Morgunblaðið - 26.06.1991, Blaðsíða 35

MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 26. JUNI 1991
35
Sameign þjóðarinnar
eftir Jónas
Haraldsson
Miklar umræður hafa verið um
það síðustu misserin og þá sérstak-
lega síðustu mánuðina, hvort krefja
eigi útgerðarmenn um sérstakt
gjald, veiðileyfisgjald, fyrir að fá
að draga fisk úr sjó.
í fyrstu hét þetta með réttu auð-
lindaskattur, en síðan breyttist það
í veiðileyfisgjald til að dylja raun-
verulegan tilgang. Nú er farið að
nota enn saklausara hugtak, þ.e.
endurgjald fyrir afnotarétt. Mætti
jafnvel kalla þetta umbun til þjóðar-
innar fyrir réttinn að fá að fiska.
Hjómar það kannski enn betur í
eyrum. Eg held mig við hugtakið
veiðíleyfisgjald.
Rökin fyrir þessari gjaldtöku
hafa verið þau, að eigendur fiskim-
iðanna, þ.e. þjóðin, fái ekki arð af
eign sinni, heldur séu útgerðarmenn
að fénýta sér sameign þjóðarinnar,
án þess að gi'eiða nokkuð fyrir það.
I leiðara Morgunblaðsins þann 17.
apríl sl. var þetta orðað þannig, að
útgerðarmenn væru „að ræna meg-
inhluta þjóðarinnar réttmætri eign
sinni“. Ritstjóri Morgunblaðsins er
lögfræðingur og ætti að vita að
hugtakið rán þýðir, að teknir séu
fjármunir einhverra með valdi, eða
hótun um það.
Margir aðilar hafa látið í sér
heyra þessum skoðunum til fram-
dráttar og ber þar hæst Gylfa Þ.
Gíslason prófessor, sem skrifað hef-
ur hveija greinina á fætur annarri
gegnum árin, dálk eftir dálk, og
þá oftast með sama eða svipuðu
innihaldi. Starfs mín vegna hefur
mér borið skylda til að lesa allar
greinar Gylfa. Haldi fram sem horf-
ir með greinaskrif Gylfa, verð ég
farinn að þjást af ofsóknarbijálæði,
sem er svo önnur saga.
Er það miður, að enginn hafi
gefið sér tíma til að svara röksemd-
arfærslum Gylfa sérstaklega, sem
tæki að vísu nokkrar blaðsíður.
Rúmsins vegna verður það að bíða
betri tíma. Einkum væri áhugavert
að fara ofan í rökstuðning Gylfa,
sbr. grein hans í Morgunblaðinu 28.
apríl 1989, þar sem hann reynir að
sýna fram á, að allur samanburður
við bændur, í þessum efnum, eigi
ekki við rök að styðjast. Ég vil þó
þakka Gylfa fyrir það, að hann er
sá eini sem skrifað hefur um þessi
mál og styður veiðileyfasölu, sem
gerir einhveija tilraun til þess að
útfæra hugmyndir sínar.
II.
Fyrir utan þá almennu fullyrð-
ingu, að útgerðarmenn séu að hafa
af þjóðinni stórfé, þá eru rökin
gjarnan þau, sýnist mér, að fyrst
einhveijir útgerðarmenn hafi efni á
því að kaupa einhver tonn af fiski
í dag, þá hljóti allir útgerðarmenn
að hafa efni á því að borga fyrir
allan fisk, sem þeir fá að veiða í
framtíðinni. Sem sé, ef einhveijir
hafa efni á að borga meiri skatt
en aðrir, þá ættu allir hinir líka að
hafa efni á að borga slíkan viðbótar-
skatt.
Þá telja þessir aðilar, að það sé
ekki hægt að tryggja hagkvæmni
í útgerð, nema menn borgi fyrir
veiðileyfin. Sé ekki tekið gjald fyrir
veiðileyfin, þá verði útgerð ekki
rekin á hagkvæman hátt. Má þá
draga þá ályktun, að því hærri sem
veiðileyfagjaldið er, því hagkvæm-
ari verði útgerðarreksturinn. Ég
spyr. Er það skoðun þessara manna,
að sá kvóti, sem útgerðin fær út-
hlutað í dag, sé veiddur og nýttur
■ á óhagkvæmari hátt en sá kvóti,
sem útgerðarmenn hafa keypt til
viðbótar sínum kvóta til að nýta sín
dýru atvinnutæki betur, þ.e. að-
keyptur kvóti sé nýttur á hagkvæm-
ari hátt, af því menn verða að borga
hann. Er yfirhöfuð ekki hægt að
nýta kvóta á hagkvæman hátt,
nema greitt sé gjald fyrir kvótann,
að öðrum kosti sé rekstur fiskiskipa
óhagkvæmur?
