Morgunblaðið - 06.10.1998, Page 32

32 ÞRIÐJUDAGUR 6. OKTÓBER 1998
SJONMENNTAVETTVANGUR
MORGUNBLAÐIÐ
„KE NJARNAR"
Kenjarnar, Los Capriochos, eftir
Francisco Goya Y Lucientes í túlkun
Guðbergs Bergssonar. Forlagið 1998.
ÞAÐ telst viðburður af
hárri gráðu hér á landi, að
hinn nafnkenndi mynda-
flokkur, Kenjarnar eftir
Goya, einn höfuðsnilling myndlist-
arinnar, er kominn út á bók. Ekki
síst vegna þess, að með snjöllustu
pennum samtíðarinnar stendur að
baki lestri og túlkun myndanna,
kafar djúpt og skefur ekkert af
hlutunum frekar venju um safaríka
og merkingarfulla kaldhæðni. Þá
hefur það sýnt sig, að fátt er vin-
sælla lesefni í myndlist hérlendis
um þessar mundir en slík túlkun
þekktra listaverka og á það við alla
aldursflokka. Jafnvel einnig þá
yngstu sem enn eru ekki farnir að
lesa, en njóta út í fingurgóma að
lifa sig inn í ólíka myndheima og fá
þá útlistaða.
Vegna bakgrunnsins og fróð-
leiksgildisins, er rétt að rýna hér
aðeins í lífsferil meistarans
Francisco Goya (Saragossa 1746 -
Bordeux 1828). Starfsheitið var
málari og gi-afíklistamaður, og lét
að því best verður vitað eftii- sig 688
málverk, 904 teikningar, 272 málm-
stungur og 18 steinþrykk. Gerðist
brautryðjandi í túlkun hversdags-
leikans, sem frönsku raunsæismál-
ararnir Courbet og Delacroix tóku
upp eftir honum og þarnæst
Daumier í grafíkverkum sínum.
Nam málaralist hjá Don José Luz-
an y Martinez í Saragossa, en sá
hafði tileinkað sér mikla leikni og
trausta tækni í Napoli á ítalni, en
orðstír hans náði þó naumast út
fyrir landamæri Aragóníu. Goya
varð meðlimur akademíunnar í Ma-
drid, Real Academia de San Fem-
ando árið 1785. Annar yfirmaður
málaradeildar frá 1785, en for-
stöðumaður frá 1795. Öðlaðist nafn-
bótina hirðmálari 1789 og fyrsti
hirðmálari 1799. Gerði fyrstu upp-
drætti fyrir góbelín 1775 og vann
fyrsta verkefnið fyrir konung 1781,
varð svo er tímar liðu eftirsóttasti
andlitsmyndamálari hii-ðarinnar.
Goya telst nokkurs konar tengiliður
hinna miklu meistara 17. aldar á
Spáni, Velasques, Greco, Zurbaran
og Murillo við spánska módemista
svo sem Picasso, Gris, Miro og Dali.
En sjálfur varð hann fyrir miklum
áhrifum frá Giambattista Tiepolo
(1696-1770), síðasta yfirburðameist-
ara Feneyska skólans sem flutti til
Madrid 1762 þar sem hann ásamt
sonum sínum Giovanni Domenico
og Lorenzo málaði freskur í kon-
ungshöllina og flentist til dauða-
dags. Þá höfðu ófreskar sýnir Goya
mikil áhrif á fmmherja innhverfa
útsæisins eins og Edvard Munch og
James Ensor og ekki síður málara
hjástílsins, surrealismans.
Goya var af þeirri sértæku
stærð sem málari, að ekki
var að vænta beinna arftaka
né sporgöngumanna, þar sem hann
umturnaði ekki einungis guðlegri
ímynd mannsins, heldur heilu
tímabili í málaralistinni og skildi
hana eftir í nokkurs konar einskis-
mannslandi, negation ad absur-
dum. Loks má geta þess að mynd-
verk Goya hlutu seint fulla viður-
kenningu og hér voru þeir málaraf-
urstarnir Eugene Delacroix og
Edouard Manet einna fremstir í
flokki talsmanna og aðdáenda.
Goya átti það sameiginlegt með
hinum stórgáfaða flæmska málara
P.P. Rubens (1676-1740), að vera
ylfrmáta þenkjandi um pólitískar
hræringar tímanna, en í stað þess
að bera klæði á vopnin, afstýra
ófriði, eins og Rubens, var hann
róttækur umbótasinni og neyddist
í útlegð til Bordeaux í S. Frakk-
landi. Hann hafði af ástríðu tekið
þátt í hinni pólitísku þróun og um-
gekkst áhrifamiklar persónur m.a.
