Morgunblaðið - 16.06.1996, Blaðsíða 32

Morgunblaðið - 16.06.1996, Blaðsíða 32
32 B SUNNUDAGUR 16. JÚNÍ 1996 MORGUNBLAÐIÐ SKOÐUN er alls ekki svo að málflutningurinn „bergmáli" nokkurn tíma opinbera utanríkisstefnu Stalíns. Breska hernámið Sósíalistaflokkurinn tók afstöðu gegn hernámi Breta og hvatti mjög til árvekni gegn hernámsáhrifun- um. En sú afstaða byggðist varla á þjónkun við Þjóðverja, heldur á greiningunni á „heimsvaldastríði". Haustið 1940 skrifar Einar Olgeirs- son í Rétt: Þjóðfrelsisbarátta íslendinga mun í hinni nýju mynd sinni óhjá- kvæmilega tengjast bræðrabönd- um við frelsisöfl í öðrum löndum, sem beina baráttu sinni gegn sama drottni og hún ... frelsisbaráttu Indverja, Egypta, Búa og breska förkalýðsins ... Væru íslendingar undir oki þýzka nazistíska auð- valdsins, væri frelsisbarátta vor fyrst og fremst tengd frelsisstríði Norðmanna, Dana, Hollendinga, Belgíubúa, Frakka, Austurríkis- manna, Tékka, Slóvaka, Pólverja og hinnar þýzku alþýðu (25. árg. bls. 151). Það er vert að benda á að grein- ing íslenskra kommúnista á Bretum sem helsta andstæðingi meðal heimsvaldasinna var ekki ný. Jafn- vel á 7. þingi Komintern í Moskvu 1935, þar sem samfylking gegn fasisma var gerð að aðalatriði, hélt Brynjólfur Bjarnason ræðu um „breska imperíalismann sem væri aðalarðræningi og drottnari gagn- vart íslenskri þjóð" (sjá Einar 01- geirsson: ísland í skugga heims- valdastefnunnar, bls. 76). Allt frá hernámi Breta fluttist pólitíska þungamiðjan í baráttu sós- íslista til, frá hreinni stéttapólitík með vaxandi áherslu á „þjóðlega baráttu". Haustið 1940 skrifaði Einar Olgeirsson í Rétt að þótt Sósíalistaflokkurinn telji sigur sós- íalimans í heiminum vera skilyrði fyrir fullkomnu þjóðfrelsi „þá vill hann jafnt fyrir það vinna að þjóð- frelsinu með öllum þeim, sem af heilum hug vilja hönd á plóginn leggja, hvaða lífsskoðun sem þeir hafa" (25. árg. bls. 153). Þetta markaði ákveðin tímamót í baráttu vinstri sósíalista. Segja má að þeir hafi endanlega lagt á hilluna kjör- orð Kommúnistaávarpsins „verka- lýðurinn á ekkert föðurland" og skipað sér í fylkingarbrjóst í „þjóð- varnarbaráttunni". Komintern og fasisminn Jón Baldvin Hannibalsson skrif- aði afar lofsamlega grein um bók Þórs Whitehead í Helgarpóstinn 14. .. desember og taldi einna athygli- verðasta í henni „afhjúpun á eðli hins nýstofnaða Sósíalistaflokks sem fimmtu herdeildar Komintern á íslandi." Fimmta herdeild þýðir landráðamenn, menn sem hjálpa innrásarliði. Hvað skyldi Jón Bald- vin eiga hér við? Var þessi að sögn Jóns „Moskvustýrði kommúnista- flokkur", Sósíalistaflokkurinn, að undirbúa sovéska innrás hér árið 1939? (kannski þýska innrás vegna vináttu sinnar við Hitler?) Mér er spurn: hvaða nýjar upplýsingar hef- ur Þór Whitehead komið með sem réttlæta nafngiftina „fimmta her- deild"? Athugum aðeins „Moskvustýr- inguna". Alþjóðasmband kommún- ista, Komintern, var annars vegar hugsað, og virkaði líka, sem eins konar skóli í byltingarsinnuðum