Morgunblaðið - 04.07.1998, Blaðsíða 23

MORGUNBLAÐIÐ
LAUGARDAGUR 4. JÚLÍ 1998 23
hins vegar tölu á hversu margir
kaupi bara samlokur, kökur og
drykkjarvörur, en þeir eru margir.
Hlaðborðið svignar undan pasta-
salati, frönsku kartöflusalati og
sauðaostssalati. Þar hjá standa
hlaðar af grófum bollum með mis-
munandi fyllingum og heilar fimmt-
án kökutegundir lokka, svo sem
þung og þétt súkkulaðikaka,
súkkulaðirúllukaka með smjör-
kremi, gulrótarkaka, snúðar og
berja- og möndlupæjar. Eldri
glæsidama lætur hitann ekki
hindra sig í að fá sér heitt súkkulaði
með vænum rjómakúf.
Tengdamaður Strindbergs í
garði kóngsins
Gestimir snæða úti um allar
grundir, bæði mat jurtagarðsins, en
einnig mat að heiman. Á flötinni
eru hlaðborð fyrir hópa, sem hafa
pantað mat fyrirfram. Við langborð
er fundað, en svo leysist fundurinn
upp og fundarmenn halda að hlað-
borði rétt við.
Hér er félag lífrænna ræktenda
að ljúka aðalfundi sínum, segir for-
mælandinn, Hans von Essen, ráð-
gjafi um lífræna ræktun. Félags-
menn eru bæði garðyrkjumenn og
áhugamenn um garðrækt. Rosen-
dal er í eigu Svíakonungs, sem fyr-
ir fimmtán árum fór þess á leit við
félagið að það endurreisti ræktun
og rekstur Rosendals, sem var í al-
gjörri niðurníðslu þá. Nú er jurta-
garðurinn í Rosendal víðfrægur,
bæði fyrir ræktunina og matinn.
„Það er eðlilegt að við komum
hingað til að halda aðalfund,“ bætir
von Essen við brosandi. Von Essen
er sögufrægt nafn í Svíþjóð og
Hans segist aðspurður vera fjar-
skyldur ættingi Siri von Essen
leikkonu og fyrstu eiginkonu
Strindbergs.
Þróað félagsstarf: Undirstaða
auðugs þjóðfélags
I félagsfræði er kenning um að
sterk félagsleg tengsl séu undir-
staða ríkidæmis þjóðfélaga. Sam-
kvæmt því er í jurtagarðinum að
finna skýringuna á velferð Svía,
glæsibrag borgarinnar og glæstum
bílaflota borgarbúa. Við annað
borð situr stór hópur kvenna, með-
limir í heimilisiðnaðarfélagi í smá-
bæ nokkrum í heimsókn í Stokk-
hólmi til að skoða stóra heimilisiðn-
aðarsýningu. Meðlimir eru bæði
áhugamenn um og atvinnufólk í
heimilisiðnaði. Kvenfólk virðist yf-
irleitt í meirihluta í garðinum.
Þarna sitja sex vinkonur saman og
syngja gamla kirkjutónlist af
snilld, áður en þær halla sér útaf
og spjalla.
Við eitt af borðunum við matsöl-
una sitja vinkonurnar Britt-Marie
og Harriet. Þær búa í úthverfi
Stokkhólms, en lögðu leið sína í
garðinn, eftir að hafa fylgt dætrum
sínum áleiðis í fermingarbúðir, en
stelpurnar eiga að fennast nú í
sumarbyrjun. Þær tvær eru gamlar
vinkonur, kynntust fyrir um 25 ár-
um í gegnum vinnuna, en þær
vinna báðar við félagsþjónustu bæj-
arins. Svo eignuðust þær dætur um
leið, sem nú eru 13 og 15 ára og
dæturnar eru vinkonur.
Britt-Marie var annars í jurta-
garðinum fyrir nokkrum dögum,
þegar dæturnar, 13 og 15 ára, voru
að ljúka skólanum. „Þá tók ég frí
til að vera með í skólagarðinum,
þegar krakkarnir komu út og svo
fórum við hingað á eftir,“ segir hún
og bætir við að það sé algengt að
sænskir foreldrar geri sér daga-
mun með krökkum á grunnskóla-
aldri síðasta skóladaginn. „Þegar
krakkarnir eru komnir í fram-
haldsskóla dettur þetta upp fyrir,
því þá eru þau of stór til að hafa
mömmu og pabba með,“ segir hún
brosandi.
