Morgunblaðið - 11.06.1995, Blaðsíða 18

Morgunblaðið - 11.06.1995, Blaðsíða 18
18 B SUNNUDAGUR 11. JÚNÍ1995 MORGUNBLAÐIÐ SKOÐUN VINNU-OG STRE S SFIK.ILL HINN FYRIRMYNDAR ÞJÓÐFÉLAGSÞEGN FIKILLINN er á stöðugum flótta frá sjálfum sér, frá niðurbældum tilfinningum sem hann meinar að koma upp á yfirborðið. Vinnufíkill og fjölskylda hans falla mjög vel inn í kröfur þjóðfé- lagsins, segir Birna Smith, og erf- itt að viðurkenna fyrir þá sem eiga í hlut. „Varla betur á sig kominn en áfengissjúklingur" Vinnu- og stressfíkill nær upp endorfmi á kostnað annarra og ekkert einkamál þess sem á í hlut, hann er varla betur á sig kominn en áfengissjúklingur. Og hugsan- lega deyja fleiri árlega og veikjast af of mikilli vinnu og streitu en úr áfengisdrykkju og hvað fjöl- skyldu hans varðar dregur hann alla fjölskylduna með sér niður í meðvirkni og út koma vanheilir einstaklingar sem án efa eru flæktir í vef eins konar fíknar- mynsturs eða -ferlis. Ég ætla ekki að fara ítarlega út í það hvaða áhrif innilokaður sársauki, vanlíð- an og streita hafa á heilsuna, ég reikna með að okkur sé það öllum ljóst að hún hefur lamandi áhrif á orkuflæði líkamans og getur leitt af sér hættulega sjúkdóma. Ég ætla frekar að fjalla um möguleg- ar orsakir þessa mynsturs eða sjúkdóms, sem kallast vinnufíkn. Bandaríkjamenn eru komnir hvað lengst með að rannsaka þetta mynstur og vilja leggja það við hlið áfengissýki og kalla vinnusýki og að ekki sé hægt að komast út úr því nema að fara í einhvers konar meðferð eða sjálfsskoðun. En það er mun erfiðara fyrir vinnufíkil og aðstandendur hans að átta sig á og viðurkenna þetta alvarlega ásand sem vinnufíknin er, en fyrir áfengissjúkling og aðstandendur hans. Því áfengis- sýkin er jú miklu áþreifanlegri og hjálpin aðgengilegri. „Hinn fyrirmyndar þjóðfélagsþegn" En skoðum þennan fyrirmyndar þjóðfélagsþegn, sem stendur sig hvarvetna með sóma, örlítið nán- ar. Það getur hvort sem er verið kona eða karl, en við skulum taka dæmi um eiginmann. Yfirleitt hagræðir hann hlutun- um þannig að hann verður að vinna mikið. Hleður endalaust upp skuldum sem hann kemst ekki út úr, segist ekki hafa efni á að taka sér frí. Ef hann tekur sér frí gæt- ir hann þess að hafa nóg fyrir stafni í fríinu. Ef hann fær sér áhugamál verður það að vinnu en ekki stund til ánægju og slökunar. Hann vinnur frekar að niðurrifi líkama síns en uppbyggingu, borð- ar óhollan mat, mat sem nærir sálina frekar en líkamann, ef hann fer í líkamsrækt snýst ríún yfir- leitt yfir í andhverfu sína: ofreynslu á líkamann án slökunar. Gerist yfirleitt frétta- og sjón- varpsfíkill, horfir annaðhvort á spennumyndir eða kappleiki, þar sem endorfm líkamans er þanið x til hins ítrasta, eða horfír á inni- haldslausar myndir, þar sem ekki er tekist á við tilfinningar, því það hrærir upp í hans eigin tilfinningum. Hann kemur yfirleitt seint heim úr vinnu, tekur gjarnan vinnuna með sér heim. Er allt- af boðinn og búinn til að hjálpa öðrum. Hvers kyns þeytingur á vel við hann (þó hann sé heima er hann ekki til staðar fyrir fjölskyldu sína, er yf- irleitt of fjarri sjálfum sér til að geta gefið öðrum af sér). Ef hann er heima án athafna kemur hann gjarnan óróleika á andrúmsloftið með Hina sönnu gleði og hamingu fínnur þú hvergi annars staðar, segir Bírna Smith, en í þínu eigin hjarta. hegðun sinni og stressar aðra upp í kringum sig, sakar aðra um leti. Hann leitar að hamingju í stöðu- tákni og efnisleg gæði verða að- alatriðið og lifir lífinu án þess að vera raunverulega að lifa því og er yfírleitt í litlum tengslum við skapara sinn. Vinnufíkillinn á sér yflrleitt nokkrar hliðarfíknir, svo sem: reykingar, drykkju, mat, skemmtanir, framhjáhald, svo eitt- hvað sé nefnt. Hverjar hliðarfíkn- irnar eru er mjög einstaklings- bundið. Hvað ungur nemur gamall temur Þeir sem hafa rannsakað þetta fíknarmynstur hvað mest, vilja meina að