Morgunblaðið - 25.02.1999, Síða 40

40 FIMMTUDAGUR 25. FEBRÚAR 1999
MORGUNBLAÐIÐ
UMRÆÐAN
Imynd Elliðaánna
ELLIÐAARDALUR
er ein af perlum
Reykjavíkur. Hann er
stærsta samfellda úti-
vistarsvæði á höfuð-
borgarsvæðinu og
þangað koma árlega
þúsundir manna til úti-
vistar og heilsuræktar.
Góðir göngu- og hjól-
reiðastígar liggja um
allan dalinn, þar er
gróðursæld mikil og líf-
ríkið fjölskrúðugt.
Flestir Reykvíkingar
munu þekkja EUiðaár-
dalinn af þessari lýs-
ingu. Okkur þykir und-
antekningalítið vænt
um árnar og viljum veg þeirra að
sjálfsögðu sem mestan.
Það skýtur því skökku við að
lesa skrif ýmissa stangveiðiáhuga-
manna sem birst hafa í Morgun-
blaðinu undanfarna daga og fjalla
flestar um rafstöðina við Elliðaár
og meinta skaðsemi hennar gagn-
vart náttúrunni. I þessum gi'einum
og þá sérstaklega greinum Orra
Vigfússonar og Bubba Morthens
hinn 9. febrúar og Þórarins Sig-
s þórssonar og Ingólfs Asgeirssonar
13. sama mánaðar, er dregin upp
svört mynd af ánum og farið um
þær háðulegum orðum. Þannig er
fullyrt að árnar hafi á sér „ímynd
óhreinleika og hnignunar", að gert
sé grín að þeim og að börn séu
vöruð við að vaða í
óhreinu vatninu.
Þetta eru kaldar
kveðjur til þess fólks
sem lagt hefur á sig
ómælda vinnu í því
skyni að fegra og
hlúa að dalnum og
umhverfi hans. A ári
hverju starfa tugir
manna á vegum borg-
arinnar, félagasam-
taka og veitufyrir-
tækja Reykjavíkur að
náttúruvernd og
skógrækt á svæðinu,
með þeim árangri að
þar er nú glæsilegur
fólkvangur sem á lítið
skylt við þá mynd sem laxavinirnir
fjórir reyna að draga upp.
Fráleitur samanburður
Greinarnar sem vitnað var til
hér að framan, eru liður í heilögu
stríði þeirra félaga gegn rekstri
Elliðaárstöðvarinnar, merkustu
orkuminja landsmanna. I þessu
stríði er víða leitað fanga og oft
langt seilst í leit að rökum. I grein
sinni segja Orri og Bubbi: „Stíflur,
virkjanir og mikil vatnstaka hafa
nær undantekningalaust eyðilagt
villta laxastofna í ám.“ Síðan birta
þeir langan lista yfir borgir á borð
við Hamborg, Neweastle, London,
París og New York, sem allar hafa
glutrað niður laxastofnum sínum.
Minjavernd
*
Islensk tæknisaga er
ekki svo rík af munum
og byggingum, segir
Stefán Pálsson, að við
megum við því að fórna
slíkri gersemi sem
Elliðaárstöðin er.
Með þessu er væntanlega átt við að
lífríki ánna Signu, Thames og Tyne
hafi hrunið vegna reksturs lítilla
virkjana hluta af árinu? Hér skipta
varla máli þættir á borð við skipa-
siglingar eftir fljótunum, fram-
ræsla votlendis, áburðamotkun í
landbúnaði, mengun sjávar eða
áratuga losun á óhreinsuðu húsa-
og iðnaðarskólpi? Nei, einhvers
staðar hlýtur að mega finna raf-
stöðvar sem valdið hafa þessum
hörmungum. Eða em gi-einarhöf-
undar ef til vill að líkja milljóna-
borgum vestan_ hafs og austan við
Breiðholt og Arbæ og stóriðnaði
þessara borga við hesthúsabyggð-
ina í Víðidal? - Svona málflutning-
ur er ekki boðlegur.