Sunnudeginum eyða þær oftast
með fjölskyldunni. „Það er sjaldan
að við höfum svona heilan dag fyrir
okkur sjálfar,“ segir Harriet og
undir það tekur vinkona hennar.
Harriet er á leið heim, en Britt-
Marie að hitta vinkonur á Skansin-
um. Nú er morgunninn líka að líða,
síðdegið að taka við og það er auð-
vitað allt önnur saga...
DANILO ekki greifi heldur veiðimaður.
KÖKUUNNENDUR kaupa sér kökur í jurtagarðinum í Rosendal.
HLAÐBORÐIÐ í jurtagarðinum svignaði af kræsingum,
BLÓMAUNNENDUR geta keypt blóm til að taka með sér heim.
Eru elliglöp vax-
andi vandamál ?
GYLFI ÁSMUNDSSON SÁLFRÆÐINGUR SVARAR
SPURNINGUM LESENDA
Elliglöp
Spurning: Það fer ekki fram
hjá neinum að umönnun aldr-
aðra er að verða eitt stærsta
heilbrigðisvandamálið hér á
landi, oftast af því að gamla
fólkið getur ekki hugsað um sig
sjálft vegna elliglapa. Af hverju
stafa elliglöp og fara þau vax-
andi?
Svar: Því er fyrst til að svara,
að það getur verið álitamál
hvað við köllum heilbrigðis-
vandamál eða hvað við flokkum
yfirleitt sem vandamál í lífi
okkar. Hvert aldursskeið hefur
sín vandamál sem eru eðlilegir
þættir í gangi lífsins. Við lítum
tæpast á umönnun ungbarna
sem heilbrigðisvandamál, en
fjölgun fæðinga verður til þess
að meiri tími fer í að sinna
þörfum barna. Nú á tímum
krefjumst við þess að samfélag-
ið sinni þessari umönnun í
auknum mæli með fjölgun dag-
vista og leikskóla svo að báðir
foreldrar geti sinnt störfum
sínum utan heimilis. Öldruðum
fer nú ört fjölgandi sem fyrst
og fremst stafar af betri lífs-
skilyrðum og bættri heilbrigð-
isþjónustu, þannig að fólk lifir
lengur en áður. Aldrað fólk hef-
ur alltaf þurft umönnun í sam-
ræmi við eðlilega hrörnun lík-
amans. Lengst af hafa aldraðir
verið í skjóli nánustu fjölskyldu
sinnar, þar sem þeir hafa haft
sínu hlutverki að gegna að svo
miklu leyti sem heilsa þeirra
leyfði. Þjóðfélagsbreytingar
síðustu áratugi hafa átt þátt í
því að breyta stöðu aldraðra að
þessu leyti, þannig að nú er
þess krafist að samfélagið ann-
ist þá svo að hin vinnandi kyn-
slóð geti sinnt sínum störfum.
Þegar það bætist við að öldruð-
um fjölgar vegna betra heil-
brigðis, sem leiðir til lengra
lífs, gefur það augaleið að kröf-
urnar á samfélagið verða meiri.
Ef við viljum líta á aldraða sem
vandamál er það ekki síður
samfélagslegur vandi en heO-
brigðisvandamál.
Hrörnun líkamans, og þá
ekki síst miðtaugakerfisins,
fylgir ellinni. Talsverður hluti
fólks yfir sjötugt fær smám
saman einkenni umjjað sem
við kölum elliglöp. Áður var
sagt að fólk væri farið að
kalka. I fróðlegri grein dr.
Hallgríms Magnússonar geð-
læknis í tímaritinu Geðvernd
frá 1993 gefur hann gott yfirlit
yfir orsakir og algengi elli-
glapa. Það eru einkum tvær
orsakir fyrir elliglöpum,
Alzheimer sjúkdómurinn og
blóðrásartruflanir í heilaæð-
um. Alzheimer stafar af sjúk-
legum breytingum á heilavef
og hefur lengi verið þekktur
sjúkdómur. Hann byrjar oftast
fyrir 70 ára aldur og var því
ekki litið á hann sem elliglöp.
