Morgunblaðið - 04.07.1998, Blaðsíða 36

MORGUNBLAÐIÐ
„ 36 LAUGARDAGUR 4. JÚLÍ 1998_________________________
AÐSENDAR GREINAR
FRAMSETNING
sumra sagnfræðinga
okkar er oft meir en
lítið undarleg. Stund-
um gæti maður haldið
að þeim væri alveg
sama um hvað þeir
bera á borð fyrir les-
endur því háskólapróf
og lærdómsgráða muni
-j, gera framsetninguna
trúverðuga í flestra
augum, jafnvel þótt um
algeran þvætting sé að
ræða.
Með ofangreindum
hætti er umsögn sagn-
fræðingsins Jakobs S.
Asgeirssonar um svo-
nefnda Svartbók
kommúnismans sem kom út í
Frakklandi í fyrra og er skrifuð af
frönskum sagnfræðingum. Umsögn
Jakobs birtist í sunnudagsblaði
Mbl. 14. júní sl. Á einum stað segir
Jakob F. Ásgeirsson m.a.:
„Hina rauðu ógn kommúnismans
er ekki hægt að skýra
með vísan til stjóm-
mála- eða menningar-
hefðar í þeim löndum
þar sem kommúnistar
rændu völdum. Ógn
kommúnismans á
hvorki rætur í hefð-
bundnum einvalds-
stjórnum fyrri tíðar né
í ofbeldishneigð meðal
almennings sem kann
að hafa verið til staðar í
þeim löndum þar sem
kommúnisminn réð
ríkjum. Ekki heldur er
uppsprettu ógnar
kommúnismans að
finna í ofbeldi heims-
styrjaldanna tveggja.
Það fjöldaofbeldi gegn þegnunum
sem einkennir kommúnistastjórnir
er yfirveguð stefna hinna nýju vald-
hafa og umfang ofbeldisins og
grimmd valdhafanna er langt um-
fram það sem áður hafði þekkst í
sögu mannkyns."
Stundum gæti maður
haldið, segir Eiríkur
Eiríksson, að sagn-
fræðingum væri alveg
sama um hvað þeir
bera á borð fyrir
lesendur.
Ég get verið Jakobi F. sammála
um það að umfang ofbeldis, t.d.
Hitlers og Stalíns, er meira en
þekkst hefur áður í mannkynssög-
unni. En það stafar auðvitað af því
að mannfjöldi er meiri en var hér
fyrr á öldum, og drápstól og eyðing-
artækni eru svo margfalt mikilvirk-
ari. Því kynntist heimsbyggðin best
nýverið í innanlandsátökunum í
Bosníu-Hersegóvínu. En hvort
grimmdin er meiri er eilíft þrætu-
efni og sýnist sitt hverjum, allt frá
Gengis Khan, þrælaflutningunum
til Ameríku, næstum því útiýmingu
indíánanna í Norður-Ameríku,
dauðabúðum nasista, til gúlags Sta-
líns og dráps á samherjum og þjóð-
armorðsins í Rúanda o.fl.
Ronald Hingley heitir breskm-
sagnfræðingur sem er virtur um all;
an heim fyrir fræðigrein sína. I
einni bóka sinna, sem hann nefnir
einfaldlega Rússland, skýrir hann
frá því að allir þjóðhöfðingjar í
Rússlandi, frá árdögum til Leníns
og Stalíns, hafi fylgt þeim venju að
hneppa þegnana í ánauð og kála í
stórum stíl. ívan grimmi og Stalín
hafi þó verið stórtækastir. Og dr.
Hingley viðurkennir ekki þá kenn-
ingu að Lenín hafi verið upphafs-
maður „terrors“ í Rússlandi.
Þá vil ég kalla annan sagnfræðing
til sögunnar. Hann er fæddur í
Rússlandi af ungverskum foreldr-
um og hét Tibor Szamuelsky. Hann
og fjölskylda hans urðu fyrir barð-
inu á ógnarstjórn Stalíns. Eftir
þennan hámenntaða sagn- og
stjórnmálafræðing liggur m.a. bók-
in Rússneska hefðin (The Russian
Ti-adition) þar sem hann m.a. tekur
undir þá skoðun dr. Hingleys að all-
ir stjórnendur Rússlands frá upp-
hafi og til Stalíns hafi framið glæpi,
ógnað og kúgað þegna sína, auðvit-
að í mismiklum mæli, og því eigi vel
við að tala um rússnesku hefðina í
þessu sambandi.