Ein röksemdin hefur verið sú, að
framsalsréttur á kvóta leiði til þess,
að kvótinn safnist á hendui' fárra
fjársterkra aðila, svo til auðnar
geti horft í ýmsum byggðarlögum,
og er þá gjarnan talað um erlerit
ijármagn í þessu sambandi. Ég
spyr. Hvað hefur reynslan sýnt
okkur? Hún hefur þegar sýnt okkur
að þessi fullyrðing á ekki við nein
rök að styðjast. Seldur kvóti hefur
dreifst víða, þótt þeir, sem reka
dýrustu skipin og verða að bæta
við sig kvóta til þess að standa
undir miklum og dýrum lánum, til
þess að skipin geti borgað sig, hafi
keypt stóran hluta kvótans. Ekki
er vitað um neitt erlent fjármagn
varðandi kvótakaup.
Stuðningsmenn veiðileyfa telja,
að verði þetta gjald tekið upp, þá
muni þeir útgerðarmenn kaupa
kvóta, sem hafi góðan og hag-
kvæman rekstur, en hinir verði
undir og hætti. í dag eru það nán-
ast undantekningarlaust þeir, sem
reka hagkvæma útgerð, sem kaupa
kvóta og hafa efni á því. Undan-
tekningartilvikin eru til, þ.e. illa
reknar útgerðir, sem hafa fengið
fyrirgreiðslu úr hinum og þessum
sjóðum, með góðri aðstoð stjórn-
málamanna. Þannig hefur verið
hægt að reka einstaka illa rekið og
óhagkvæmt útgerðarfyrirtæki
áfram.
Verði af veiðileyfasölu mun þetta
ekkert breytast á hvorugan veginn.
Eini munurinn við veiðileyfasöluna
verður sá, að þeim, sem fá keypt
veiðileyfi á uppsprengdu verði í
uppboðsslagnum, verður verulega
íþyngt ijárhagslega, sem ætti sam-
kvæmt kenningunni að leiða til
hagkvæmni í rekstri.
Hvað allar fullyrðingar snertir,
að samfara innheimtu veiðileyfis-
gjalds muni eða verði að fara fram
væntanlega skynsamlegri skráning
á gengi krónunnar, _ eins og Gylfi
Þ. Gíslason nefnir. Ég spyr Gylfa.
Eiga útgerðarmenn að geta treysta
þessu? Hefur gengisskráningin ver-
ið hingað til svo vitræn að treysta
megi því, að gengið verði skráð
rétt, eingöngu af því að veiðileyfin
verði seld? Mætti gjarnan rilja upp
hér tíma „Viðreisnarstjórnarinnar",
sem Gylfi átti sæti í, og hvernig
gengisstefna hennar gekk mjög
nærri togaraútgerðinni. Að vísu
voru ekki seld veiðileyfi þá.
m.
Það er alkunna, að fiskiskipin eru
of mörg og það þarf að fækka þeim.
Bezt væri að það gerðist í sem
mestum mæli á sem skemmstum
tíma, en menn greinir á um leiðir.
Aðrar þjóðir hafa séð fram á það,
að það gerist ekki með skjótum
hætti nema stjórnvöld leggi til þess
verulegar fjárhæðir, til úreldingar
skipa eins og í löndunum kringum
okkur. Hér á að leita annarra leiða
og fækka skipum með því að láta
útgerðarmenn nánast skera hvern
annan á háls. Sá, sem á peninga
og getur keypt veiðileyfi, með fyrir-
greiðsluaðstoð sjóða eða án, lifir.
Sá sem ekki á peninga og getur
ekki keypt veiðileyfi með fyrirgre-
iðslu eða án eða er varkár í fjármál-
um og býður ekki nógu hátt, deyr.
Ég spyr. Hvað varður um þá
útgerðarmenn, sem verða undir við
fyrsta uppboðið? Koma þeir tvíefld-
ir í næsta uppboðsslag með alla
peningana sína, sem þeir fengu fyr-
ir að fá að fiska ekki neitt? Þeir
sem fjársterkastir eru kaupa eins
mikinn kvóta og þeir geta og bjóða
sumir hveijir væntanlega síðan
þeim, sem ekkert fá, að leigja skip
þeirra fyrir lítið eða ekkert, gegn
því að útvega þeim kvóta. Það þarf
að borga lánin á skipunum og ann-
an fastakostnað, hvort sem útgerð-
armaðurinn hefur kvóta eða ekki.