Það er ekki fyrr en á síðustu
áratugum að menn gerðu sér
ljóst að hann á sök á um helm-
ingi þeirra elliglapa sem grein-
ast. Hin aðalorsök elliglapa,
blóðrásartruflanir í heila, veld-
ur því að litlar slagæðar heil-
ans stíflast öðru hverju, sem
aftur veldur súrefnisskorti og
dauða heilafruma á svæðinu.
Helsta einkenni elliglapa er
minnistap. Algengastar eru
truflanir á skammtímaminni,
þannig að fólk man ekki það
sem gerðist fyrir fáeinum mín-
útum eða klukkustund. Reynd-
ar byrja truflanir á skamm-
tímaminni að koma fram hjá
fólki á miðjum aldri, eins og
margir kannast við. Slík
gleymska í smáum stíl fylgir
aldrinum og telst ekki til elli-
glapa fyrr en það fer að há
fólki verulega. Þetta stafar af
því að fólk á erfiðara með að
festa sér nýja hluti og atvik í
minni, en man hins vegar
löngu liðna atburði mjög
greinilega. Oft vekur það at-
hygli hve andlega heilt gamalt
fólk hefur nákvæmt minni á
bernsku sína og aðra löngu
liðna atburði, þótt það muni
svo ekki stundinni lengur hvar
það lagði frá sér gleraugun.
Eftir því sem minnistruflanir
ágerast tapast einnig minni á
eldri atburði og þar með hæfi-
leikinn til að tengja fortíð og
nútíð. Önnur einkenni, sem
vart verður með vaxandi elli-
glöpum, eru erfiðleikar við að
muna nöfn á algengum hlutum
eða hvernig á að framkvæma
einföld verk. Einstaklingur
með væg elliglöp gerir sér yf-
irleitt góða gi-ein fyrir þessum
erfiðleikum sínum og finnur til
vanmáttar síns. Þunglyndi og
kvíði eru því fylgifiskar þessa
ástands. Eftir því sem elliglöp-
in verða alvarlegri gerir hann
sér minni grein fyrir ástandi
sínu. Þá skerðist dómgreind
hans og ekki er óalgengt að
fram komi ranghugmyndir, t.d.
um að verið sé að stela frá
honum, þegar hann finnur ekki
það sem hann leitar að.
Minnkuð tilfinningastjórn,
árásarhneigð og jafnvel breyt-
ingar á persónuleika geta
komið fram.
I rannsókn Hallgríms Magn-
ússonar á elliglöpum meðal Is-
lendinga kom fram að rúmlega
10% af 75 ára gömlu fólki
greinist með elliglöp, 17%
meðal 81 árs gamals fólks og
tæp 30% hjá þeim sem eru 87
ára, og hjá þeim síðastnefndu
eru elliglöpin á háu stigi hjá
um helmingi þeirra. Fyrir 65
ára aldur eru glöp mjög sjald-
gæf og eiga sér þá venjulega
aðrar orsakir en þau sem ráð-
ast af aldursbreytingum.
Sjaldgæft er að elliglöp breyt-
ist til batnaðar þótt þau geti
verið óbreytt um tíma. Algeng-
ast er að þau fari smám saman
versnandi og dánartíðni fólks
með elliglöp er mun hærri en
hinna.
Eins og fram kom hér að
framan fer öldruðum fjölgandi
með betra heilsufari og lengri
lífslíkum og því íylgir óhjá-
kvæmilega að fleiri lifa svo
lengi að eðlileg hrörnun komi
fram í elliglöpum. Þannig
myndast sú þverstæða að batn-
andi heilbrigðisþjónusta hefur í
fór með sér vaxandi heilbrigðis-
vandamál að þessu leyti.
•Lesendur Morgunblaðsins geta
spurt sálfræðinginn um það sem
þeim liggur á bjarta. Tekið er á
móti spurningum á virkum dögum
milli klukkan 10 og 17 í sfma
5691100 og bréfum eða símbréfum
merkt: Vikulok, fax: 5691222. Enn-
fremur símbréf merkt: Gylfi Ás-
mundsson, fax: 5601720.