Morgunblaðið - 25.02.1999, Page 38

38 FIMMTUDAGUR 25. FEBRÚAR 1999
UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ
Spillingin
leynist víða
í Bretlandi segja jyölmiðlar með reglu-
bundnu millibili frá tilraunum stjórn-
valda til að upprœta svindl í velferðarkerf-
inu. En hvers vegna skyldi aldrei vera sagt
frá slíku á Islandi? Er ekkert svindlað
í íslenska kerfmu?
S
Istuttri stjómartíð sinni
hefur Tony Blair, forsæt-
isráðherra Bretlands,
ítrekað reynt að sannfæra
efasemdarmenn, einkum
eigin flokksmenn, um nauðsyn
þess að taka almannatrygginga-
kerfíð þar í landi til gagngemar
endurskoðunar. Þótt ástandið hér
sé eflaust ekki jafn ískyggilegt og
víða annars staðar, svo sem á öðr-
um Norðurlöndum eða í Frakk-
landi og Þýskalandi - öðrum
þræði vegna þess að íslenska
kerfið varð aldrei jafn umsvifa-
mikið og kerfíð í þessum löndum,
né eins
VIÐHORF hagstætt
_------ bótaþegum - þá
Eftir Jakob F. hefur fjárhags-
Asgeirsson Vandi íslenska
kerfisins ekki
farið framhjá neinum og engin
ástæða til að ætla að ýmsir þeii'
vankantar á kerfinu sem komið
hafa í ljós annars staðar séu ekki
fyrir hendi hér líka.
Eitt af því sem sjaldan er rætt
hér á landi er svindl í kerfmu. A
síðasta ári kynnti breski ríkisend-
urskoðandinn niðurstöður úr
könnun þar sem kom fram að í
örorkubótakerfinu þar í landi
væri hugsanlega um ræða svindl
sem svaraði til um 500 milljóna
sterlingspunda, um 60 milljarða
íslenskra króna, á ári, eða um
13% af öllum greiðslum örorku-
bóta. Svindlið fólst einkum í því
að bótaþegar ýktu þarfir sínar
þegar þeir fóru á bætur eða létu
ekki vita þegar hagur þeirra
vænkaðist. En það kom jafnframt
fram í þessari athugun að all-
mai-gir bótaþegar þáðu lægri
bætur en þeir áttu rétt á.
Breska tryggingarstofnunin
hefur komist að því með reglu-
bundnum úrtakskönnunum að
aðeins um 80% umsókna um
framfærslueyri eða tekjutiygg-
ingu séu á rökum reistar. í þeim
bótaflokki reyndist í síðustu
könnun um 337 milljónir punda
vera ofgi'eiddar en 127 milljónir
punda vangi-eiddar. Árið 1994 var
gerð enn ein herferðin gegn
svindlinu í Bretlandi sem talið er
að hafi sparað ríkinu yfir 700
milljón punda á ári. Þá voru nær
fjögur hundruð þúsund svindlar-
ar gi'ipnir glóðvolgir. I þessari
herferð var farið allt að fjórum
sinnum til hvers bótaþega í úr-
takinu og aðstæður hans skoðað-
ar. í einu tilviki af hverjum tíu
reyndist um einhvers konar
svindl að ræða. Svindlið fólst
einkum í því að vinnandi menn
þóttust vera atvinnulausir, sam-
búðarfólk þóttist lifa einsamalt,
fölsk heimilisföng voru gefin upp
og þagað um eignir og banka-
innistæður. Meðal einstæðra for-
eldra reyndist vera um svindl að
ræða í 18% tilvika, 11% tilvika
meðal atvinnulauss fólks en
aðeins um 4% tilvika meðal ellilíf-
eyrisþega.
Ekki sýnist ástæða til að ætla
að Islendingar séu til muna ráð-
vandari en Bretar. Það væri því
ekki úr vegi a.m.k. að athuga
málið hér á landi. Hér gæti verið
um talsverðar fjárhæðir að ræða
sem stjórnvöld gætu varið til
hækkunar bóta þeirra sem raun-
verulega þurfa á þeim að halda.
Raunar vekur nokkra furðu að
slíkar athuganir skuli ekki gerðai-
hér á landi með reglubundnu
millibili. Fyrir nokkrum árum
sögðu t.d. fjölmiðlar frá mönnum
sem höfðu með skipulögðum
hætti svikið út fé úr trygging-
arfélögum og almannatrygginga-
kerfinu með því að setja á svið
slys og gera sér upp meiðsl. Þá er
það útbreidd skoðun meðal al-
mennings að mjög auðvelt sé að
koma fólki hér á landi á örorku-
bætur. Læknar sýnast almennt
mjög viljugur að fýlla út umsókn-
areyðublöð um örorkubætur fyrir
skjólstæðinga sína. Hefur fjöldi
örorkulífeyrisþega tvöfaldast sl.
