Morgunblaðið - 16.06.1996, Blaðsíða 10

Morgunblaðið - 16.06.1996, Blaðsíða 10
10 B SUNNUDÁGUR 16. JÚNÍ 1996 MORGUNBLAÐIÐ Tilbúin skekkja Skoðanakann- anir birtast nú títt um meint fylgi forsetaframbjóð- enda og eru þraut- nýttar þótt stórt hlutfall svari ekki. í þessu er önnur skekkja. Eldri kjósendur en 75 ára eru óhreinu börnin, útilokaðir í úr- takinu. Þó kýs þetta fólk engu síður en aðrir. Er jafnvel dug- legra við að nýta þessi mannrétt- indi sín. Fyrir utan dónaskapinn við fólk með kosningarétt, þá er þetta tilbúin skekkja. í þetta sinn spyrja flestir 18-75 ára kjósendur, en þar fyrir ofan eru 6,9% kjósenda, samkvæmt tölum Hagstofunnar. Tíu pró- sent kjósenda eru eldri en sjö- tugir. I könnunum eru iðulega ekki teknir með þeir sem komnir eru yfir 67 ára aldur, en sá hópur er hvorki meira né minna en 13,8% af kosningabæru fólki. í símakönnunum eins og hjá DV er þó sá spurður álits sem svarar burt séð frá aldri. Þegar grennslast var fyrir um þetta furðulega tiltæki könnunarfyrirtækj- anna, sem hlýtur að skekkja útkomuna hvernig sem úrtakið er unnið, fengust þau svör að svona hefði þetta bara alltaf ver- ið. Líklega komið frá útlöndum. En þegar ofan í það var farið kom fram að stór þáttur í þessu er að sama könnun er nýtt til að spyrja um alls óskyld efni. Þar ráði auglýs- endur ferðinni, telji sig líklega ekkert varða um aldraða við- skiptavini. Það er úreltur hugs- unarháttur síðan fáir urðu svona aldraðir. Bandaríkjamenn eru löngu búnir að átta sig á því að einmitt eldra fólkið eru góðir viðskiptavinir. Hefur þá oft rýmri fjárráð og tíma til að eyða í ferðalög og tómstundagaman, punta sig, bjóða fólki og gefa gjafir. Og það er ekki að borga skuldir eða er atvinnulaust. Tryggustu gestir á menningar- atburði svo sem tónleika og leik- hús eru t.d. eldra fólk, einkum eldri konur. Með örri fjölgun aldraðra er sá markaður orðinn mikill og gróðavænlegur. Sumir auglýsendur hér virðast a.m.k. vilja selja þessu fólki, því póst- kassarnir í háhýsum þar sem eldri borgarar búa eru alltaf troðfullir af rándýrum litprent- uðum auglýsingabæklingum um aðskiljanlegan varning og sértil- boð. Þeir auglýsendur vilja væntanlega kanna hvað þetta fólk vill kaupa. I landinu eru um 20 þúsund manns yfir sjötugt og reiknað með að á næstu árum muni þeim snarfjölga, mest fólki yfir 85 ára. Hér á fslandi sýnir styrkur aldraðra sig kannski einna best í því að stjórnvöld virðast helst fínna hjá þessum aldurshópi matarholur í skattheimtuna þegar harðnar á dalnum hjá aumingja ríkissjóði, sbr. aðferð- irnar við tvísköttun lífeyrissjóð- anna og skattinn á spariféð. Yfirleitt þykir ekki við hæfi að sýna þeim sem maður ætlar að hafa eitthvað út úr dónaskap. Þessi dónaskapur við kjósendur að afskrifa þá og skoðanir þeirra fyrirfram er þeim mun furðulegri. Frambjóðendurnir munu áreiðanlega ekki fúlsa við atkvæðum þessa fólks. I grein eftir Elínu Pálmadóttur í Mbl. síðasta sunnudag hefur Inga Huld eftir hjúkrunarfræðingi og djákna á öldr- unarlæknigadeild að henni fínn- ist skelfilegt þegar talað sé við fólk með 80-90 ára vinnu og reynslu að baki eins og óvita. Þeir sem kaupa skoðanakann- anir nálgast þessa kjósendur vitanlega af slíku virðingar- leysi. Er verið að gefa í skyn að setja megi hámarksaldur á kjósendur? Það er kannski ráð áður en þeir verða svo margir að þeir geta varið sig með at- kvæðum sínum. Þegar litið var yfir litríkt línurit yfir sumarlok- anir spítala 1996 í blaðinu var óneitanlega dulítið sláandi hve stórt hlutfall af þeim deildum sem lengst verður lokað, alveg eða næstum til áramóta, eru öldrunar- og hjúkrunardeildir aldraðra. Allt samfélagið úir og grúir af hefðbundnum klissíum varð- andi eldri borgara þessa lands. Einna vitlausust virðist samt sú að þeir hafi ekki skoðun á því hvernig þeir