Morgunblaðið - 11.06.1995, Blaðsíða 31

Morgunblaðið - 11.06.1995, Blaðsíða 31
¦'/7TD_I£_í/ MORGUNBLAÐIÐ g _ SUNNUDAGUR 11. JÚNÍ 1995 B OP 31 sigla ljóslaus í hvaða veðri sem var. Aðrir virtust óhræddir og stöppuðu í menn stálinu. Þetta gat verið erfitt fyrir fjöl- skyldur í landi. Skútan var til dæm- is eitt sinn hálfan mánuð á leiðinni milli Fleetwood og Eyja með fullan farm af salti í brjáluðu veðri, Fannberg og félagar sáu einu sinni loftárás á flutningaskip í írska kanalinum og seinna loftárás á Fleetwood. Fannberg Jóhannsson er enn búsettur í Vestmannaeyjum. 27 mönnum bjargað úr sjávarhaska Helgi Eyleifsson er fæddur 1903. Hann er Miðnesingur frá Hólakoti, Staðnesi. Hann var á Arinbirni hersi til 1940 og sigldi öll stríðsárin á togaranum Agli Skallagrimssyni frá Reykjavík. Togarinn var 320 tonna kolaskip. Helgi sá stundum kafbáta en þeir létu ekki til skarar skríða. Hann sigldi til Hull og Grimsby og til Fleetwood síðustu árin. Hann var háseti og 1. netamaður. Helgi segir að þeir hafi einu sinni komið að 20 þúsund tonha skipi á útleiðinni og þá var nýbúið að sprengja það upp og þeir björguðu af því 27 mönnum bæði úr sjónum og af björgunarbátum. Þetta voru menn frá 8 þjóðum. Helgi segir að hann hafi aldrei fundið til hræðslu á stríðsárunum og gat alltaf sofíð eins og hrútur. En það voru menn sem urðu að hætta því þeir gátu ekki sofið fyr- ir áhyggjum. Helgi var orðinn fjöl- skyldumaður á þessum árum en hann vildi samt ekki sleppa sigling- unum og vera í landi. Sjómennskan er ástríða sem erfitt er að vinna bug á. Helgi segir að það hafi verið siglt fast og oftast hafi þeir verið einsamlir. Skipin áttu að sigla sam- an í stríðinu en menn stungu hvern annan af eins og hægt var. Tvær vélbyssur voru settar á togarann. Önnur fyrir aftan skorsteininn og hin á hvalbakinn. Þeir þurftu ekki að nota þær. Helgi sagðist helst hafa skotið á tundurdufl en þau sprungu aldrei. Hann taldi ekki skynsamlegt að vera að skjóta á flugvélarnar. Methafinn fór 130 ferðir fram og til baka yfir hafið Jóhann Magnússon, skipstjóri á togaranum Snorra goðarog Viggó Guðjónsson sigldu fast á stríðsár- unum. Jóhann fór um 100 ferðir fram og til baka milli íslands og Bretlands og Viggó er að öllum líkindum methafi stríðsáranna í siglingum. Hann fór 130 ferðir meðan stríðið stóð yfir og fann aldrei til hræðslu þó margir væru skjálfandi. Viggó sleppti aldrei túr úr alla sína starfsævi eða frá því hann byrjaði 14 ára gamal. Sum- arfrí hefur hann aldrei tekið og sér ekki eftir því. Jóhann og Viggó segja að stund- um hafi dufl komið í trollið. Þeir urðu einnig oft varir við kafbáta. Jóhann segir að eitt skiptið þegar þeir voru að koma til Englands hafi hann séð sjónpípu kafbáts. Þetta var þýskur kafbátur og fylgdi hann Snorra goða eftir uns birti af degi. Jóhann telur að Þjóðverj- arnir hafi verið að nota hann til að komast nær ströndum Eng- lands. Jóhann upplifði það líka að sjá flugvél skotna niður ekki langt frá skipinu. Eitt sinn brunaði 30 þús- und tonna skip á gagnstæðri stefnu á fullri ferð rétt við síðuna á skip- inu. Jóhann hafði fylgt leiðbeining- um Englendinga um skipaleið en tók lítið mark á þeim eftir þetta.' Hann segist ekki hafa hleypt hræðslunni að frekar en Viggó. Það er ekki hægt að útskýra hræðsluleysið en kannski hafi þeir verið sterkir fyrir hjartanu. Sigmnndur Guðbjartsson var 1. vélstjóri á flutningaskipinu Heklu sem var skotið í kaf 29. júní 1941. Skipafélagðið Kveld- úlfur gerði skipið út á stríðsár- unum. Sigmundur er nú 87 ára gamaU og á heima á Hrafnistu í Reykjavík. Sigmundui' segir að Hekla hafi verið leigð til Eimskipafé- lags Islands og átti hún að fara til Halifax að sækja matvörur. Skipið leggur af stað 27. júní á hádegi. Heklunni var bakkað út úr höfninni en það er óláns- merki í augum