Morgunblaðið - 16.06.1996, Blaðsíða 8

Morgunblaðið - 16.06.1996, Blaðsíða 8
8 B SUNNUDAGUR 16. JÚNÍ 1996 MORGUNBLAÐIÐ ÞAÐ var margt að gerast í einu helsta vígi ís- lenskrar menningar um áratugaskeið, Ríkisút- varpinu, föstudagsmorg- un að áliðnum maímán- uði. Hópur tæknifólks, fréttamanna og þátta- gerðarfólks var að huga að ýmsu varðandi fjölbreytta dagskrá Rásar 1 og Rásar 2 . Það var verið að undirbúa og leggja síðustu hönd á dagskrárliði. Það var stöðugur straumur fólks um anddyr- ið í Efstaleiti. I móttökunni var Dóra, kona Heimis útvarpsstjóra, bauð góðan daginn og brosti þegar ég gerði grein fyrir erindi mínu. Hún ýtti á rofa, hurð opnaðist og við mér blöstu stór þrívíddar-olíumálverk eftir Sigurð Örlygs- son, verk er tengjast ljósvakanum og fjölmiðl- un og manninum í þeim flókna heimi. María var stödd á skrifstofu sinni þar sem Útvarpsleikhúsið hefur aðseturog var að tala í síma. Hún var dökkklædd. Ólíkt hefði það verið ánægjulegra að sjá hana klæðast ljósum litum sem minna á sumarið en hver hefur sinn smekk og einn litur á við í dag og annar á morgun. Daginn eftir hefur María tekið fram ljósu sumarfötin. Hún er sólskinsbarn og fagn- ar gróandanum í náttúrunni og mannlífinu. Eg tengdi upptökutækið og bað Maríu um að segja mér frá æskuárunum í Hafnarfirði: Uppruni og æskuár „Ég ólst upp í vesturbænum í Hafnarfirði, nálægt höfninni. Foreldar mínir hétu Salbjörg Magnúsdóttir og Kristján Andrésson. Mamma var ættuð úr Dölunum að mestu þar sem einu sinni voru skáld á hverri þúfu. Hún vann lengi sem verslunarstjóri bókabúðar Máls og menningar í Hafnafirði og vann síðar á skrifstofu Ríkisspítalanna. Pabbi vann ýmis störf til sjós og lands en lífsstarf hans var þó að vera bæjarfull- trúi Sósíalistaflokksins og síðar Al- þýðubandalagsins. Því fylgdi ýmiss konar ábyrgð og skyldur. Foreldrar mínir voru afskaplega lif- andi og lífsglatt fólk og það var gam- an að vera barn hjá þeim. Móðir mín var fagurkeri sem gjarnan óð döggina berfætt á Jónsmessunótt og ég var varla talandi þegar hún fór að mata mig á bókmenntum og hugmyndum sem voru merkileg blanda af sósíal- isma, anarkisma og efahyggju, Ég hef aldrei beðið þess bætur! Faðir minn var glaðlyndur og hlýr maður af ís- lenskum karimanni að vera. Hann er kominn af svokallaðri Auðunsætt í Hafnarfirði sem búið hefur þar frá því um miðja nítjándu öld. Þetta voru upphaflega þurrabúðarmenn sem tóku þátt í að stofna Verkamannafélagið Hlíf, Pöntunarfélag verkamanna, Frí- kirkjuna í Hafnafirði og Góðtemplara- regluna. Meðal annars var amma mín og alnafna María einn af hvatamónn- um að fyrsta kvennaverkfalli á ís- landi. Félagslyndi og féiagslegan áhuga fékk hann því að erfðum. Og hann og mamma reyndu að skila þess- ari arfleifð til okkar barnanna með því að taka okkur mjög snemma með á pólitíska fundi, í undirbúning kosn- inga, og í Keflavíkurgöngur. Það var okkur því alveg eðlilegt frá blautu barnsbeini að axla þá skyldu sem ég tel að allir eigi að gera í lýðræðisríki, að taka afstöðu til samfélagsmála og reyna að vinna að framgangi skoðana sinna." Ég var næstelst af sex systkinum. Á milli bræðra minna Loga og Jóhann- esar Bjarna, þannig að ég lék mér mest með strákum framan af ævinni. Það var eins og Hafnarfjórður hefði verið búinn til fyrir börn á þessum tíma. Þar var frelsi, þar var landrými og hraunið, bryggjurnar og verbúðirn- ar sem við lögðum undir okkur á milli vertíða. Þar var líka fullorðið fólk sem hafði tíma fyrir börn. Félagsheimili vesturbæjarins hét Kiddabúð, þar lærði ég að masa að gaflarasið og uppi á lofti hjá konunni hans Kidda, Jóhönnu, átti ég