menningu. Leik-
húsið er þar ekki undanskilið. Ég
veit ekki um neinar kannanir sem
hafa verið gerðar á breyttum að-
stæðum þess og stöðu. En mig
grunar að hlutur leikhúss og áhrif
þess í íslensku menningarlífi séu
önnur og minni en áður var.
Sp.: Hefurðu einhveijar skýr-
ingar á þessu?
María: Ég held að það sé vegna
þess að leikhúsið hefur ekki brugð-
ist á réttan hátt við breyttum tím-
um. í harðnandi samkeppni við
hina svokölluðu „frjálsu" fjölmiðla,
myndbandavæðingu heimilanna
og kvikmyndahús hefur leikhúsið
ekki ræktað sérstöðu sína, sérein-
kenni, heldur fremur reynt að laga
sig að samkeppnisaðilunum. Það
endurspeglast í verkefnavali,
leikstíl. Stundum finnst manni
nánast að það sé að þykjast vera
sjónvarpstæki eða mynband. Þessi
auðmjúka afstaða gagnvart mynd-
miðlunum, sem að meginhluta
flytja erlent efni og þá aðallega
enskt eða amerískt, hefur m.a.
gert það að verkum að við skoðum
ekki íslenskan veruleika nægilega
vel, þekkjum hann alltof illa. Þann-
ig að jafnvel persónur í íslenskum
leikritum verða á sviðinu oft eft-
iröpun á alþjóðlegum klisjum en
ekki íslendingar.
Sp.: Þér finnst þá íslenskt leik-
hús ekki skyggnt á þann veruleika
sem við hrærumst í?
María: Nei. Ótrúlegar breyting-
ar hafa átt sér stað á undanförnum
árum. Samvinnuhreyfingin, verka-
lýðshreyfingin eru að liðast í sund-
ur, samþjöppun auðmagns hefur
verið gífurleg, miðstýring ríkis-
valdsins aukist, flótti hefur verið
frá landsbyggðinni. Hugmyndir
okkar, sjálfsímynd og samskipti
við annað fólk hafa eðlilega breyst
í kjölfar þessa. Veruleikinn allur
orðinn flóknari og erfiðari við-
fangs. En það hafa því miður allt-
of fáar tilraunir verið gerðar í ís-
lensku leikhúsi, til þess að gera
þennan veruleika . skiljanlegan.
Manneskjan hefur ætíð í gegnum
listina notað hugmyndaflug sitt
og drauma til að ná tökum á veru-
leikanum. En það sjást lítil merki
um það í íslensku leikhúsi í dag
og flestum öðrum listgreinum. Við
virðumst ákaflega vamarlaus og
úrræðalaus jgagnvart þessum
breytingum. A flótta inn í fort-
íðina, bernskuna eða eitthvað ann-
að.
•Sp.: Er leikhúsið gamaldags?
María: Ég veit ekki hvort ég
vil nota það orð. Mér finnst það
bara hafa verið alltof oft leiðin-
legt. Tilfinningasemi, sem er allt
annað en tilfinningar, blómstrar á
kostnað vitsmunanna. Menn ríg-
halda í þennan eða hinn stóra
sannleik um hvernig leikhús eigi
að vera, og hvernig mönnum beri
að haga sér þar, hræddir við leit-
ina, það að taka áhættu, sem er
undirstaða allrar listsköpunar.
Sp.: Hvar er bresturinn?
María: Að hluta til liggur vand-
inn í uppbyggingu leikhúsanna
sjálfra. Þunglamalegum rekstri
stofnunarinnar. Afstöðu stjórn-
valda til listsköpunar. Kröfunni
um það að verk gangi. Formúl-
unni um það „sem fólkið vill“. Þó
enginn viti hvað áhorfendur í raun
og veru vilja. Það hefur enginn
spurt þá. Vanmætti okkar leiklist-
arfólks gagnvart valdi stofnunar-
innar. Flótta okkar undan ábyrgð.
— Svo er þetta líka skortur á
ímyndunarafli hjá þeim sem ráða
ferðinni, jafnvel hugrekki. Að þora
ekki að takast á við raunverulegar
nýjungar, þora ekki að veðja á það
fólk sem raunverulega er skapandi
afl í okkar hópi. Og einsog áður
segir virðast þeir ekki treysta
meir en svo miðlinum leikhúsi.
Sérstöðu hans í menningarlífinu.
Sp.: Telur þú þá að leikhúsið
geti náð til þorra fólks. Það sé
eitthvað sem skiptir það máli.