marxisma sem hélt á loft hinum byltingarsinnuðu lærdómum. Sem slíkt átti það mikinn þátt í út- breiðslu og afli hins róttæka sósíal- isma milli stríða. Að hinu leytinu var það skipulagt sem miðstýrður heimsflokkur, með höfuðstöðvar í Moskvu. Þannig var miðstýringin prinsipp en ekki merki um úrkynj- un. Hins vegar er það ljóst að mið- stýringin gat af sér þjónkun heims- flokksins við sovésk sjónarmið. Hún batt aðildarflokkana við sovéska ríkishagsmuni og 61 á ósjálfstæði þeirra í hugsun og starfi, eins og best kom í ljós 1939. Lítum þá á stefnu Kominterns gagnvart fasismanum. Stefnan var alltaf tekin m.t.t. þróunarstefnu kapítalismans og sóknarmöguleik- um sósíalismans. Sókndjörf stefna mótaði mjög „vinstri-tímabilið" 27-34. Hættan af fasismanum var þá mjög vanmetin. Fasisminn var greindur sem veikleikamerki kapít- alismans, eins konar krampadrætt- ir, dauðateygjur. Á 7. þingi Ko- minterns 1935 var staðan hins vegar greind sem meiri varnar- staða verkalýðs og sósíalismans, bæði gagnvart fasismanum í stéttabaráttunni og gagnvart fas- ísku ríkjunum á alþjóðavettvangi. Þar lagði Komintern áherslu á að greina milli auðvaldsríkja sem sýndu árásarhneigð og hinna (jafn- vel heimsvaldasinna) sem vildu varðveita frið og status quo. Kommúnistum bæri að hvetja rík- isstjórnir til harðlínu gagnvart fas- istaríkjunum. En staðan í Evrópu var flókin og jafnvægisgangan erf- ið. Það var t.d. mjög erfitt fyrir vinstri sósíalista, sem höfðu barist gegn hervél borgarastéttarinnar, að fara skyndilega að styðja her síns lands. Sovétríkin og „sameiginlegt öryggi" Eftir valdatöku Hitlers reyndu Sovétríkin mjög að rjúfa einangrun sína í utanríkismálum og reyndu að koma á skuldbindandi samning- um um „sameiginlegt öryggi" í Evrópu. Þau voru eina ríkið sem beitti sér fyrir samstilltum og harkalegum aðgerðum gegn yfir- gangi fasistaherjanna, m.a. veittu þau spænska lýðveldinu verulega aðstoð gegn árás fasistanna 1936 og Kína gegn innrás Japana 1937. Einkum reyndu Sovétmenn að samfylkja með Bretum og Frökk- um en þar var „friðkaupastefnan" ráðandi og tilraunirnar báru lítinn árangur. I Miinchen sömdu Vestur- veldin um stóra hluta Tékkóslóvak- íu til handa Hitler. Það jók ugg Sovétmanna um að Vesturveldin vildu gefa Hitler frjálsar hendur til austurs. Sá uggur jókst enn þegar Hitler án mótstöðu hertók afganginn af Tékkóslóvakíu í mars 1939. Sovétmenn reyndu hvað þeir gátu að fá Vesturveldin með sér til samstilltra hernaðaraðgerða og standa við varnarsamninginn við Tékka, en án árangurs. Og strax á eftir hóf Hitler hótanir á hendur Pólverjum. Eftir þetta gátu Sovét- menn komið á viðræðum við Breta og Frakka um handfastar hernað- arlegar skuldbindingar til varnar Austur-Evrópuríkjum (Póllandi, Rúmeníu, Eystrasaltslöndum) gagnvart þýskri árás. En þær við- ræður voru ósköp kraftlitlar af hálfu Vesturveldanna (t.d. tóku aðeins lágt settir embættismenn þátt í þeim) og bentu ekki til við- bragða sem að haldi kæmu ef Hitl- er réðist lengra