þessi flótti stafi af því að þetta séu yfírleitt miklar tilfínn- ingaverur, sem gætu hafa lent í einhverskonar áföllum sem börn, þó þarf það alls ekki að vera. Þeir gætu emfaldlega hafa verið látnir bæla tilfínningar sínar niður snemma í barnæsku, aldir upp hjá tilfínningalokuðum og yfirborðs- kenndum foreldrum sem voru ekki til staðar fyrir þá tilfinningalega og ekki í stakk búnir til þess að sinna tilfinningalegum þörfum þeirra. Þeir máttu hvorki gráta, sýna reiði sína, vonbrigði, eða þarfir. Sektarkennd var oft eina tilfinningin sem þeir máttu hafa. Þeir loka þá fyrir að tjá tilfinning- ar sínar opinskátt. Þeir fínna þeim annan farveg eða flóttaleið. Flóttaleiðin getur verið hver sem er, en í þessu tilfelli verður vinnan og annað amstur aðalatriðið. Þeir verða yfirborðskenndir og reyna stöðugt að standa sig í þjóðfélag- inu, þ.e. út á við. Þeir hirða ekki um að sinna eigin þörfum, vegna þess að þörfum þeirra var ekki sinnt. Ástæðan fyrir þessum flótta er sú að um leið og slaknar á at- inu, s.s. í hvíld og slökun, fara Birna Smith tilfinningar að leita upp á yfirborðið, nið- urbældur gamall sársauki, sem aldrei hefur verið hlúð að, innibyrgð vanlíðan eða óuppgerð mál leita fram í dagsljós- ið. Maður í þessu ástandi tjáir sig rök- rænt, þ.e. út frá höf- uðstöðinni en ekki hjartastöðinni og get- ur að sjálfsögðu ekki gefíð fjölskyldu sinni þá tilfinningalegu umönnun sem hún þarfnast og hún verð- ur óhjákvæmilega meðvirk, líkt og þar sem áfengissjúklingur á í hlut, allt snýst um að þóknast fíklinum í von um betri tíð, þetta er jú allt þeim að kenna. Meðvirka eiginkonan Hin tilfínningalega vanrækta eiginkona, fellur engu að síður vel inn í íslenskt-þjóðfélag. Yfírleitt skortir hana ekkert að annarra mati og sé hún meðvirk, hefur hún sérstakt lag á að láta líta út sem svo sé ekki. Hún hleður gjarna upp varnarvegg sem hún felur sig á bak við og virkar jákvæð út á við. Talar ekki um sínar eigin til- finningar né líðan, verður yfír- borðskennd, veltir sér frekar upp úr vandamálum annarra en sínum eigin, keppist við að vera hinn fullkomni þjóðfélagsþegn sem hvergi fellur skuggi á. Hugsar um aðra á áráttukenndan hátt, hugsar betur um heimilið en sjálfa sig, sinnir ekki þörfum sínum, en sekk- ur sér niður í óþarfa hreingerning- ar, matseld og bakstur, er víðs- fjarri sjálfri sér, verður fíkninni sjálf að bráð, hellir sér út í vinnu, ofát, reykingar, áfengi, skemmt- anir, kaup, blaður, sjónvarpsgláp eða hvað sem er á áráttukenndan hátt. Fíkn virkar eins og deyfílyf á sálina og ef við hættum t.d. að reykja er sárið ódeyft, þannig að það er ekki beint gott að hætta bara að reykja og drekka og gera ekkert annað. Best er að leita að orsökinni með það að markmiði að geta hætt þessari fíkn svo hún flytjist ekki bara yfír á aðra fíkn. Það má þó ekki misskilja þetta þannig að allir sem fá sér vínsopa, horfa á sjónvarpið, fara í búðarráp séu að deyfa vanlíðan. Þeir gætu verið að örva gleði sína. Þetta eru sömu lyfin. Þau deyfa vanlíðan en örva vellíðan. Spurningin er bara hvort um áráttuhegðun sé að ræða. Blóraböggullinn Yfirleitt finnur fíkillinn ein- hvern fjölskyldumeðlim sem söku- dólg, einhvem sem liggur vel við höggi. Það getur verið hver sem er á heimilinu. Ef um barn er að ræða verður það oft reiði föður síns og kröfum að bráð, hugmynd- ir þess eru heimskulegar og lang- anir vitlausar. Það er sama hvað það gerir það er ekkert í lagi, það er stöðugt gefíð í skyn að það sé ekki í lagi og það síast inn í undir- meðvitund þess og það fer að hegða sér eftir þyí sem heilaforrit þess meðtekur. f heilaforriti þess er það ómögulegt og fer að hegða sér sem slíkt, nær oft athyglinni með því að vera til vandræða og tekur þar með athyglina af hinu raunverulega vandamáli á heimil- inu. Það fær stöðugt að fínna að það sé ekki til nógur tími fyrir það, tími foreldranna meira virði en það