áratug og er nú um átta þúsund
manns á slíkum bótum. Þá sýnist
vera mjög ófullkomið eftirlit með
því hvort hagur bótaþega hafi
vænkast og hvort þeir þurfi yfir-
leitt á bótum að halda í Ijósi
breyttra aðstæðna.
Vissulega getur það verið álita-
mál hversu langt stjórnvöld eigi
að ganga til að uppræta hugsan-
legt svindl af þessu tagi. Oft hef-
ur fólk á tilfinningunni að það sé
tekið hai't á smásvindli margs-
konar en um stórsvindlarana sé
farið silkihönskum. Hér er
kannski í flestum tilvikum um
það að ræða að fólk teygi á regl-
unum fremui' en að það sé eitt-
hvert stórasvindl í gangi. Það má
því að ýmsu leyti líta á slíkt sem
eðlilega sjálfsbjargarviðleitni hjá
fólki sem berst í bökkum, bæt-
urnar duga sjaldnast nema fyrir
nauðþurftum. Og peningarnir
fara út í hagkerfið hvort eð er.
Ymsum finnst jafnvel að það
eigi ekki að refsa hart þeim sem
svindla á atvinnuleysisbótakerf-
inu með því að snapa sér vinnu „á
svörtu" og gera sér þannig kleift
að lifa mannsæmandi lífi, sem
þeh' gætu e.t.v. ekki að öðrum
kosti, því vinnan sem þeir ættu
kost á sé svo lágt borguð og bæt-
urnar sem þeir fái það nánasaleg-
ar. Með því að refsa slíku fólki
væri í raun verið að umbuna þeim
sem eru framtakslitlir og sætta
sig við atvinnuleysið. Þá er þess
og að gæta að við eftirlit af þessu
tagi er oft gengið nærri vamm-
lausu fólki. Þeh' sem veljast til
eftirlitsins eru tíðum fram úr hófi
smásmugulegir, trúa blint á
bókstafinn og hafa ekki skiining
eða umburðarlyndi til að túlka
lög og reglur í samræmi við
aðstæður.
En svindl er svindl. Og svindl
sem látið er viðgangast kallast
spilling. Eftirlitsleysi íslenskra
stjórnvalda með svindli í trygg-
ingakerfinu virkar auðvitað sem
hvatning fyrh' menn að taka lög
og reglur mátulega hátíðlega. Og
náttúriega fer það svo að sá sem
horfir uppá næsta mann svindla
átölulaust árum saman hugsar
með sér að hann sé að láta hafa
sig að fífli að taka ekki þátt i
leiknum líka.
Vissulega má hafa samúð og
skilning með aðstæðum sumra
þeirra sem leiðast út í svindl, en
framferði þeirra bitnar
óhjákvæmilega á einhverjum.
Svindl hefur í för með sér fórnar-
lömb. Og svindl í tryggingarkerf-
inu bitnar auðvitað á endanum á
þeim sem síst skyldi.
Reykholt í
Borgarfírði -
menningarsetur
REYKHOLT í Borg-
arfh’ði er staður sem all-
ir landsmenn þekkja
sem skóla- og menning-
arsetur auk þess að hafa
verið áningarstaður
ferðamanna, bæði er-
lendra og innlendra. Þar
hefur orðið mikil breyt-
ing eftir að Héraðsskól-
inn í Reykholti leið und-
h- lok líkt og fleiri
héraðsskólar. Þar er
núna að mótast ný mik-
ilvæg menningarstarf-
semi sem hæfír þessu
forna höfuðbóli. Með
framlögum af fjárlögum
þessa árs er leitast við
að tryggja þá framvindu
sem er nauðsynleg svo efla megi
þennan merka sögustað og nýta ein-
staka aðstöðu héraðsbúum til hags-
bóta.
Snorrastofa
I tengslum við nýja kirkju hefur
verið reist þjónustumiðstöð fyi-ir
ferðamenn og svokölluð Snorrastofa.
I Snorrastofu verður bókasafn og
vinnuaðstaða fræðimanna. Tengist
stofan minningu hins merka goðorðs-
manns og sagnaritara Snorra Sturlu-
sonai' sem sat í Reykholti, ríkti og
réð á Islandi uns hann var höggvinn í
Reykholti 1241 að undirlagi Noregs-
konungs. í þjónustumiðstöðinni er
sýningarsalur sem er ætlað að verða
fræðasetur þeirra sem sækja Reyk-
holt heim og vilja nema sögu staðar-
ins og fá leiðsögn og fræðshi um sögu
héraðsins og raunar sögu Islands.
Öll er þessi aðstaða hin besta og
þeim sem að standa til mikils sóma.