austur. Stalín kaupir tíma Hinn 23. ágúst 1939 kom sjokk- ið. Sovétmenn sneru skyndilega við blaðinu og tóku að tryggja eigið öryggi með skjótum aðgerðum. Þeir sömdu við Hitler um „ekki- árás" og gagnkvæmt hlutleysi ef til hernaðarátaka kæmi við þriðja aðila. í framhaldi af því tóku Sovét- menn sér bessaleyfi stórveldis til að skipa málum í næsta nágrenni að eigin þörfum (skv. leynilegum hluta samningsins). Eftir ósigur Póllands fyrir Hitler réðust þeir á og innlimuðu austurhéruð Póllands, tóku Moldavíu frá Rúmenum, tryggðu sér herstöðvar í Eystrasalt- slöndum og fóru litlu síðar fram á landamærabreytingar við Finnland, sem svo leiddi til Vetrarstríðsins við Finna. Þeir horfðu nú aðgerðar- lausir á hernað Hitlers og gættu þess afar vandlega að halla ekki orði gegn honum opinberlega. Eftir skiptingu Póllands gáfu ríkin út sameiginlega yfirlýsingu og lýstu ábyrgð á hendur Vesturveldunum ef þau ryfu nú „friðinn". En hvaða augum litu Sovétmenn þennan samning og hvernig ber að meta hann þegar horft er til baka? Var það svo að „ráðstjórnin og Komintern ... fylktu í raun liði með nasistum og fasistum gegn „Banda- mannaauðvaldinu"," eins og Þór orðar það? Fátt bendir til að Stalín hafi nokkurn tíma haft tálsýnir um vinsemd Hitlers í sinn garð, hvað þá litið á hann sem bandamann. Hann var illa búinn til stríðs og var að kaupa sér tíma. Iðnvæðingarher- ferð Sovétmanna var bara rúmra tíu ára og hervæðingin raunar enn skemmra komin. Eftir valdatöku Hitlers breyttu Rússar þeirri 5 ára áætlun sem þá var nýsamþykkt (númer tvö). M.a. var skotið á frest vélvæðingu landbúnaðarins. Nýju dráttarvélaverksmiðjunum var breytt í skriðdrekaverksmiðjur. Af heildarmagni járns og stáls sem fór í sovéska vélaiðnaðinn árið 1932 runnu 46 prósent til hergagnafram- leiðslu, var komið í heil 94 prósent árið 1938. Og 1940 var tekin upp 7 daga vinnuvika í vopnaverksmiðj- unum. Það bendir ekki til að Mólot- off hafi vænt sér neins góðs af Ribbentropp þótt þeir föðmuðust fallega eftir undirritun. Hvaða línu lagði Komintern að- ildarflokkum sínum og vensla- mönnum? Þór Whitehead skrifar að Komintern hafi að skipun Stal- íns verið „virkjað gegn Banda- mönnum", en „á sama tíma höfðu kommúnistar á yfirráðasvæði Hitl- ers sig hæga". Stalín lagði vissu- lega ofuráherslu á að halda strang- lega samning sinn við Hitler, t-d. með því að endursenda til Þýska- lands fjölda pólitískra flóttamanna. Utanríkishagsmunir Sovétmanna hafa öðru fremur ráðið því að Ko- mintern tók út á við líka diþlóma- tíska afstöðu og þeir gagnvart stríðinu. En gaf Alþjóðasambandið einhverjar aðrar bendingar á laun? Það var örugglega ekki auðvelt að leyna því fyrir þýsku leyniþjón- ustunni ef Komintern ræki aðra stefnu innávið til aðildarflokka sinna en útávið. Og Stalín var í bili hættur pólitískri liðssöfnun en tekinn að spila póker á taflborði heimsveldanna. Og þá gildir að láta sem minnst uppi. Óneitanlega voru það einmitt aðildarflokkar Kominterns sem helst voru