Don Gaspar de Jovellanos ráð-
herra í tíð Karls IV, sem seinna
hrökklaðist í útlegð. Sjálfstæðis-
barátta spönsku þjóðarinnar gegn
hinum napólönsku drottnurum,
kom í þeim mæli fram í málverkum
hans og málmstungum að engan
veginn varð misskilið.
S
Itíð Ferdinands VII var staða
Goya við hirðina að vísu árétt-
uð, en hann tók þar fyrir þátt í
baráttu frelsisaflanna á Spáni, á
móti afturkomu rannsóknarréttar-
ins, pyndingum og algjöru einræði.
Eftir 1820 málar hann svörtu mál-
verkin, pintura nero, á veggi Qu-
inta del Sordo, húss hins heyrnar-
lausa, þar sem hann lifði aleinn og
einangraður eftfr andlát konu sinn-
ar 1812. Sjálfur var hann þá búinn
að missa heyrnina að mestu og
þjáðist af suði fyrir eyrunum,
tinnitus, fékk reglulega köst og
mun hafa séð alls konar ófreskar
sýnir. Sjónin hafði einnig daprast,
en þessi áfóll skerptu einungis at-
hyglisgáfu Goya, líkt og gerðist
seinna hjá impressjónistanum Mo-
net, sem gerði sín nafnkenndustu
verk, Vatnaliljurnar, svo nærsýnn
að hann varð að vera með nefið of-
an í þeim í öllum skilningi. Um
1823 efldust samtök endurbóta-
sinna og 1824 jukust ofsóknir á
hendur frjálslyndum umbótasinn-
um sem börðust fyrir nýrri stjórn-
arskrá. Goya varð að fara í felur,
en eftir sakarappgjöf bað hann um
leyfi til að fara sér til heilsubótar
til Bordeaux. Þessi leyfi vora svo
endurnýjuð og hann heimsótti Ma-
drid tvisvar fyrir andlát sitt. Gerði
50 uppdrætti fyrir góbelín, suma
mjög stóra, og sem svo erfiðir vora
í útfærslu að vefurunum stóð ekki
á sama og börmuðu sér°hástöfum.
etta allt og umrót tímanna er
bakgrunnur myndaflokksins
Kenjamar, en kímið að hon-
um og fyrstu myndirnar urðu til á
veikindaferlinu sem orsakaði að
Goya missti heymina, en það jók
honum einmitt áhuga á landamær-
um mannlegs veraleika og skynj-
unar. Trúarofstæki, loddaraskapur
og sagnarandi í bland við galdra og
óvætti urðu nú leiðistefið í mynd-
heimi hans...
Guðbergur Bergsson hefur líkt
Eldri borgarar
í Laugardalnum, rétt við sundlaugarnar, eru Samtök
aldraðra að byggja fjögurra hæða hús að Dalbraut 16. 1
húsinu eru 22 íbúðir og aðeins er óráðstafað tveimur 3ja
herbergja íbúðum með bílageymslu. Húsið verður afhent
fullbúið með frágenginni lóð 1. apríl nk.
Skrifstofa Samtaka aldraðra er opin alla virka daga milli
10-12 og 13-15, sími 552 6410.
JAFNVEL afi hans (39). „Ættstór asni lítur í ættartölu sína
í stóru bókinni og kemst sér til mikillar ánægju að því að
hann er hreinræktaður asni.“

ÞÚ sem ert vanmegnugur (42). „Á frumteikningunni sem var dregin
með rauðum vatnslit, virðist maðurinn, burðarjálkurinn til vinstri,
stynja annað hvort af þreytu eða unaði yfir þeim heiðri að hann, aum-
ur maður, skuli fá að burðast með þvílíkan asna á bakinu. Með þessum
hætti ráða ferðinni asnar með opin augu, ekki þegnarnir, og þannig
eiga þjóðfélögin að vera!“
myndaflokknum við Eddukvæðin
og Völuspá og telur hann að vissu
leyti viðvöran til mannkynsins, auk
þess að í myndunum era galdrar
eða eins konar völuspá. Má vel
vera rétt, en hér er ég ekki á sama
hátt og rithöfundurinn inni í samtíð
listamannsins né hinum foma
kveðskap, þjóð- og forlagatrú, hef
aðallega rannsakað hið sjónræna,
þótt hitt sé líka heillandi viðfangs-
efni. Sýn rithöfundarins á þessum
fyrirbærum er skiljanlega önnur
en málarans, þó svo í þessu falli sé
gerandinn vel meðvitaður um inn-
tak myndlistar. Einnig nálgast list-
sögufræðingar myndaflokkinn á
allt annan hátt en þeir sem era
gæddir skapandi innsæi á ritað
mál, eða liti og form, þræða söguna
og setja myndirnar í samhengi við
tímana, sem Guðbergur gerir raun-
ar einnig. Málarinn og/eða grafík-
listamaðurinn verður hins vegar
heillaður af útfærslunni, meðhöndl-
un nálarinnar og hinum mikla og
þó einfalda blæbrigðaríkdóm.