María: Ég held að leiklistin,
ekki leikhúsið, sé manneskjunni
jafn nauðsynleg og allar aðrar list-
greinar. Hún sé henni jafn nauð-
synleg og sjálfsögð og það að
anda að sér súrefni. Leikhúsið
hinsvegar hefur aðeins á nokkrum
hápunktum sögu sinnar og aðeins
á nokkrum stöðum í veröldinni náð
til alls þorra fólks. Og ég held að
við stöndum núna á tímamótum;
annaðhvort mun leikhúsið breytast
í grundvallaratriðum eða hreinlega
líða undir lok. Og þá á ég ekki
bara við íslenskt leikhús heldur
lika evrópskt leikhús einsog það
er rekið í dag.
Sp.: Er þetta leikhús í hjarta
þínu einsog þú vildir hafa þáð?
Fullnægir það skapandi þörf lista-
mannsins?
María: Að sjálfsögðu ekki. Þar
við bætist sú sérstaða leiklistar í
atvinnuleikhúsum, að þar velja
menn sjaldnast verkefni sín sjálfir.
Fastráðnir leikarar eru skikkaðir
til að leika hlutverk í leikritum sem
þeir hafa kannski ekki áhuga á,
þarsem þeim finnst þeir hafa ekk-
ert að miðla. Og sama gildir um
leikstjóra og leikmyndateiknara,
þeir eru pantaðir til að vinna
ákveðin verkefni, ekki þau verk-
efni sem standa huga þeirra og
hjarta næst þá stundina, eitthvað
sem þeir hafa sjálfir valið, heldur
jafnvel eitthvað sem hæfir þeim
alls ekki, eitthvað sem þeir hafa
ekki neinar forsendurtil að vinna
að. Þegar svona er komið þá er
hæpið að tala um listsköpun, það
er miklu réttara að tala um listiðn-
að.
Ábyrgð listamannsins og
siðgæðisviðhorf
Sp.: En hvað með ábyrgð lista-
mannsins, erum við þar ekki að
bregðast okkur sjálfum og áhorf-
endum?
María: Flestir sem vinna í leik-
húsi eru þar vegna þess að þeir
geta og vilja ekkert annað en að
vinna að leiklist. Og hafi leikhús-
fólk einungis að velja milli þess
að sitja heima með hendur í skauti
eða fá að vinna, þá velur það yfir-
leitt síðari kostinn. Og vonar að
það fínni einhvern flöt á verkinu,
persónunni, sem skipti þá og aðra
einhveiju máli. Þetta er skiljanleg
afstaða. En við höfum lengi vitað
að hún er ekki rétt, og tillögur til
breytinga á þessu ástandi liggja
margar fyrir. Þeim hefur hinsveg-
ar ekki verið hrint í framkvæmd.
Mönnum hefur ekki tekist að sam-
einast um það.
Sp.: En ef leikhúsið er svona
einsog þú lýsir því, hvað er þá
hægt að gera til að breyta því?
María: Það þarf að hugsa alla
hluti upp á nýtt. Skipulagið, verk-
efnavalið. Hvernig við tölum,
hreyfum okkur, notum sviðið. Og
aðalatriðið: Hvað við erum eigin-
lega að gera þarna? Leikhús bygg-
ist á samvinnu, sameiginlegum
ákvörðunum. Svo ég get ekki sagt
svona eigum við að breyta leikhús-
inu. Ég á enga patentlausn á því
máli og vil heldur ekki eiga.
Sp.: Höfum við siðferðisskyldur;
eigum við að láta sannfæringu
okkar ráða eða „hagsmuni“? Er
listamaðurinn þjónn sannleikans
eða er hann að þjóna persónuleg-
um hagsmunum? Er leyfílegt að
tala um heiðarleika listamannsins
og hvað merkir það?
María: Siðlaus ruddi getur verið
góður skapandi listamaður. Enda
hver manneskja margþætt. Og
heiðarleiki eða þjónusta við sann-
leikann nægir ekki til að verða list-
amaður. Það er ágætt að leita
svara við því hvernig persónulegir
hagsmunir og sannleiksást geta
farið saman í æviferli listamanna
einsog Bertolt Brechts og Balsac.
En til þess að ræða siðleysi þessa
þjóðfélags og hvemig það endur-
speglast í listinni og leikhúsinu
María Kristjánsdóttir
held ég að ég þyrfti allt sunnu-
dagsblað Moggans.
Gagnrýnið eða sjálfstætt
leikhús
Sp.: Er íslenskt leikhús gagn-
rýnið eða sjálfhælið?