Frændur okkar Nonnenn hafa sýnt
Reykholti mikinn áhuga og hafa stutt
byggingu Snon'astofu. Vilja þeir
þrátt fyi'ir allt halda minningu
Snorra á lofti.
Það er vissulega við
hæfi að nú skuli unnið
að því á vegum Lands-
bókasafns Islands að
koma upp aðstöðu fyrir
safnið í gamla héraðs-
skólahúsinu. Með því
nýtist húsakostm' og
um leið era sköpuð
störf á staðnum, þótt
fæm verði en þau sem
voru þegar skólastarfið
var í blóma. Ber að
fagna því að stjórn
Landsbókasafnsins
skuli þannig dreifa
starfsemi sinni sem
þörf er fyrir og getur
verið utan
höfuðstöðvanna í
Reykjavík.
I Reykholti eru merkar og í raun
einstakai’ þjóðminjar. Þar má nefna
Snorralaug, sem telst með merkustu
fornminjum, og göngin sem eru talin
hafa legið frá bæ Snorra að lauginni
sem enn stendur og mun hafa verið
hlaðin á 13. öld.
Auðvitað þarf að varðveita þessar
Þjóðminjar
í Reykholti, segir
Sturla Böðvarsson, eru
merkar og í rann ein-
stakar þjóðminjar.
gersemai' og sinna betur en gert hef-
ur verið. I Reykholti er hafin á veg-
um Þjóðminjasafns Islands umfangs-
mikil vinna við fornleifauppgi'öft og
rannsóknir á þeim leifum sem þar er
að finna. Er þess að vænta að þær
rannsóknir geti brugðið ljósi á bú-
setu og sögu staðarins og jafnframt
Sturla
Böðvarsson
orðið til þess að draga að ferðamenn
sem vilja kynnast rannsóknum og sjá
þær rústir sem tengjast þessum
merka sögustað.
Hótelið
Um leið og skólahaldi lauk í Reyk-
holti vai' leitast við að tryggja starf-
semi og nýtingu skóla og heimavist-
ar. Með samningi við Óla Jón Ólason
og Steinunni Hansdóttur hótelhald-
ara var stefnt að rekstri allt árið.
Hefur sú starfsemi faiáð vel af stað
og orðið lyftistöng fábreyttu at-
vinnulífi. Takist að efla ferða-
mennsku í Borgai'firði ætti hótel-
rekstur allt árið í Reykholti að geta
orðið til að styrkja stöðu ferðaþjón-
ustu í héraðinu öllu og skapað skil-
yrði til þess að Kalda uppi öflugu
menningarstai'fi sem tengja má
starfi í héraði á sviði tónlistar, leik-
listar, bókmennta, myndlistar og
hvers konar alþýðulistar.
Stuðningur ríkisins
Framtak og framkvæmd heima-
manna við endurreisn Reykholts-
staðai' hefur verið einstakt afreks-
verk. Reksturinn hvílir nú á íbúum
héraðsins. Ríkisvaldið hefur leitast
við að koma að málum svo sem eðli-
legt er með merkan sögustað. Gerður
var samningur um árlegan stuðning
við Snorrastofu, veitt fé til forn-
leifarannsókna og sérstök fjárveiting
veitt á þessu ári vegna starfsaðstöðu
forstöðumanns Snon-astofu. Næstu
verkefni sem ferðamálayfirvöld
hljóta að koma að með einum eða
öðrum hætti er hin almenna móttaka
ferðamanna sem sérstakt rekstrar-
félag, Heimskringla, stendur fyrir.
Fjölfarnh' ferðamannastaðir eru
sameiginleg auðlind ferðaþjónust-
unnar. Þai' má nefna Gulífoss og
Geysi, Mývatn, Helgafell, Borg á
Mýrum, Djúpalón undir Jökli,
Bai-nafossar, Skaftafell og Þingvellir,
svo nokkuð sé nefnt. Allir þessir
staðir leggja til aðdráttarafl náttúi'u-
fegurðar og íslenskrar sögu, sem
eðlilegt er að kostað sé nokkru til úr
hinum sameiginlegu sjóðum. Þess er
vert að minnast þegar kröfurnar frá
höfuðborgarsvæðinu um fram-
kvæmdh' í þágu ferðaþjónustu
aukast stöðugt.
Höfundur er alþingismaður fyrir
Vesturlandskjördæmi.
NÝLEG skoðana-
könnum á vegum Versl-
unarráðs bendir til auk-
ins stuðnings meðal
landsmanna við inn-
göngu í Evrópusam-
bandið (ESB). Til
skamms tíma hefir þó
verið talið, að meirihlut-
inn væri andvígur aðild.