Verði af veiðileyfasölu, má sjá
fyrir fjöldagjaldþrot útgerðar-
manna. Það gæti Leitt til þess, að
Jónas Haraldsson
„Hvort banna eigi
framsal kvóta er kjarni
málsins, en ekki það,
hvort útgerðarmenn
eigi að fá þann heiður
að borga milljarða fyrir
að fá að draga fisk úr
sjó auk greiðslu skatta,
stofnkostnaðar og
reksturskostnaðar
fiskiskipa til að skapa
þær þjóðartekjur, sem
velmegun okkar Islend-
inga byggist fyrst og
fremst á.“
stofnlánasjóðirnir, t.d. Fiskveiða-
sjóður, neyðist til þess að kaupa
verulegan kvóta til þess að tryggja
það, að hægt sé að greiða af stofn-
lánum skipanna, sem þeir eiga veð
í. I versta falli verður Fiskveiðasjóð-
ur orðinn stærsti útgerðaraðili
landsins til að tryggja hagsmuni
sína. Ekki held ég, að venjulegur
útgerðarmaður treysti sér til að
bjóða í veiðileyfi á móti þeim fjár-
sterka sjóði.
Það er skoðun mín, að veiðiley-
fasalan geti leitt af sér verulega
byggðaröskun, með gjaldþroti út-
gerðarmanna í stórum stíl og miklu
atvinnuleysi meðal sjómanna. Full-
ljóst er, að af þeim sjómönnum, sem
eru á skipum, sem fá veiðileyfi,
mun veiðileyfisgjaldið verða dregið
frá af óskiptu, áður en til hluta-
skipta kemur. Það mun óhjákvæmi-
lega leiða til þess að tekjur þeirra
sjómanna, sem enn hafa vinnu,
muni lækka töluvert frá því sem er
í dag, þó allt eftir því, hvað veiði-
leyfið kostar. Þetta er kannski allt
saman aukaatriði, ef meirihluti
þjóðarinnar fær sínar rentur af
sameiginlegri eign sinni, og er ekki
aðalatriðið að útgerðin hætti „að
ræna meginhluta þjóðarinnar rétt-
mætri eign sinni“.
IV.
Hafið kringum landið og allt sem
í því er, hefur alltaf verið sameign
okkar íslendinga. Ekki fyrst frá
þeim tíma, að nauðsynlegt var að
takmarka aðsókn í fiskistofnanna
eða frá árinu 1988, þegar Alþýðu-
flokkurinn var keyptur til fylgis
kvótafrumvarpinu, með því að sett
var í 1. gr._ kvótalaganna, að fiski-
stofnar á íslandsmiðum séu sam-
eign íslenzku þjóðarinnar.
Telji menn, að nú þegar veiði-
heimildir eru takmarkaðar, eigi að
krefja útgerðarmenn um sérstakt
afnotagjald, var þá ekki fyllsta
ástæða til að láta útgerðarmenn
greiða sérstakt afnotagjald, af sam-
eign þjóðarinnar þegar veiðar voru
óheftar? Þjóðin átti fiskimiðin og á
enn. Væri ekki eðlilegast að láta
útgerðarmenn þá byija á því að
greiða þjöðinni til baka þau hundruð
milljarða, sem útgerðir hefur í
gegnum tíðina „markvisst unnið að
því að ræna meginhluta þjóðarinnar
réttmætri eign sinni", svo aftur sé
vitnað í leiðara Morgunblaðsins.
Telji stjórnvöld að útgerðarmenn
séu ofhaldnir fját'hagslega, þá ligg-
ur næst fyrir að kanna hvort hækka
eigi skatta hjá þeim eða fella fram-
salsréttinn niður eða hvoru tveggja.
Yrði framsalsrétturinn felldur niður
fengist ekki sú hagræðing sem fólg-
in er í honum, en gæti þó leitt til
þess að útgerðarmenn yrðu ekki
lengur ásakaðir um að vera með
ólögmætum hætti að hafa fé af
þjóðinni.
V.
Verði af veiðileyfisölu og útgerð-
armenn látnir borga okkur hinum
sameigendum sínum, skattborgur-
um landsins fyrir nýtingu sameign-
arinnar, þannig að það mætti lækka
skattbyrðina á okkur hinum, þá vil
ég sem skattborgari benda á fleiri
ónýttar gullnámur, ef það mætti
verða til þess að lækka skattana
hjá manni enn frekar. Finnst mér
að stíga ætti þá skrefið til fulls í
þessum efnum, ef koma eigi á veiði-
leyfagjaldi.
Séu fiskimiðin sameign þjóðar-
innar, sem greiða ber afnotagjald
fyrir, þá eru landsvæði utan lög-
býla þ.e. svokallaðir almenningar,
afréttir, beitarlönd, einnig sameign
þjóðarinnar. Það stendur að vísu
hvergi í 1. gr. neinna laga, enda
þurfti ekki að kaupa Alþýðuflokk-
inn til að ná fram einhvetju stefnu-
máli i þeim efnum.