fórn- arlömb pókersins. Nú urðu þeir óvænt að bregðast við þeim vanda að móta stefnu óháð því sem virt- ist vera stefnan í Moskvu. Flokk- arnir reyndust misvel vandanum vaxnir. Og þarna kom berlega í ljós akkillesarhæll Kominterns sem miðstýrðs flokks. En hvað segja heimildirnar? Fréttir úr skjalasafni Kominterns Skjalasafn Kominterns í Moskvu hefur nú verið opnað. Þar mun fátt að finna um skipanir til ís- lenskra kommúnista 1939-40 enda Sósíalistaflokkurinn ekki aðildar- flokkur. Ég hef ekki komist í það skjalasafn en mér finnst margt benda til að línan frá Komintern (í Moskvu) í orðsendingum til kommúnistaflokka Evrópu á fyrstu vikum og mánuðum stríðsins hafi verið óskýr og fálmkennd. Griða- sáttmálinn og Finnlandsstríðið klufu forystu Sósíalistaflokksins. í æviminningum sínum gerir Einar Olgeirsson þó ekki mikið úr því hugarvíli og ringulreið sem sátt- málinn hafi valdið sér og sálufélög- um sínum í hópi íslenskra komm- únista. En það sem ég áður hef rakið af skrifum Þjóðviljans og Réttar bendir til mikilla erfiðleika við stefnumörkunina. Og það er kunnugt frá öðrum löndum að samningurinn drap víða á dreif öflugri baráttu kommúnista gegn nasistum og olli oft innri kreppu. Mér finnst líka margt benda til að í Moskvu hafi menn raunveru- lega greint stríðið fyrstu mánuði þess, sem „klassískt" heimsvelda- stríð, hliðstætt fyrri heimsstyrjöld- inni, þótt þeir sjálfir óttuðust auð- vitað fyrst og fremst Þjóðverja. Alþýðan ætti því alls ekki að styðja stríðsrekstur Vesturveldanna neitt fremur en Þjóðverja. Það lítur út fyrir að flokksforystan í Moskvu, eftir að hafa gefist upp við að mynda samfylkingu gegn fasista- ríkjunum, þar sem hún taldi sig mæta hófnun, hafi endurskoðað mat sitt á Bretlandi sem „frið- sömu" heimsvaldaríki. Sú afstaða styrktist líklega af brölti Breta og Frakka í Finnlandsstríðinu þegar þeir undirbjuggu hernaðaraðerðir til hjálpar Finnum gegnum Noreg og Svíþjóð. Og diplómatískar þarf- ir réðu því svo að málflutningurinn varð meira andbreskur en and- þýskur. Þetta á í grófum dráttum við fyrsta ár griðasáttmálans. En hvað um seinna árið? Terje Halvorsen er norskur sagnfræðingur sem ritar grein í Jahrbuch fiir Historische Kommunismusforschung (Mann- heim 1995). Hann hefur rannsakað málgögn Kominterns á tíma griða- sáttmálans og sömuleiðis farið gegnum skjalasafn Kominterns í Moskvu. Hann segir um blaðið Die Welt, hálfopinbert Málgagn Ko- minterns, gefið út í Svíþjóð (eina beinlínis opinbera málgagn fram- kvæmdanefndar Komintern kom út í Moskvu og sveigði sig að diplóma- tískum þörfum þar á bæ), að ósigur Frakka í júní 1940 hafi breytt mjög tóninum í blaðinu: „...yfirgnæfandi andbreskur málflutningur varð fyrst blandaður andþýskum mál- flutningi og vék svo smám saman fyrir honum." Komintern gagnrýnir „aðlögunarstefnu" Það hefur lengi verið kunnugt að ýmsir kommúnistaflokkar á hernámssvæði nasista, t.d. sá aust- urríski, tékkneski og hollenski, háðu allt frá hernámi landa sinna- 1940 harða