Enn versnar nú samanburðurinn
hjá þeim félögum þegar nýlegt og
vissulega mjög sorglegt dæmi er
Stefán
Pálsson
svert
tekið um hran laxastofnsins í Lær-
dalsá í Noregi. Þar segir: „Nýlegt
dæmi er frá einni af frægustu stór-
laxaá Noregs þar sem 1994 var
reist myndarlegt veiðiminjasetur
við Lærdalsá í stað þess að hlúa að
lífríkinu. Norðmenn sitja nú uppi
með glæsilegt mannvirki, lítinn og
sýktan laxastofn og algjört veiði-
bann. Hætta er á að þannig fari
fyrir Elliðaárdalnum nema skyn-
samleg sjónannið fái að ráða.“
Sorgarsaga Norðmanna
Hvaða lærdóm er lesendum
Morgunblaðsins ætlað að draga af
slíkri sögu? Að minjasöfn séu ógn
við lífríkið? Eða að í ánni sé virkjun
sem valdi fisksjúkdómum? Senni-
lega þekkja fæstir lesendur þessa
perlu Norðmanna, Lærdalsá. Fyrir
um fimm árum varð fyrst vart við
mjög slæma sýkingu í laxastofni
árinnar, svokallaða roðflyðrasýk-
ingu. Orsökin er ormur (Gyrodact-
ylus salaris) sem eingöngu lifir í
ferskvatni og hefur borist til Nor-
egs úr austurvegi. Talið er líkleg-
ast að ormurinn hafi borist í Lær-
dalsá með seiðasleppingum eða
jafnvel búnaði veiðimanna. Því
miður hefur enn ekki tekist að út-
rýma orminum þrátt fyrir endur-
teknar og kostnaðarsamar tilraun-
ir með að eyða öllu Mfi í þessu litla
en fallega vatnakerfi. I hvert sinn
sem lífíð kviknar aftur og laxi er
sleppt í ána vaknar ormurinn
einnig til lífs. Hvemig þetta dæmi
tengist Elliðaárstöðinni eða rekstri
minjasafna er ofvaxið mínum skiln-
ingi. Því miður er röksemdafærsla
þeirra félaga öll með þessu móti. I
stuttri grein ná þeir þrívegis að
gera lítið úr þeim rannsóknum á
lífríki Elliðaánna sem nú standa yf-
ir á vegum borgarverkfræðings og
Orkuveitunnar og framkvæmdar
era af færastu sérfræðingum
Veiðimálastofnunar, Raunvísinda-
stofnunar og Líffræðistofnunar
Háskóla Islands. Látið er í það
skína að með þessum rannsóknum
sé aðeins verið að drepa málinu á
dreif, þær séu ónauðsynlegar og
óáhugaverðar. Hins vegar vitna
þeir óbeint í niðurstöður skýrslu
sem að þeirra sögn er verið að
vinna að á vegum verndarsjóðs
villtra laxastofna, NASF, sem Orri
er í forsvari fyrir. Eg er að vísu
óvanur þeim vinnubrögðum að nið-
urstöðumar komi fyrst en skýrslan
sé unnin síðar, en engu að síður bíð
ég spenntur útkomu hennar.
Það er því ljóst að betur má ef
duga skal, ætli þeir Orri og Bubbi
að ná að sannfæra mig um að
hætta eigi rekstri Elliðaárstöðvar-
innar. Islensk tæknisaga er ekki
svo rík af munum og byggingum að
við megum við því að fóma slíkri
gersemi. Rafstöðin við Elliðaár er
sennilega einstök á norðurhveli
jarðar og hefur um árabil vakið að-
dáun erlendra ferðamanna og stolt
Reykvíkinga. Látum ekki breyt-
ingu verða þar á.
Höfundur er forstöðumaður Minja-
safns Orkuveitu Reykjavíkur.
Viðurkenning
Verðlaunasjóðs
iðnaðarins
Verðlaunasjóður
iðnaðarins var
stofnaður í mars ár-
ið 1976 af Kristiáni
Friðrikssyni og eig-
inkonu hans Odd-
nýju Ólafsdóttur.
Tilefnið var m.a. að
þá voru liðin 35 frá
stofnun Klæðagerð-
arinnar Últímu en
einnig það að Krist-
ján hafði óbilandi
trú á íslenskum iðn-
aði og íslenskri
hönnun. Honum
fannst aldrei nóg-
samlega vakin at-
hygli á hinum fjölmörgu íslensku
uppfinningamönnum. Stofnfé
Verðlaunasjóðs iðnaðarins var
húseign sem Últíma gaf og skyldi
ágóðinn af eigninni verða verð-
launafé.
Kristján Friðriksson fæddist
21. júlí 1912 á Efrihólum í Núpa-
sveit í Norður-Þingeyjarsýslu.
Hann fluttist ungur til Reykjavík-
ur og brautskráðist úr Kennara-
skóla íslands árið 1932. Næstu ár-
in var hann við kennslu í Reykja-
vík og Vestmannaeyjum. Hann
stofnaði og gaf út vikuritið Út-
varpstíðindi um árabil auk þess að
gefa út framsamdar barnabækur.