Kærir sig kollóttan um söguna og
tímana en gleymir sér yfir þessum
atriðum og næmi listamannsins á
efniviðinn milli handanna. Og
þessu næmi Goya má líkja við
ófreski og galdra, því hann virðist
hafa séð útkomuna nákvæmlega
fyiir, þannig mun hann aldrei hafa
séð afþrykk af sumum grafíkverk-
um sem hann gerði og hafði þannig
enga möguleika til að laga þær eða
endurvinna, sem annars er svo al-
gengt í hinu sérstaka vinnuferli.
Þetta er verklag snillings, einnig
var sjónrænu minni Goya við-
brugðið, eins og þegar hann brá
upp sviðsmyndum af löngu liðnum
atburðum.
/
Anámsárum mínum fyrir
hálfri öld kynntist ég þess-
um myndum af bókum sem
fengust í bókabúð Máls og menn-
ingar í Alþýðuhúsinu, ásamt
myndaflokknum um stríðshörm-
ungarnar og höfðu þær sterk áhrif
á mig, sem skólafélaga mína.
Löngu seinna komst ég að því að
sjálf afþrykkin af plötunum eni til
stórra muna áhrifaríkari, jafnvel í
þeim mæli að á stundum verður
maður höggdofa. Sá nokkur yfir-
máta fín afþrykk í kjallaranum í
Prado fyrir fáum árum, einkum
eru dökku tónarnir dýpri, myrkrið
öðlast þá innra líf sem eykur á
óræði myndana og magnar upp
tjáháttinn. Fyrir framan slíkar
myndir eru öll orð óþörf, því tjá-
krafturinn segir allt. Hins vegar
geri ég ekki upp á milli þessara
tveggja myndaflokka og tel slíkan
samanburð óraunhæfan sé litið til
vinnubragðanna þá best lætur. Og
ekki get ég verið því fullkomlega
sammála, að myndir eigi almennt
líf sitt undir orðum sem málhagir
láti falla um þær í riti, að auk era
myndlistarmenn ekki upp til hópa
á móti frásögu í sjálfri sér í mynd-
verki heldur harðsoðnu bók-
menntalegu inntaki. Þannig getur
myndverk sagt drjúga sögu án
þess að það höfði til ytri veraleika
og mér er fyrirmunað að koma
auga á hið bókmenntalega í þess-
um myndum. Hins vegar er hið
frásagnarlega til muna víðfeðmara
og altækara, en það skal síður lagt
að jöfnu við bókmenntahugtakið.
Það er hins vegar meira en
eðlilegt að myndir, sem bera
í sér jafn sjálfsprottna læ-
vísa margræða og andríka frásögn
af hinu sviptingarmiklu sögusviði
við aldahvörfín, æsi upp andagift-
ina í rithöfundi, sem býr yfii- jafn
miklu ímyndunarafli og frumleika
samfara aðdáun á alþýðunni og
Guðbergur Bergsson. Upprana
myndanna má vel að merkja rekja
til ádeilu á aðalinn í líki asnans, og
hinar menntaðri þjóðfélagstéttir í
líki apans, sem er þema sem kom
fram í sex ætimyndum frá 1796-97,
(nr. 37-42 í bókinni) og út frá þeim
spinnur Goya hina margi-æðu frá-
sögu. Menn geta skemmt sér
kostulega við lestur hins safaríka
texta Guðbergs, og þótt útgáfa
bókarinnar sé hið mikilsverðasta
framtak er kannski ennþá eftir-
tektai’verðara að allar 80 myndirn-
ar birtust á síðum Þjóðviljans á ár-
unum 1973-74. Ádeilan gat þá allt
eins beinst að heimskapítalisman-
um og stéttaþjóðfélaginu, hið mót-
sagnakennda er óneitanlega að
hún gat jafnvel enn betur átt við
kommúnismann, ofsóknir á
menntamenn, kúgaða alþýðu og
Gulagið. Þannig endurtekur
grimmdin og valdið sig í ýmsum
óhugnanlegum myndum, lítum
einungis til nýjustu atburða í
Kosovo, en frelsi og frásögugildi
listarinnar blífur.
Hönnun bókarinnar er látlaus
og klár, bókbandsvinna með ágæt-
um.
Bragi Ásgeirsson