vilji verja atkvæði sínu eða að það skipti ekki máli á kosningadag. Það gamla fólk sem ég hefi rætt við um forseta- frambjóðendur að undanförnu eru einmitt þeir sem vita og muna hvernig viðkomandi hefur komið fram og hvað sýnt af sér hingað til. Þekkja dæmi til hróss eða lasts, velta því fyrir sér þeg- ar þeir spá í hugsanleg viðbrögð framtíðarforseta og traust á honum. Vitanlega er það gegn- særra hjá þeim frambjóðendum sem verið hafa í pólitík á opin- berum vettvangi. En lýðræðið er sagt byggja á því að stjórn- málamenn eigi, með réttu eða röngu, að standa og falla með gerðum sínum í kosningum. Þar dæmi kjósendur verk þeirra. Þetta er vinsæl klissía og óvíst að lýðræðið virki þannig í raun. En kjarni málsins er að ekki er búið að setja gamalt fólk út af kjörskrá ennþá og kannski stappar svona dónaskapur bara stálinu í það að fara á kjörstað hvað sem tautar og raular og halda reisn sinni með því að sýna að enn verður að reikna með því. Það láti ekki þegjandi og hljóðalaust slá sig út úr sam- félaginu. Það getur orðið ofan á, því sá ku hlæja best sem síð- ast hlær og öldruðum fjölgar mest. Annars virðist umheimurinn vera farinn að átta sig á því að kerfið, þar sem öldruðum er bara ýtt af sviðinu án þess að þeir hafi nokkuð um það að segja, sé ekki í lagi. Það er sí- fellt meira til umfjöllunar í ræðu, riti, í leikritum og kvikmyndum, sbr. nýleg leikrit Jónasar Árna- sonar og Súsönnu Svavarsdóttur og hollenskan myndaflokk um mannleg samskipti á efri árum, sem þessa dagana er í sjónvarp- inu. MANNLIFSSTRAUMAR TÆKNI/ Er hcegt ab breyta okkur í bylgju? Um efiáogbylgjur EFNISFYRIRBRIGÐI eru ekki öll þar sem þau eru séð. Segja má að deila um innsta eðli þeirra hefjist á milli eðlis- fræðinganna Isac Newtons og hins hollenska Cristians Huygens á átjándu öld. Hinn fyrrnefndi leit á ljósið sem agnir, hinn síðarnefndi sem bylgjur. Við fyrstu sýn virðist sem þetta sé ein fárra deilna sem Newton hefur tapað, því að Englendingurinn Thomas Yong framkvæmdi tilraun árið 1801 sem sýndi að það væri bylgur. Ljós gat slökkt sjálft sig eins og bylgjur gera ef öldutoppur mætir öldudal. Alla nítjándu öldina stendur Huygens uppi sem sigurvegari deil- unnar. Uns að um aldamót eru menn að athuga endurkast ljóss frá málmyfirborði, og fá niðurstöður ósamrýmanlegar bylgjuhugtakinu. Það er hinn ungi Albert Einstein sem leys- ir úr gátunni, og slær föstu að ljós geti haft agnareigin- leika. Ekki að það sé agnir almennt, heldu að í þessu sér- staka samhengi komi eindareiginleikinn fram. Fyrir þessa útskýringu, sem stendurtil hliðar við annað sem Einstein gerði, fékk hann Nóbelsverðlaunin, en ekki fyrir hið mikla meginverk sitt, afstæðiskenninguna. Þetta er ein af fyrstu fæðingar- hríðum skammtafræðinnar, sem Einstein lagði minna af mörk- um til en margir aðrir. Skammta- kenningin er fráleitt verks nokkurs ^^^^^^^m ems manns. En franski greifinn de Broglie (Les: Dubroj) setur um 1920 fram við- snúna kenningu: Rétt eins og það sem talið var bylgjur getur hegðað sér eins og sér eins og agnir í ákveðnu samhengi, geti það sem talið var eindir hagar sér eins og bylgjur. Seint á þriðja ára- tugnum glæpast eðlisfræðingarnir eftir Egil Egilsson C.J. Davisson og L.H. Germer á að gera til- raun sem leiðir í ljós að rafeindir geti hagað sér eins og bylgjur. Þetta er ein þeirra til- rauna sem tókust fyrir „óheppni", nefnilega þá að það kviknaði í tilraunastofunni. Málmsýnið hitnaði. Það var sú meðferð sem þurfti til að bylgjueiginleikarnir kæmu fram. Segja má að þetta séu grófir megindrættir hinnar miklu þróun- ar nútíma skammtafræði, sem verður að telja helstu forsendu tækniframfara aldarinnar. Sú EF LJÓSBYLGJUR frá tveimur raufum falla á skjá, myndast víxlmynstur. Þar sem toppur einnar bylgju mætir dal ann- arrar verður