þjóðfrelsisbaráttu, en hingað til hefur það oft verið skil- greint sem frávik frá reglunni. En ýmsir aðrir kommúnistaflokkar ráku einhverja tegund af „aðlögun- arstefnu". Þar hafa oft verið nefnd- ir til sá norski og sá franski. Eftir hernámið 9. apríl tók norski flokk- urinn þá stefnu að hvetja ekki til vopnaðrar andstöðu. Raunar var í norsku verkalýðshreyfingunni sem heild tekin upp stefna eftir her- námið sem byggðist á aðlögun að „löglegum" baráttuaðferðum. Skjölin sýna að þetta var nánast strax gagnrýnt harkalega af Ko- mintern og gagnrýni þessi varð harðari þegar leið á árið 1940 og í ársbyrjun 1941. Þær uppálögðu flokknum að vinna að því að „gera verkalýsstéttina að leiðandi afli í hinni þjóðlegu frelsisbaráttu", koma þyrfti á fót „ólöglegum og hálflöglegum baráttusamtökum" og samfylkja þyrfti með „öllum öðrum öflum andstöðunnar". Þó var áfram varað við að styðja þau öfl sem þjónuðu Bretum. Þróun mála í hinum öfluga Kommúnistaflokki Frakklands fékk eðlilega stærra pláss og athygli hjá Komintern. Þar gerðist það eftir ósigur Frakka að fulltrúar flokksins reyndu að semja við harnámsöflin um löglega starfsemi flokksins og einkum löglega útkomu málgagns. Ýmsir sagnfræðingar hafa talið þetta vera að frumkvæði Komint- erns. En könnun Halvorsens sýnir annað. Samband frá Moskvu til Parísar var stopult en í bréfum frá Komintern í júlí og ágúst 1940 er farið fram á að viðræðum um lög- legt málgagn verði srax hætt. Með- al' annars stendur þar: „Að okkar áliti er það algjör grundvallarregla að endurreisn atvinnuvega og þjóð- lífs í þessum löndum geti aldrei ris- ið af samvinnu, málamiðlunum eða samstöðu með hernámsöflunum." Sagt er að flokkurinn skuli fyrst um sinn hlýðnast reglum herstjórn- arinnar út á við en samtímis skara eld að óánægjunni „til að vekja upp óvirka óánægju fjöldans í öllum myndum hennar gegn hinum óboðnu gestum". Þar er mönnum m.a.s. í fyrsta sinn ráðið gegn því að reka mikinn áróður gegn Bretum og de Gaulle því það þjóni fyrst og fremst þýsku hernámsöflunum og leppum þeirra. Afstaðan til Breta hélt þó áfram að vera tvíbent og nokkuð á reiki. En flokkurinn fór að hinum nýju bendingum frá Moskvu. Skjöl frá Gestapó í desem- ber 1940 segja: .....í taktík komm- únista er nú aftur upp tekin sú af- staða sem kommúnistar höfðu fyrir undirritun þýsk-rússneska sáttmál- ans." Það sem blasir við í skjólum Kominterns eftir sigra Þjóðverja á Vesturvígstöðvunum er að menn horfast í augu við staðreyndir. Stríðið er ekki „klassískt" heims- veldastríð. Þýskaland er sýnilega miklu hættulegra heimsvaldaríki en önnur og er í stórkostlegri sókn. Stefnubreyting Kominterns í innra starfi sínu er viðurkenning á þessu. Opinber utanríkisstefna Sovét var þó óbreytt að mestu. Fyrstu merki um breytingu á henni var að Sovét- stjórnin tók afstöðu gegn þýsku innrásunum í Júgóslavíu og Grikk- land í apríl 1941. Bandamenn eða banamenn Hitlers? Stríðið milli Breta og Þjóðverja eftir ósigur Frakka var ósköp tak- markað stríð, og