Á stóran hluta þessara almenn-
inga, sameign þjóðarinnar, hafa
bændur beitt sauðfé sínu gegnum
tíðina. Ekkert afgjald hafa bændur
greitt fyrir beitarréttinn, þótt al-
menningar og afréttir séu sameign
þjóðarinnar. Þar að auki hefur þetta
valdið víða uppblæstri svo til land-
auðnar horfir og má sjá víða dæmi
um óskaplega rányrkju á þessari
sameiginlegu auðlind okkar. Þar
fyrir utan höfum við skattborgar-
arnir þurft að borga tugi milljarða
í niðurgreiðslur til bænda, til þess
að hægt væri að viðhalda offram-
leiðslu sauðfjárafurða og auka við
ofnýtingu afréttanna.
Þar sem bændur hafa nýtt þessa
sameign þjóðarinnar frá upphafi,
án þess að greiðsla kæmi fyrir (sem
nota mætti upp í niðurgreiðslumillj-
arðana á Iandbúnaðarvörum), finnst
mér athugunarefni, hvort ekki eigi
að bjóða út beitarréttinn gegn af-
gjaldi. Með því móti mætti fækka
sauðfjárbændum og lækka skatta
okkar hinna verulega, sérstaklega
ef sauðfjárbændur gerðu líka upp
gamlar skuldir við okkur sameig-
endurna. Sala beitarréttar yrði
væntanlega til þess, að þeir sauð-
fjárbændur, sem reka hagkvæm-
ustu búin, keyptu beitarréttinn, en
hinir yrðu að leggja upp laupana,
og yrðu atvinnulausir flestir með
verðlítil eða verðlaus bú og bústofn
í höndunum.
Það er víðar, sem peningar ættu
að liggja á lausu í þessum efnum,
þótt í smærri stíl sé. Aðalatriðið er
þó, að verið er að fénýta sameign
okkar íslendinga, án þess að við-
komandi sé látinn greiða gjald fyrir
til okkar hinna sameigendanna.
Svo eitthvert dæmi sé nefnt, þá
rekur fyrirtækið Björgun hf. nokkur
sanddæluskip, sem dæla sandi af
hafsbotni, sem seldur er síðan sem
byggingarefni eða uppfyllingarefni.
Ekki er mér kunnugt um, að fyrir-
tækið borgi afgjald til okkar sam-
eigendanna. Að vísu er sandur ekki
takmörkuð auðlind, og um tiltölu-
lega litlar fjárhæðir að ræða.
Grundvallaratriðið er þó ekki pen-
ingar, heldur hitt, að hér er verið
að fénýta sameign þjóðarinnar, án
þess að gjald sé greitt fyrir.
Eigi að taka upp afgjald fyrir
kvóta til fiskiskipa, þá tel ég að
menn verði að skoða þessi mál heild-
stætt og láta eitt yfir alla ganga,
því afgjald á alla atvinnustarfsemi
mun hafa ófyrirsjáanlegar afleið-
ingar í för með sér, og betur er oft
heima setið, en af stað farið.
VI.
Að endingu vil ég segja þetta
varðandi alla umræðuna um veiði-
leyfisgjaldið:
Kjarni málsins er að mínu mati
þessi. Vegna þeirrar gagnrýni, sem
margir hafa haft uppi, að það sé
óeðlilegt að hægt sé að selja kvóta,
þ.e. óveiddan fisk, sem jafnvel dæmi
er um, að hafí verið bókfærður sem
eign í bókhaldi útgerðar, þá standa
menn frami fyrir þessari spurningu.
Á að banna eða ekki framsal á
kvótum, þannig að útgerðarmenn
verði að láta sér nægja að veiða
þann takmarkaða kvóta, sem þeir
fá skammtað hveiju sinni? Fram-
salsrétturinn hefur leitt af sér hag-
ræðingu með fækkun skipa, sem
tæki fyrir yrði framsalsrétturinn
lagður af. Hvort banna eigi framsal
kvóta er kjarni málsins, en ekki
það, hvort útgerðarmenn eigi að fá
þann heiður að borga milljarða fyr-
ir að fá að draga fisk úr sjó auk
greiðslu skatta, stofnkostnaðar og
reksturskostnaðar fiskiskipa til að
skapa þær þjóðartekjur, sem vel-
megun okkar íslendinga byggist
fyrst og fremst á.
Höfundur er lögfræðingur og
starfar hjá LÍU.
þakrennur'
ryðga ekki!
Einfaldar í samsetningu,
þarf ekki að líma.
#ALFABORG ?
BYGGINGAMARKAÐUR
KNARRARVOGI 4 — SÍMI 686755
Honda 91
Accord
Sedan
2,0 EX
Verðfró 1.432 þúsund.
GREIÐSLUSKILMÁLAR
FYRIR ALLA
UHONDA
VATNAGÖRÐUM 24 RVÍK., SÍMI 689900