myrkur. Þar sem toppur mætir toppi verður Jjós. fræðigrein er lykill að skilningi á rafeiginleikum fastra efna, sem eru aftur undirstaða tölvutækni, fjarskiptatækni, gagnavinnslu og -geymslu, ásamt því að tölvur 5IÐFRÆÐI 7> hagt ad auka líkumar á heppniP Hugsað um heppni Aristóteles nefndi heppnina sem þátt í lífshamingjunni. Þrátt fyrir dyggð- ugt líferni, þekkingu, volduga vini og blómlega ást yrði heppnin að fylgja með. Happ virðist vera tilviljunarkennt enda er talað um einskæra og algera heppni. Heppni getur líka virst óþörf skýring, en er hún það? Erhúneftilvillekkitil? ÞAÐ ER eins og heppnin fylgi sumum mönnum ævina alla, aðrir búa við ólánið þrátt fyrir góða greind. Til eru dæmi um fólk sem hefur öðlast hamingju - en ^mmmmmam svo snýst ham- ingjuhjólið við og það byrjar að missa allt eins og Job í Jobsbók Gamla testament- is, sem glataði effir Gunnar blessun guðs. Hersvein Skýringin er hul- in. Aðrir sigla lygnan sjó Iífið á enda. Þeir fá það sem þeir þrá, og heppnast iðulega ætlunarverk sín. Ef til vill búa heppnir sig betur undir lífið, gera fleiri ráðstafanir og hreinlega vinna betur að mark- miðum sínum í lífínu en hinir óheppnu. Aðrir segja síðan við þá: „Þú varst aldeilis heppinn af fá starfið," — eða annað sem þeir kepptu að. Einkunnir í skóla eru að sára- litlu leyti háðar heppni. Bak við háar einkunnir er vinna og góð greind, bak við lágar að minnsta kosti leti og áhugaleysi. Heppni í prófum er vart mælanleg. En gild- ir það sama í lífínu? Imyndum okkur tvo menn sem báðir hafa góða greind, áhuga og eru vinnusamir. Báðir ná góðum árangri í vinnu og fá það sem þeir keppa að til dæmis fjölskyldu og möguleika til að leyfa sér margt í lífínu. Báðir telja sig hamingju- sama. Þeir eru heiðarlegir og leggja stund á dyggðugt líferni. En nú fer ólánið að elta annan þeirra á röndum. Svikahrappur í fyrirtækinu setur það á hausinn, og hann verður atvinnulaus, konan hans verður ástfangin af öðrum manni, börnin lenda í slæmum fé- lagsskap. Byggingafélagið sem hann keypti íbúð af sendir himin- háa bakreikninga. Bílnum hans er stolið. Með öðrurri orðum, allt snýst á verri veg án sjáanlegrar ástæðu hjá góðum og gildum manni. Eða var hann ef til vill ekki vakandi á verðinum? Hinn maðurinn heldur áfram veg heppninnar allt sitt líf eins og hann sé tneð töfrasprota í höndun- um. Samt er hann að engu leyti ólíkur hinum. Hann er sagður heppinn, hinn óheppinn og eina skiljanlega skýringin er að um til- viljun sé að ræða sem hvorugur hefur neitt um að segja. Óheppni maðurinn getur farið með æðruleysibænina. Hann gat ekki ráðið því sem gerðist, hann gerði ávallt sitt besta eins og hinn heppni. Atburðirnir voru ekki á hans valdi. Hann var bara óhepp- inn. Menn geta látið lífið vegna óheppni eða án ástæðu og af hreinni tilviljun. Að keyra bíl í umferðinni er áhætta og það er ekki nóg að vera öruggur og góður bflstjóri. Aðstæður geta skapast í umferðinni sem enginn ræður við. ÓHEPPNIogheppni. Blindbylur skellur á, eða einhver bílstjóri missir stjórn á bifreið sinni og veldur slysi. Samt er alltaf hægt að verða fyrir hundaheppni og vinna í happ- drætti eða lottói, einhverjir hljóta alltaf að vinna pottinn og það get- ur jafnvel breytt lífi fólks, stundum til betri vegar og stundum til verri ef þeir hafa ekki vit til að höndla heppnina og græðgin nær tökum á þeim eins og fjölskyldunni í Eng- landi sem vann í lottói, sem leiddi til morðs vegna deilna um skipting- una. Heppni krefst þroska. En hvernig lifir hin heppna manneskja? Hún er lukkunnar pamffll í einu orði sagt. Allt sem hún tekur sér fyrir hendur heppn- ast. Hún fæðist í friðsömu landi, fæðist inn í vandamálalausa fjöl- skyldu sem hefur þroskandi áhuga- mál, elst upp við ást og umhyggju.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.