sjómanna. Hjá- trúin reyndist rétt, að mati Sig- mundar. Skipið átti að sigla í samfloti við annað skip eins og titt var á stríðsárunum en ekki var beðið eftir því og farið einskipa. Stefn- an var sett á Ameríku en á sunnudeginum 29. júní á hádegi kom tundurskeyti (Hckluna að framan. Sigmundur hafði nýlok- ið við að borða eftir vakt í vél- inni. Heklan var tóm og rifnaði botninn undan henni strax og annar björgunarbáturinn fór í mask. Skipið sökk á þremur mínútum. Sigmundur snaraði björg- unarvesti utan um sig og stðkk út í kaldan sjóinn. Það er kaldr- analegt að kasta sér í Atlants- hafið og sjá ekkert nema liimin og haf og vita að 50 mílur eru tíl lands. Sigmundur vissi af fleka sem var á skipinu sem áttí að losna og skjótast upp ef skip- ið sykki. Hann byrjaði á þvi að synda eius og hann gat burt frá skipinu tíl að sogast ekki niður Á fleka í 1 0 sóbrhringa eftir kafbátaárás ":.'¦: 4 J fl V m iiiH *£$¦? II1-.-Í ____-^p---,,. *i*r wí ^H %¦ latt S-Br 1*' f...... n -_n§m_. ¦ M W<:Í.\ 'cp ! éjB mm mT m '-^_B-_^_i_iéi K j? _9 -*%&¦ P Morgunblaoið/Golli SIGMUNDUR Guðbjartsson, 1. vélstíóri á Heklu. Hann var heiðraður af Sjómannadagsráði 1973. með því. Það myndaðist svelgur og var eins og foss steyptíst nið- ur í undirdjúpin, skipið sökk svo hratt. Svo lokaðist yfir það aft- ur. Sigmundur sá svo flekann og komst upp á hann. Hann var sá þriðji sem komst á hann en fyrst- ur var 2. loftskeytamaðurinn Ingi Lövdal. Ingi hafði farið á kaf með skipinu en losnað og skotist upp aftur. Þeir voru sjö sem bjðrguðust á flekann en 13 fórust með skip- inu. Flekann rak fyrir straumi og vindi og voru þeir á honum í tíu og hálfan sólarhring. Matur var á flekanum og Sigmundur hugsar með velþóknun til dósa af niðursoðnu feitu og góðu kindakjðtí. Það átti sinn hlut í að halda lifi í mðnnunum. Þeir gengu vaktír á flekanum dag og nótt pg voru með lýsis- tíru. Þegar veðrið var vont bundu þeir sig með bðndum. Eina nóttína er loks kallað til þeirra utan úr myrkrinu. Netí var kastað tíl þeirra og skips- brotsmennirnir klifruðu upp. Þetta voru Kanadamenn á her- skipi. Kyndarinn Karl Guð- mundsson lést um nóttína. Kanadamennirnir sigldu með þá St. Johns á Nýfundnalandi og komu þeim undir læknishendur. Þrír þurftu að dvelja um tima á spítala og einn kól illa á f ótum og misstí allar tærnar. Þetta var mikil þrekraun. Sig- mundur var 33 ára gamall þegar þetta var. Tveir af flekamðnnun- um lif a enn, Sigmundur og Ingi Lðvdal, loftskeytamaðurinn. Sá Detti- f oss sökkva Eftir Murgréti l'óru hórsdóttur. ATTHÍAS Björnsson loft- skeytamaður og kennari er aftur kominn heim. Hann fæddist í húsinu númer 17 við Aðalstræti, í fjörunni á Akur- eyri, en fór ungur til sjós. Hann sigldi um öll heimsins höf og komst í hann krappan á stríðsárunum. Eftir ævintýralegan feril á sjónum skipti hann um starfsvettvang, fór 38 ára gamall í Kennaraskóla ís- lands og gerðist kennari víða um land, síðast var hann í Varmahlíð í Skagafirði en hefur nú á 74. ald- ursári snúið aftur á æskuslóðirnar. Hann er að byggja sér hús í Duggufjöru, rétt við fæðingar- heimili sitt. „Ég byrjaði á gömlu síðutog- urunum árið 1943 ög þá um sum- arið var ég loftskeytamaður á Skutli ÍS frá ísafírði. Við sigldum aðallega til Englands, Grimsby og Hull. Eitt kvöldið erum við þarna fyrir utan höfnina í Grimsby þar sem við áttum að landa morguninn eftir og lentum þá í miklum loftá- rásum, það logaði allt í landi fram undir morgun í árásum. Þetta var ægilegur hávaði. Ein sprengjan lenti mitt á milli Skutuls og her- flutningaskips sem var næst við hlið okkar og við hölluðumst ansi mikið á aðra hliðina. Þetta her- flutningaskip var 24 þúsund tonn að stærð og það losnuðu í því plöt- ur vegna þrýstings. Þegar ég fór að athuga loftskeytaklefann eftir að lætin voru um garð gengin