sjálft. Barnið á oft erfitt með að einbeita sér, verður utan við sig, gengur yfirleitt ekki vel í skóla, er uppfullt af skömm, reiði og sorg, sem það bælir með sér eða flýr svo aftur á áráttukenndan hátt, vítahringurinn hafinn: áfengi, sígarettur, spennumyndir, sælgætisát, skemmtanir eða árás- argirni verða oft aðal tómstunda- iðja þess. Afengis- og vímuefna- neysla unglinga og að horfa á óhuggulegar spennumyndir er því afleiðing en ekki orsök að mínu mati. Foreldrar eru oft of uppteknir við áráttuhegðun sína til þess að geta gefíð sér tíma til að sýna börnum sínum þann aga sem börn þurfa í þessum freistingarfulla heimi í dag. Ef börn eiga að vaxa og dafna sem heilsteyptir einstakl- ingar þurfa þau að finna að þau eru einhvers virði. Þarfir þeirra og langanir virtar, þó þær séu öðruvísi en annarra í fjölskyld- unni. Ef þau fínna að einhver ber virðingu fyrir þeim eins og þau eru, bera þau virðingu fyrir sjálf- um sér og.öðrum. Að græða særða barnið hið innra Öll erum við fullkomlega meðvit- uð um það að það er eitthvað mikið að í þessu velferðarþjóðfé- lagi okkar, en viljum gjarnan kenna einhverjum öðrum um en okkur sjálfum, skellum skuldinni gjarnan á þjóðfélagið, en áttum okkur ekki á því að það erum við sem erum þjóðfélagið, þú og ég, lesandi minn góður. Að kenna sjónvarpinu, áfenginu og öðrum vímuefnum um, er að fría sjálfan sig ábyrgð sem góðir uppalendur og er vítavert kæruleysi að mínu mati. Hjónaskilnaður, ótímabær veik- indi, andlát, ungt fólk fremur glæpi, fólk í blóma lífsins sér ekk- ert annað en svartnættið og tekur sitt eigið líf, vill hverfa til fegurri heimkynna, þar sem sálin er metin áð verðleikum. Af hverju fremja svo margir íslendingar sjálfsmorð? Af hverju fremja karlmenn oftar sjálfsmorð en konur? Hafa þeir þurft að bæla tilfinningar sínar frekar niður? Eru meiri kröfur gerðar til þeirra? Eru þeir kannski ekki sterkara kynið þegar allt kemur til alls? Við erum öll að flýja sært barns- eðli okkar, hvert á okkar máta og mismikið að vísu, því við höfum mismikinn sársauka að flýja og það er ekki meining mín að ásaka neina foreldra, við erum öll sek og gerðum ekki betur en við gát- um. Það sem skiptir máli er að við skiljum ábyrgð okkar sem for- eldrar og reynum að græða hið særða barnseðli okkar, svo að við getum grætt það sem við höfum þegar sært hjá okkar eigin börn- um. Vítahringurinn mun rofna, friður og skilningur mun ríkja á milli einstaklinga - fjöl- skyldna - í ríkisstjórn og að lokum milli ríkja: Friður mun loks ríkja á hnettinum Jörð. Það eru margar leiðir til þess að græða hið særða barn hið innra. Það eru margir kærleiksríkir aðilar sem fást við að hjálpa fólki til sjálfskönnunar allt í kringum okkur. Það sem hentar einum hentar kannski ekki öðrum: I húsi föðurins eru margar vistarverur, leitið og þér munuð fínna, biðjið og þér munuð bæn- heyrðir verða, sagði Kristur forð- um og þessar setningar eru í fullu gildi enn í dag. Eitt get ég þó ráðlagt sem hentar öllum: Farðu að sinna og hlúa að barninu hið innra með þér, elskaðu það og umvefðu, fínndu þarfír þess og fullnægðu þeim, þá átt þú auðveld- ara með að elska og umvefja aðra. Staldraðu við og leyfðu þér að finna til, gráturinn er meðal sem hreinsar og græðir. Kyrrðu hug- ann og hlustaðu á viskuna sem býr innra með þér, engin viska er henni fremri. Hina sönnu gleði og hamingju finnur þú hvergi annars staðar en í þínu eigin hjarta, sama hvað þú leitar og hvaða meðal sem er notað. Sá sem hyggur á ferðalag sjálfs- könnunar, þarf á miklum styrk að halda og bið ég algóðan Guð um styrk, þor og ljós honum til handa. Að lokum ætla ég að benda á nokkrar bækur sem geta verið hjálplegar: Working ourselves to death, Work Additiction, Healing the Child within, Heimkoma og Aldrei aftur meðvirkni. Birna Smith vinnuraem sjálfstæðw meðferðaraðili

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.