víst skjól. Það voru fleiri sem ólu okkur upp en foreldar,okkar og fólkið í vestur- bænum. Amma mín, Jóhanna Bjarnadóttir, frelsaði moður mína oft undan okkur um helg- ar og í sumarfríum. Seinni maður hennar var Jón Bjarnason fréttastjóri á Þjóðviljanum. Þau voru miklir náttúruunnendur og ferðuðust með okkur systkinin um landið og kenndu okkur að renna fyrir silung og þekkja blóm og fjöll með nafni. Afi átti jörð vestur í Dölum og þar vorum við löngum, en einnig hjá ömmubróður mínum í Ásgarði, Ásgeiri Bjarnasyni." M enntun og skólaganga Þar kemur að því að María fer úr tryggu umhverfi vesturbæjarins í Hafnarfirði inní skólakerfið og hefst þá nýr kapítuli í lífi hennar. „Skólaganga mín var hefðbundin. í Barna- Miðill ímyndunar- aflsins Síðastliðin fjögur ár hefur María Krístjánsdóttir veríð leiklistarstjóri Útvarpsleikhússins í Efstaleiti. Ríkisút- varpið hefur starfrækt útvarpsleikhús frá því á fyrstu dögum útvarpsins og kannanir sýna að fyrir utan frétt- ir er einna mest hlustað á útvarpsleikritin og að vinsæld- ir þeirra hafa síður en svo dalað með tilkomu nýrra útvarpsstöðva. Olafur Ormsson ræddi við Maríu í Ut- varpsleikhúsinu um starfsemina og sitthvað fleira. MARÍA Kristjánsdóttir Ljósm./Hreinn Hreinsson skólanum í Hafnarfírði var mér innrætt ætt- jarðarast og kennt að ganga í röð. Hver dagur byrjaði með því að bekkjunum í skólanum var raðað upp í anddyrinu og við látin syngja ættjarðarsöngva og hve afskaplega gaman það væri að læra og vera í skóla. Við trúðum þessu flest í mínum bekk og gengumst með gleði undir það að læra menningararfinn utanbókar. Flensborgarskólinn getur ekki hafa verið góður skóli því þaðan man ég fátt nema hvað auðvelt var að hleypa upp sumum kennurunum og þó man ég Jónas Árnason. í Gagnfræðaskól- anum í Vonarstræti var trú mín á skólarkerfið endurreist, því þar voru kennarar góðir og bæði taflfélag og málfundafélag og skemmti- legirJieirndellingar.eins og til dæmis Þór Whitehead, sem gaman var að etja kappi við. Ég settist í Menntaskólann í Reykjavík haustið 1961 og það höfðu aldrei verið fleiri í þriðja bekk en þetta haust, á þriðja hundrað manns, f þeim skóla lærði ég að þéra og öll orð og hugsanlegar endingar þar sem bókstaf- urinn zeta kom fyrir. Á þessum tíma var skól- inn, sem var eini menntaskólinn i Reykjavík, að breytast úr embættismannaskóla yfir í skóla alls þorra íslendinga og ýmislegt að bresta af fornum hefðum svo sem þéringarnar og ekki mjög langt í það að zetunni yrði líka sópað út úr málinu. Mér og Ásdísi Skúladóttur leikstjóra tókst að brjóta eina hefð, þegar við fengum leyfí til að setjast í B-bekk máladeildar, sem frá upphafi vega hafði verið strákabekkur." Og þar hafa auðvitað verið drengir sem síð- ar urðu stórmenni? „í mínum bekk, eins og flestum bekkjum MR, voru ýmsir ágætir menn sem komist hafa til ýmissa valda og sitja í æðstu embættum þjóðarinnar. Sagan mun í tímans rás skera úr því hvort í bekknum hafi verið einhver stór- menni. Mér finnst það þó harla ólíklegt. Stór hópur minnar kynslóðar krafðist með látum betri heims þar sem maðurinn væri í öndvegi, núna lifum við í þjóðfélagi þar sem óréttlæti, snauð snyrtimennska og tilbeiðsla á Mammon eru allsráðandi. Það segir heilmikið um okkur." Blaðamennska Þegar María lýkur stúdentsprófi er hún ráð- in blaðamaður á Þjóðviljanum. Það er á tímum kalda stríðsins, svokallaðar línur eru skýrar í pólitíkinni og Magnús Kjartansson ritstjóri. Á blaðinu störfuðu ýmsir minnisstæðir menn. María á góðar minningar um þá tíma. „Þegar ég lauk menntaskóla fór ég að vinna á Þjóðviljanum sem blaðamaður. Eg var að bíða