Jakob F. segir í umsögn sinni að
„rússneska keisarastjórnin hafi tek-
ið af lífi 6.321 pólitískan fanga“ og á
það sennilega að sýna hvað fólsku-
verk keisarastjórnanna voru létt-
væg samanborið við 20-30 milljóna
manndráp Stalíns. En dr. Hingley
segir á bls. 132 í Rússlandsbók sinni
að 20.000 gyðingar hafi verið fluttir
frá Moskvuborg einni árið 1891. Og
svona flutningar og gyðingaofsóknir
(pogrom) voru afar algengar á keis-
aratímanum og fjöldi manna hvarf.
Og milljónir gyðinga hröktust til
Ameríku.
Þá er sjálfsagt að minna á það að
Ivan grimmi keisari og Stalín hafa
verið mjög vinsælir meðal alþýðu
manna í þessu víðfeðma ríki í austri.
í dag eru stalínistarnir langstærsta
stjórnmálaaflið í Rússlandi Jeltsíns.
Þetta er undarlegt en þó satt og á
sínar skýringar í rússneskri sögu
sem er mjög andstæð kenningum
Jakobs F. Ásgeirssonar sem ég
skynja sem heróp um að hefja póli-
tískar nornaveiðar í McCarthy-stfl
gegn þeim Islendingum sem á sín-
um tíma mærðu Stalín og Sovétrík-
in. I niðurlagi greinar sinnar segir
hann svo:
„...Áratuga hollusta kommúnista
og harðra sósíalista við Moskvu-
valdið og aðrar kommúnistastjórnir
var bein aðför að grundvelli íslensks
samfélags...“
Ognaröld kommúnismans
og Jakob F. Asgeirsson
Eiríkur
Eiríksson

ÍSLEIVSKT MÁL
Umsjónarmaður Gísli Jónsson
960. þáttur
í ÁGÆTU bréfu frá Bimi
Friðfinnssyni ráðuneytisstjóra
segir svo:
„Það er vafalaust að bera í
bakkafullan lækinn, en ég vil
fara þess á leit við þig, að þú
gerir í þætti þínum um notkun
þjóðtungunnar enn eina tilraun
til þess að kveða niður iyrirbær-
ið „mannleg mistök“, sem nú
tröllríður tungutaki þjóðarinnar.
Svo gripið sé dæmi af handahófi
úr Morgunblaðinu 16. júní sl. (og
af nógu er að taka í daglegu
máli) þá „harmar Búnaðarbank-
inn þau mannlegu mistök“, sem
áttu sér stað þegar fyrirsvars-
maður bankans gleymdi nokkr-
um laxveiðiferðum á vegum
bankans í upplýsingum sem
gefnar voru ráðherra. Að sjálf-
sögðu ætla ég þér ekki að kveða
með öllu niður mistök manna
með þætti þínum, en menn einir
gera mistök. Ég trúi því a.m.k.
ekki enn, að til séu „ómannleg
mistök", „dýrsleg mistök“ eða
„vélræn mistök“. Menn gera
einfaldlega mistök, en vélar geta
hins vegar bilað.
Bankinn gæti því harmað mis-
tök þess eða þeirra sem hér eiga
hlut að máli, en sleppt því hvort
þau séu mannleg, dýrsleg eða
vélræn...
Með bestu kveðjum og þakk-
læti fyrir íslenskuþætti þína.“
Umsjónarmaður hefur að vísu
oft ætlað að fjalla betur um
meginefni þessa bréfs, og ég
held að með bréfi Björns sé ekki
borið í bakkafullan lækinn. Full
þörf er á því að reyna að kveða
þann máldraug niður sem um
ræddi í bréfinu. Við rök Björns
þarf ekki að bæta, og segja má
að „mannlegur" í þessu sam-
bandi sé sambærilegt við hortitt
í kveðskap. Er þá átt við óþarfar
og smekklausar málalengingar
eða eyðufyllingar.
Umsjónarmanni þykir kjána-
legt og leitt það málfar sem
Bjöm gagnrýndi, en hann
hvorki harmar það né fordæmir.
Og er þá komið að því sem ég
ætlaði að fjalla um í þessum
pistli, en það er ofnotkun sagn-
anna að harma og fordæma, sjá
t.d. tilvitnuð orð í yfirlýsingu
Búnaðarbankans í bréfi Bjöms.
Báðar fyrmefndar sagnir eru
svo merkingarsterkar, að ekki
má sóa þeim á það sem hvorki er
efni harms né fordæmingar.
Tökum dæmi: Afstaða er-
lendra manna til fiskveiðistefnu
Islendinga getur verið leið og
röng, og við gagnrýnum hana og
jafnvel áfellumst. Hennar vegna
verðum við hins vegar ekki full
harms eða fordæmingar.
Aftur á móti fyllumst við
harmi, er fólk fellur frá í blóma
lífsins, og við fordæmum hryðju-
verk þar sem saklaust fólk er
drepið.