hafði í sér sterka þætti „klassísks" heimsveldastríðs. Það fór aðallega fram á höfunum, og í Afríku. Með innrásinni í Sovét í júní 1941 gjörbreyttist stríðið að umfangi og allri gerð. Mætti halda fram að önnur heimsstyrjöldin hafi þá fyrst hafist. Þá fyrst varð hún verulega blóðug. Og landhernaður- inn fór nær allur fram á austurvíg- stöðvunum. Frá ársbyrjun 1941 og fram að innrásinni í Normandí í júní 1944 batt allur herstyrkur breska samveldisins frá tveimur til átta af herfylkjum Þjóðverja. En þessi þrjú ár, frá júní 1941 til júní 1944, börðust Sovétmenn við að meðaltali hundrað og áttatíu þýsk herfylki. Og þegar loksins hin lang- þráða „önnur víglína" kom til voru Sovétmenn langt komnir með að brjóta þýsku vígvélina niður. Þeir höfðu notað vel frestinn sem þeir keyptu af Hitler. Koma Sovétríkjanna inn í styrj- öldina olli líka straumhvörfum á hernámssvæðum Öxulveidanna. Þjóðverjar voru sýnilega ekki ósigr- andi. Andspyrnuhreyfingar tóku þá fyrst að láta verulega á sér kræla. Þar munaði mest um að kommúnist- ar tóku hraustlega við sér og höfðu forgöngu að því að skipuleggja stóra hópa meðal alþýðu. Stríðið varð að raunverulegu þjóðfrelsisst- ríði en um leið var þetta orðin spurning um átök sósíalismans og illvígustu fulltrúa auðvalds, heims- valdastefnu og afturhalds. Fasism- inn hafði vaxið fram sem andsvar við róttækri verkalýðshreyfingu. Auðstéttin notaði hann sem verk- færi fyrir sig, einkum ef önnur meðöl dugðu ekki. Verkalýðsstéttin var hins vegar sú stétt sem sýndi sig ónæmasta fyrir fasískum áhrif- um. Fyrir kommúnista var samhengi hlutanna aftur orðið „eðilegt" frá júní 1941 og þeir sýndu mikla hæfni til að leiða baráttuna gegn fasism- anum. Þar við bættist vaxandi orst- ír Sovétríkjanna. Rétt eins og kommúnistar á 4. áratugnum fengu víðtæka samúð og stuðning fyrir að vera skeleggastir í baráttu við fasismann margfölduðust nú áhrif kommúnista og eftir stríðið stóðu þeir víða uppi með mikla fjölda- flokka. í Júgóslavíu, Tékkóslóvakíu, Albaníu, ítalíu, Frakklandi voru það langstærstu flokkarnir. Þess vegna er það svo að sú mynd sem Þór bregður upp af kommúnistum, sem hálfgerðum sálufélögum nasista sem gerðust bandamenn þeirra ef svo bar undir, er mynd sem byggist á mikilli hag- ræðingu sannleikans. Réttmætt stríð Rússa í Finnlandi? Þór fjallar mjög um Finnlands- stríðið og þá stemmningu sem það skóp hér á landi. Hann leggur sig fram um að lýsa hernaði Þjóðverja og Sovétmanna þessa mánuði eins og um hliðstæður væri að ræða: „Nú horfðu þeir [íslendingar] á það álengdar, að Hitler og Stalín brytu þessi lönd undir sig með þeim að- ferðum sem þeir dáðu hvor annan fyrir og dregið höfðu þá saman að lokum." Er þetta „sagnfræði eins og hún gerist best", eins og einn ritdómurinn hljóðaði? Nei, þetta er forheimskandi sagnfræði (því miður fyrir Islensku bókmenntaverðlaun- in). Hernaði Stalíns í Póllandi og Finnlandi 1939 ber ekki að líkja við 4

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.