eftir að komast til náms erlendis og man ekki lengur hvernig ég fékk þá flugu í höfuð- ið. Ef til vill var það þessi draumur minn að verða skáld, sem margir af minni kynslóð voru haldnir af, sem réð því. Engin formleg blaða- mannamenntun var til í landinu og ég held að það hafi verið sjaldgæft að fólk hafi farið á blaðamannaskóla erlendis og því voru náms- menn teknir inn á blöðin og þeim kennt fagið. Svavar Gestsson byrjaði þarna til dæmis um leið og ég. Þetta voru umbrotatímar í Alþýðubandalag- inu og í aðsigi voru miklar breytingar og kyn- slóðaskipti á Þjóðviljanum. Það var til siðs að setja byrjendur í smásnatt, þýðingar á myndasögum, hringja í lög- regluna og þvíumlíkt en svo voru þeir settir í innlendar fréttir. Þetta gekk að sjálfsögðu brösuglega hjá mér í byrjun en Ivar H. Jónsson, þáverandi fréttastjóri blaðsins, sýndi mér mikla þolinmæði og smátt og smátt lærði maður alla einföldustu hluti. Prentar- arnir á blaðinu, sem þá var ennþá blý- sett, voru líka einstakir menn, mjög vel að sér í íslensku og einnig í málefn- um líðandi stundar og hleyptu engri vitleysu í gegn. Þjóðviljinn státaði allt- af af mjög hæfum blaðamönnum. Á blaðið var líka stöðugur straumur af fólki og ýmsir komu þar sem voru á undan sinni samtíð og vildu fá inni með ýmislegt í blaðinu. Eins og til dæmis Hallfreður Örn Eiríksson sem ítrekað kom upp á blað til þess að fá okkur til að reka áróður fyrir því að flokksmenn ætu gróft brauð. En þeir átu eins og aðrir íslendingar frans- brauð og þegar best lét rúgbrauð. Hallfreður Örn hafðibúið í útlöndum og þekkti vel hollustu grófra brauða fyrir meltinguna. Það sýnir kannski hvað vinstrimenn eru opnir fyrir nýjum hugmyndum að mig minnir að við höfum tekið honum mjög fálega og það hafi verið einhverjir aðrir sem inn- leiddu gróft brauð á íslandi. I gegnum starfið á Þjóðviljanum kynntist ég Súmurunum og fleiri and- ans mönnum þessa tíma og sat löngum á Mokka með spekisvip. Þess á milli var ég í því að frelsa heiminn með félög- um mínum í Fylkingunni eins og Loga, Ragnari Stefánssyni, Vernharði Linnet, Guðmundi Jósefssyni, Margréti og Haraldi Blöndal og þér, Ólafur!" í nám erlendis Og ætli ég muni ekki þá tíma. Það var ekki svo lítið sem gekk á. Eilíf aukavinna hjá lögreglunni! Kröfu- göngur og mótmælafundir svo til dag- lega. „Um haustið 1965 fór ég út til náms. Ég fór til Leipzig í Austur- Þýska- landi til að lesa bókmenntir og þar fylgdi ég fjölskylduforskriftinni en föð- urbróðir minn, Kristinn E., hafði ein- mitt lesið bókmenntir í Leipzig fyrir stríð. Ég var haldin hræðilegri heim- þrá til að byrja með, saknaði fjölskyldu minnar og félaga og þoldi ekki forræð- ishyggju Þjóðverjanna né það að sjá hvergi bláan lit — ekki einu sinni hi- minninn var blár! En svo kynntist ég Brecht og Bach - og Cafe Hochhaus þar sem erlendir stúdentar söfnuðust gjarnan saman og heimþráin hvarf. Á sama tfma ákvað ég að hætta við að lesa bókmennt- ir og innritaði mig í Leiklistarháskólann í Leipz- ig. Og ástæðan var sú að ég gat ekki hugsað mér að loka mig af einhversstaðar ein og fannst ég verða að leggja eitthvað það fyrir mig sem ég gæti unnið með öðru fólki. Andstætt bók- menntum stóð leikhúsið líka með miklum blóma í Austur-Þýskalandi. Berthold Brecht og margir leikhúslistamenn sem verið höfðu landflótta undan fasistum höfðu sest að í Austur-Berlín eftir stríð og haft geysimikil áhrif á þróun leiklistar í land- inu. Virkasta gagnrýnin á stjórnvöld fór líka fram í leikhúsunum, þar var þróað merkilegt táknmál til að koma gagnrýni á framfæri. Eg

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.