Strikum yfir stóru orðin,
standa við þau minni reynum,
kvað Hannes Hafstein.
Ég held að ástæðan til þess að
sagnirnar að harma og fordæma
séu ofnotaðar í íslensku frétta-
máli til dæmis, sé sú að þar sé
um að ræða rangar þýðingar á
ensku sögnunum to regret og
condemn. Þetta hafa kennt mér
sérfróðir menn í ensku.
En Bimi Friðfinnssyni þakka
ég tímabæra ádrepu á „mannleg
mistök“.
★
Varro hefur maður heitið
rómverskur, fæddur 116 árum
fyrir Krist. Hann skrifaði bók
um latínu og kunni margt að
segja um rómversk nöfn. Maður,
sem fæddur var að morgni til,
mane, gat hæglega hlotið nafnið
Manius, og sá sem fæddist í dag-
renningu Lucius, því að ljós er á
latínu lux, eignarf. lucis. End-
ingin -a er í latínu höfð í kven-
kyni á móti -us í karlkyni. Konur
gátu þá hlotið heitin Mania og
Lucia.
Lucia var helg mær, því að
hún hlaut píslarvættisdauða á
stjómarárum Díókletíanusar,
svo sem árið 304. Dagur hennar
er 13. desember. Dýrkun Lúsíu
barst snemma til Norðurlanda
og einkum í Svíþjóð. En ekki má
gleyma þvi að Sancta Lucia er
verndardýrlingur Sikileyjar.
Óvíst er hve gamalt skímarheit-
ið Lúsía/Lússía/Lucia er hér á
landi, en gamalt er ömefnið
Lúsíuhöfði, og sr. Oddur á
Reynivöllum (16. og 17. öld) hef-
ur það í nafnaskrám sínum.
Engin kona heitir Lúsía í
Sturlungu, en í manntalinu 1703
eru 10, flestar sunnanlands, en
þeim fækkaði brátt, og náði
nafnið sér ekki upp fyrr en á síð-
ustu árum, að einhverju leyti
kannski með innflytjendum.
Sögnin fero í latínu merkir að
bera, og þarfnast það skýringa,
hvers vegna höfuðóvinurinn
skuli nefndur Lúsífer/Lucifer
(,,ljósberi“), en þær skýringar er
að finna í Jesaja 14 og Lúkasi
10,18. I Lúkasi segir Jesús við
lærisveinana (sæ. larjungarna)
að hann hafi séð Satan falla ofan
af himni eins og eldingu.
★
Vilfríður vestan kvað:
Þegar Pétur og Páll drukku mikið,
fór Páll stundum langt yfir strikið,
ogsannspurtégfæ
að einn morgun í maí
repd’ann við Pálínu með prikið.
★
Umsjónarmanni þykir sem
málvöndun fréttamanna eigi til
að fara í helgarfrí eða jafnvel
sumarfrí. Á dögunum var ungur
maður í ríkisútvarpinu haldinn
eignarfallsstyggð og sagði sem
svo að fénu hefði verið varið „til
byggingu“, en ekki byggingar.
Þetta er undarlegt, og á Stöð 2
var „framkvæmdum lokað“ aft-
ur á móti. Hvers vegna var þeim
ekki hætt?
★
- Ég vissi í minni þjóð einn þrumuklerk;
ég þekkti eina raust þar, sem var sterk.
Nú breið þú limið, stolti, mikli meiður,
um móður vorrar dýra arf og kyn.
Af Gimli og Eden vóx þú, væni hlyn,
og vilji þinn var trúr sem helgur eiður.
Þú gafst oss allt þitt líf og voldugt verk.
- Guð vemdi list vors máls og íslands
heiður.
(Einar Benediktsson: Matthías
Jochumsson, lokaerindi.)
Skilríkir menn sýndu mér
fyrirsögn úr Kirkjublaðinu:
„Útlínur kristins hjónabands-
skilnings". Ekki vissum við S.m.
hvað þetta merkti. Og í Akur-
eyrar-blaðinu Yikudagur segir
inni í fréttagrein að hrossasóttin
sé komin „til Akureyri."
Borgarmenning?
REYKJAVÍK er að
mörgu leyti falleg og
skemmtileg borg, en
það getur breyst á til-
tölulega skömmum
tíma.