María: Umræða er vanþróuð
innan íslensks leikhúss einsog inn-
an samfélagsins í heild. Við eigum
erfitt með að setja fram gagnrýni
á hreinskilinn og um leið jákvæðan
hátt. Við eigum auðveldara með
að musa, skammast og nöldra út
í homum. Enda skammt síðan við
vorum nýlenduþjóð. Og þarsem
umræðuna vantar oftast nær eig-
um við líka erfítt með að líta gagn-
rýnum augum á eigin störf. Sú
hugmynd ryður sér einnig æ meir
til rúms í íslensku þjóðlífi að menn
þurfi að koma sér áfram, einsog
kallað er. Og þar gildir að telja
öðrum trú um eigið ágæti og ágæti
verka sinna. Slíkum einstaklingum
hefur fjölgað innan íslensks leik-
húss, en þeir eru þar ekki enn í
meirihluta held ég.
Aðsóknin
Sp.: Er markaðsfærsla nýtt
töfraorð í leikhúsinu?
María: Ég skil ekki þetta orð.
Er þetta íslenska?
Sp.: Það hefur aukist að menn
komi í hópum í leikhúsið, í stað
þess að einstaklingurinn fínni hjá
sér innri þörf til að fara í leikhú-
sið? Hvernig lítur þú á þessa þró-
un?
María: Ég sé ekkert athugavert
við hana. Og ég er ekki einu sinni
viss um að þessi staðhæfing sé
rétt. Menn hafa alltaf að einhveiju
marki komið í hópum í leikhúsið.
í byijun þessarar aldar þyrptust
þýsk verkalýðsfélög einmitt í hóp-
um inní leikhúsið, og byggðu þar-
með upp þýskt leikhús, einsog það
er í dag. Þegar ég var barn og
unglingur fór ég með bekknum
mínum í leikhús. Menn á lands-
byggðinni hafa lengi sótt leikhúsin
i höfuðborginni í hópnum. Aðalat-
riðið er að fólk komi í leikhús.
Sp.: Er það eðlilegt að leikstjóri
þurfi að lýsa ágæti eigin verks,
áður en það hefur komið fyrir al-
menningssjónir? Er það þróunin í
harðnandi samkeppni?
María: Þetta er nokkuð flókið
mál. Annarsvegar vilja fjölmiðlar
koma upplýsingum á framfæri um
verkið. Og stofnunin og aðstand-
endur sýningarinnar vilja að hún
fái athygli. Og henni náum við
aðeins gegnum fjölmiðlana. En þar
fyrir utan höfum við sálfræðilegan
þátt. Varla getur leikstjóri sem
hefur erfiðað við sýningu í þijá
mánuði komið fram fyrir alþjóð
og útlistað í löngu máli, hversu
erfitt þetta hafí verið og hvar hon-
um hafi mistekist. Hitt er aftur
sorglegt ef hinn vanmáttugi sjálf-
byrgingsháttur sem oft kemur
fram í þessum auglýsingum á að
fá að halda áfram að þróast. Það
er að segja þegar menn í barna-
skap sínum halda að sýningin falli
nema þeir komi fram fyrir alþjóð
og lýsi því hvað þeir sjálfír, verkið
og samstarfsmenn þeirra séu frá-
bærir. Og þó tekur nú fyrst stein-
inn úr þegar menn fara að magna
up drauga sér til aðstoðar.
Sp.: Hvaða áhrif hefur óttinn
við það að varan seljist ekki á lista-
manninn og það sem hann er að
vinna að? Er hægt að meta allt
eftir aðsókn.
María: Þetta hefur lengi verið
vandi fyrir listamanninn. Eða allt
frá upphafi borgaralegs þjóðfé-
lags, þegar listræn sköpun varð
að vöru á markaðnum. Og þarfn-
aðist langrar útlistunar. Við viljum
auðvitað að sem flestir sjái sýning-
ar okkar, heyri hvað við höfum
að segja. En í leikhúsi þarsem
aðsókn er orðin eina markmiðið
kemur það niður á allri listsköpun.
Það getur hindrað að áhugaverð
nútímaverk séu tekin til flutnings,
eða gerðar séu tilraunir með ný
meðöl og form, það hræðir menn
HEWLET1
I PACKAPD
PRENTARAR SEM AÐRIR LIKJA EFTIR
Hágæöa geíslaprentari
Hljóðlaus
Fjöldi leturgeröa
Grafískur
PostScript möguleiki
Hewlett Packard LaserJet II P hágæðaprentari
EINSTAKT TILBOÐ
25% affsláttur - kr. 105.000, með VSK.
Góð greiðslukjör 105.000 stgr. m/VSK eða t.d.
Tilbúinn fyrir Windows 3 MUnXláN
...... . . 25% útborgun og 7.365,- á mónuði í 12 mánuði.
Mikiö rekstraroryggi
Gerðu verðsamanburð.
= ORTOLVUTÆKNI =
TÖLVUKAUP HF ■ SKEIFUNNI 17 • SÍMI: 68 72 20
HÉRÍ.NÚ AUCLÝSINGASTOFA