sá ég brot úr sprengikúlu í kýraug- anu," sagði Matthías um fyrstu reynslu sína af stríðsátökunum á sínum sjómannsferli. En hann átti eftir að reyna meira. í byrjun árs 1944 réðst hann sem Ioftskeytamaður á ms. Salvat- or og síðan á ms. Darien, kæliskip sem flutti matvæli til herja í Norð- ur-Afríku og víðar. í þriðju ferð sinni lenti Matthías í innrásinni í Suður-Frakkland. „Við lágum úti á ytri höfninni í Marseille um það leyti sem Þjóð- verjarnir voru að gefast upp. Það var þessi ægilegi djöfulgangur alla nóttina, það linnti ekki skothríðinni og þegar birti sáum við tvo sundur- skotna þýska skriðdreka í borg- Morgunblaðiö7Margr5í PSra Matthias Bjðrnsson á Akureyri. inni. Ég var í sambandi við land alla nóttina, það var verið að láta okkur á skipunum vita af gangi mála. Þetta var mikið ævintýri," sagði Matthías. Hann var á Darien þegar Goða- foss var skotinn niður í nóvember 1944, hann þekkti skipshöfnina prýðilega, hafði verið henni sam- skipa milli New York og Reykja- víkur. „Eftir þetta var ég ákveðinn í að hætta og fara heim," sagði Matthías. En þegar honum bauðst pláss á Yemmassee, finnsku skipi sem orðið hafði innlyksa í Banda- ríkjunum á fyrstu árum stríðsins en Eimskip hafði þá tekið á leigu sló hann til, hætti við að hætta eins og hann orðaði það. Skipstjór- inn á Yemmassee var Kurt Carls- en, danskur maður sem hafði orðið frægur um allan heim þegar hann var skipstjóri á Flying-Enterprise sem sökk suðvestur af írlandi. Yemmassee og Dettifoss voru í sömu skipalest á leið frá New York til íslands en vegna yfirvof- andi kafbátahættu í Norður-Atl- antshafí var gripið til þess ráðs að sigla suður fyrir írland, upp írska kanalinn og til Belfast. Detti- foss, sem var gufuskip fór inn í höfnina í Belfast til að taka kol, en díselskipin biðu úti fyrir höfn- inni. ¦*- „Það var lagt af stað að morgni og um klukkan hálf níu kvað við mikil sprenging skammt frá okk- ur. Það þutu allir upp til handa og fóta og menn reyndu að ná sér í björgunarbelti og allt var gert klárt fyrir björgun. Það kom svo í ljós að það var Dettifoss sem hafði orðið fyrir tundurskeyti sem hæfði skipið á síðuna bakborðs- megin. Skipstjórinn ætlaði að stoppa, en þá kom skipun frá hjálp- arskipi sem með okkur var, og okkur bannað að stoppa, sagt að halda okkar striki yfir til Loch Ewe á Skotlandi. Þetta var virkilega erfitt, að sjá á eftir fyrrverandi félögum sínum hverfa í hafið og mega ekkert aðhafast, það var mjög sorglegt. Skipið hvarf á ör- skotsstundu f hafið." Fjögur skip voru eftir í lestinni á leið frá Skotlandi til íslands og stjórnaði norska skipið Lyra ferð- inni. Hreppti lestin slæmt veður yfir Atlantshafíð, en skánaði þegar Island fór að nálgast. „Þegar við sigldum rétt sunnan við Stafnes heyrðum við geysimikla spreng- ingu. Skipstjórinn og fleiri um borð héldu að tundurskeyti hefði hæft okkur og stöðvaði skipið til örygg- is, en þá kom í ljós að skip sem var fast við hlið okkar, Alcedo, hafði verið skotið niður. Við feng- ' um svo morsmerki um að keyra á fullri ferð til Reykjavíkur og var það gert og sem betur fer sluppum við," sagði Matthías. Eftir þessa ferð var Matthías staðráðinn í að hætta á sjó en eitt- hvað togaði í og hann réð sig á Astez þegar hann var í New York. „Við sigldum yfír til Le Havre á vesturströnd Frakklands og á leið- inni þangað yfír tók ég á móti loft- skeyti sem innihélt þá tilkynningu að frá og með miðnætti þann dag . mættu öll skip sigla með fullum ljósum. Ég fór með það upp til skipstjórans og þvílíkt ánægjubros sem breiddist yfír andlit hans. Um miðnætti bauð hann öllum út á brúarvæng þar sem hann kveikti sér í stórum vindli, en allan stríðs- tímann var stranglega bannað að kveikja á eldspýtum utandyra," sagði Matthías.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.