í allmörg ár bjó ég í
Bandaríkjunum. Þar
fór hnignun borgar-
menningarinnar að
sækja á hugann, því
borgin sem ég bjó í,
New Britain í Connect-
icut-fylki, var svo sann-
arlega gott (eða slæmt)
dæmi um afleiðingam-
ar. Ég kynnti mér sögu
þeirrar borgar, sem
virðist einnig saga all-
flestra minni borganna,
a.m.k. á norðanverðri austurströnd-
inni. Þó að aðstaeður séu býsna ólík-
ar þeim íslensku má samt sjá all-
mikil líkindi, þó að ólíklegt megi
teljast að aðstæðumar hér verði
nokkum tímann jafn öfgafullar. Það
sem þó vekur ugg í brjósti mínu er
að hlutirnir eru að vissu leyti bara
komnir skemur á þessari braut á
Reykjavíkursvæðinu. í Bandaríkj-
unum hefst þessi þróun fyrir fjöru-
tíu ámm eða svo þegar fólkið tekur
að flýja borgirnar. Þetta voru miklir
uppgangstímar, Bandaríkjamenn
óumdeilanlega konungar verald-
legrar velmegunar. Fólk vildi búa
rýmra og út af fyrir sig og njóta nú-
tímalegra þæginda, sem þýðir bíll
og hús með góðum garði í kring svo
nágrannarnir trufli sem minnst.
Kannski sanngjarnar og eðlilegar
óskir einstaklingsins, en samfélag-
inu í heild hefur blætt fyrir þennan
veraldlega hluta hins ameríska
draums. í fyrstu myndaðist eins
konar krans af bæjum í kringum
borgirnar - litlir bæir stækkuðu eða
nýir urðu til - en eftir því sem árin
hafa liðið hafa ný lög bæst við og
verður þenslan alltaf hraðari og
hraðari, og víða er verið að stækka
hraðbrautirnar sem liggja gegnum
eða umhverfis borgirnar frá þremur
upp í sex eða sjö akreinar. Raunar
eru þetta ekki lengur eiginlegir bæ-
ir landfræðilega séð, þó að þeir hafi
kannski einhvern tímann verið það,
heldur rennur þetta allt saman,
miklar breiður einbýlishúsa með
auðum bútum inn á milli. Nú er svo
komið að heilu borgarhlutarnir í
þessum gömlu borgum eru rústir
einar svo að segja. Þó þurfa þær að
halda uppi miklum hluta félags-
málaþjónustunnar. Hinir snyrtilegu
bæir hafa nefnilega mjög ákveðin
félagsleg landamæri. Fólkið þar vill
sem minnst vita af þeim sem orðið
hafa undir í tilverunni:
heimilislausum og geð-
veikum, sakamönnum
og eiturlyfjasjúkling-
um, og fátæku fólki yf-
ir höfuð. Þjónustan
kostar peninga, svo
veldur þetta fólk líka
óþægindum. Vanda-
málið er því leyst á
þann hátt að byggja
ekki ódýrt húsnæði.
Það gefur því auga leið
að það myndast ákveð-
in svæði í borgunum
þar sem „vandræða-
fólkið“ verður að gera
sér að góðu að búa.
Síðan færast þessi
svæði til, því næstu
götur og hverfi snarfalla í verði. Þar
sem verst er komið eru húsin við
heilu götumar að mestu yfirgefin,
neglt fyrir glugga og einmana
hundar og eiturlyfjasjúklingar vafra
um. í fyrstu héldu borgarbúarnir að
Þróun menningar-
kjarna, segir Kristinn
G. Harðarson, tekur
langan tíma.
vandamálin myndu haldast innan
gömlu borganna, yrðu skilin þar eft-
ir en eru nú óþægilega farnir að
finna fyrir því að bæirnir sem næst
standa eru einnig byrjaðir að rotna.
Fyrir menninguna almennt er
þenslan mikil þrekraun. Við að
byggðin breiðir svona úr sér er eins
og borgarsvæðið slitni í sundur, en
hinir einstöku „bæir“ hafa ekki þá
sérstöðu né fólkið þar nægilega
samkennd til að geta haldið uppi lif-
andi stemmningu eða menningu.
Þegar byggðin hefur náð ákveðnu
marki í dreifingunni hætta almenn-
ingssamgöngur að virka og við það
stig þarf hver ökufær maður á eigin
bíl að halda, því það gengur í fæst-
um tilfellum upp að einn fjölskyldu-
meðlimur geti annað akstri með lið-
ið út um hvippinn og hvappinn allan
daginn. Umferðin bólgnar því upp
úr öllu valdi og þeir bfllausu, hinir
öldruðu, unglingarnir, þeir fá-
tæku ... eru einangraðir í hverfum
sínum þar sem þeir eru heppnir ef
þeir komast í nauðsynlegustu búðir,
hvað þá meira. Umhverfið verður
líka hálf ógnvekjandi þegar fáir sem
engir eru á ferli. Hinir gangandi eru
því ósköp varnarlausir, sérstaklega
hinir öldruðu og börnin. Lifandi
Kristinn G.
Harðarson