Ein af möi'gum ástæð-
um þess er sú, að ESB
viðurkennir ekki land-
helgi. Sjálfur forsætis-
ráðherrann Davíð Odds-
son hefir lýst yfir, að
aðildarumsókn komi
ekki til greina meðan sú
stefna Evrópusam-
bandsins sé óbreytt.
Ekki eru þó allir ráðherrar ríkis-
stjórnarinnar á sama máli. Utanríkis-
ráðheirann Halldór Asgrímsson vill,
að reynt sé að semja við ESB um
undanþágu fyrir okkur á landhelgis-
stefnunni. Mjög vafasamt er, að slík
undanþága fengist frá meginreglu.
Jafnvel þótt hún næðist, yrði e.t.v.
ekki litið á okkur sem fullgilda
meðlimi, ef við værum aðilar á
sérkjörum. Hin ríkin kynnu að láta
okkur finna fyrir því.
Konungsveldið í 6'/2 öld
Meginmálið er, að Islendingar hafa
í aldir búið við erlend yfirráð, nánar
tiltekið frá Gamla sáttmála við Hákon
Noregskonung árið 1262 til Sam-
bandslaganna 1918, eða í liðlega 6V2
öld, að viðbættum 26 árum (1918—44) í
óvirkum konungstengslum.
Margs er að minnast frá tíma-
skeiði konungsveldis á íslandi, sem
engan veginn er unnt
að rekja í stuttri blaða-
grein. Þungbærust var
þó verslunareinokun
danskra kaupmanna til
1787, en var afnumin í
áföngum og að öllu
leyti 1855.
Sjálfstæðisbarátta
Islendinga má teljast
hafin, þegar Danakon-
ungur afsalaði sér ein-
veldi 1848-49. Einmitt
þá ritaði Jón Sigurðs-
son Hugvekju til ís-
lendinga og birti í Nýj-
um félagsritum._ Aðal-
inntakið var, að íslend-
ingar hefðu viðurkennt
veldi hinna einvöldu
konunga, en ekki veldi Dana eða
nokkurrar annarrar þjóðar. Með
afnámi einveldisins væri Gamli sátt-
máli í reynd aftur kominn í gildi, og
skv. honum áttu íslendingar að eiga
Þjóðfélagsmál
Furðulegt má teljast,
segir Magni Guð-
mundsson, ef áhugi er
meðal landsmanna að
afsala sér fullveldi með
inngöngu í ESB.
við konung einan um öll sín mál, en
ekki við ríkisstjórn Danmerkur eða
löggjafarþing. Eftir mikil átök og
áfangasamninga um 70 ára skeið,
sigi'aði þessi stefna með áðurnefnd-
um Sambandslögum 1918. Lýðveldi
var stofnað 1944.
Þegai' litið er til þessarar baráttu
og þrautseigju Islendinga í vörn og
sókn, má teljast furðulegt, ef áhugi
er meðal landsmanna, eftir 55 ára
lýðveldi, að afsala sér fullveldi með
inngöngu í ESB. Vitað er, enda eng-
an veginn dulið, að Evrópusamband-
ið stefnir að sambandsríki, þar sem
meðlimaþjóðirnar verða nánast eins
konai' fylki.
Evran
Meðal ESB-sinna heyrast gjarnan
raddh' um það, að binda eigi íslensku
ki'ónuna við evruna. En með því er
fullveldi okkai- skert. Hagkerfi okkar
er einhæft og gjaldeyristekjur að
langmestu leyfi frá sjávarátvegi,
sem er sveiflukenndur. Afurðaverð
getur hrapað af markasástæðum eða
t.d. vegna hruns á fiskistofnum.
Óbreytanlegt gengi getur þá skapað
óviðráðanlega erfiðleika. Að
sjálfsögðu ber að keppa að stöðugu
verðlagi innanlands með samvinnu
ríkissjóðs og Seðlabanka. Það er eitt
dugar ekki gagnvart utanaðkomandi
sveiflum, sem um munar.
V amarsamningur
eða hernaðarbandalag
Sú var tíðin, að Island lýsti yfir
ævarandi hlutleysi. Það vh'tist hæfa
litlu og fámennu landi án hers og án
vopna. Almenn sátt er talin ríkja um
varnarsamninginn við Bandaríkin,
sem hafa engin afskipti af innan-
landsmálum. Um hitt eru efasemdir,
hvoi't dvergríki án hers og vopna eigi
heima í hernaðarbandalagi (NATO)
- með þátttöku í aðgerðum úti í
heimi eða aðild að stríðsyfirlýsingum
gagnvart öðru ríki, eins og henti
okkur varðandi Irak á sl. ári.
Höfundur er doktor í hagfræði og
hefur starfað við hagrannsóknir og
ráðgjöf.
Sjálfstæði Islands
er mál málanna
Magni
Guðmundsson