Hann gaf einnig út Vídalín-
spostillu og bókina íslensk mynd-
list árið 1943 sem þá var sú fyrsta
sinnar tegundar hér á landi. Arið
1941 stofnaði Kristján fatafram-
leiðslufyrirtæki og verslun sem
hann nefndi Klæðagerðina Úl-
tímu. Starfsemin óx og dafnaði um
árabil og fyrirtækið framleiddi
LÍMMIÐAPRENT
Þegar þig vantar límmiða
~ Skemmmegi 14,200 Kópovogi. S. 587 0980. Fax 557 4243
ekki einungis föt, heldur einnig
fataefni, áklæði, gluggatjöld og
gólfteppi. Kristján var einnig mik-
ill áhugamaður um þjóðarbúskap-
inn og kynnti sér allt sem tiltækt
var um sjávarútvegsmál og skrif-
aði ótal greinar og rit um kenning-
ar sínar. Má þar nefna bókina
Farsældarríkið og manngildis-
stefnan sem kom út árið 1974. Um
tíma sat Kristján á Alþingi og
einnig í borgarstjórn Reykjavíkur.
Verðlaunasjóður iðnaðarins hef-
ur verið starfræktur í anda stofn-
enda hans í samstarfi við samtök í
iðnaði og hefur með vissu millibili
veitt viðurkenningar - oftast fyrir
frumkvöðulsstarf á sviði iðnaðar.
Samkvæmt upphaflegri stofnskrá
sjóðsins er tilgangur sjóðsins að
örva til dáða á sviði iðnaðar og
jafnframt vekja athygli á þeim af-
rekum sem unnin hafa verið og
unnin verða á því sviði. Ekki er
tekið við umsóknum um verðlaun
úr sjóðnum en við val á verðlauna-
hafa hefur sjóðstjóm einkum í
huga eftirfarandi:
1. Uppfinningar sem líklegar
teljast til að koma íslenskum iðn-
aði að gagni.
2. Einstaklinga og fyrirtæki fyr-
ir happadrjúga forystu í uppbygg-
ingu iðnaðar, hvort sem er til inn-
anlandsnota, sölu erlendis eða fyr-
ir forystu á sviði iðnaðarmála al-
mennt.
3. Verðlaunin má einnig veita
fyrir sérlega vel gerða iðnaðar-
framleiðslu sem fram kemur t.d. á
iðnsýningum eða kaupstefnum.
4. Þá má einnig veita verðlaun
fyrir hönnun sem hefur tekist sér-
lega vel að dómi sjóðsstjórnar.
Ofangreind upptalning er gerð
til leiðbeiningar fyrir sjóðsstjórn-
ina um það hvað fyrir stofnendum
vakti með stofnun sjóðsins.
Eftir að Samtök iðnaðarins vora
stofnuð var stofnskrá Verðlauna-
sjóðs iðnaðarins endurnýjuð með
lögum sem dómsmálaráðherra
staðfesti árið 1996. Öll meginatriði
sjóðsstofnenda voru þó látin halda
sér óbreytt í hinni nýju stofnskrá.
í ár verða í fyrsta sinn veitt
verðlaun úr verðlaunasjóðnum
samkvæmt hinni nýju stofnskrá.
Sjóðsstjórnina skipa fimm fulltrú-
Viðurkenning
A Iðnþingi á morgun
verður veitt viðurkenn-
ing úr Verðlaunasjóði
iðnaðarins. Davíð Lúð-
víksson gerir hér grein
fyrir sjóðnum.
ar: Sigurlaug Kristjánsdóttir,
skipuð af fjölskyldu Kristjáns
Friðrikssonar, Örn Guðmundsson
frá Iðnaðarmannafélaginu í
Reykjavík, Þorsteinn Geirharðs-
son, tilnefndur af Formi Island, og
tveir frá Samtökum iðnaðarins,
þeir Davíð Lúðvíksson og Harald-
ur Sumarliðason, sem jafnframt er
formaður sjóðsstjórnar.
Verðlaunin í ár verða veitt fyrir
frumkvöðulsstarf á sviði iðnaðar í
anda sjóðsstofnenda og eins og áð-
ur sagði afhendir forseti Islands
þau á Iðnþingi Samtaka iðnaðar-
ins 26. febrúar nk.
Höfundur er forstöðumaður þjón-
ustu-, þróunar- og starfsgreinasviðs
Samtaka iðnaðarins.
Lausnarorðið
í áfengismálum
er frelsi
Á SÍÐUSTU ára-
tugum hefur frjáls-
ræði aukist mjög á Is-
landi. Höftum haftaár-
anna hefur verið aflétt
og af því sem leyft
hefur verið í seinni tíð
má nefna bjórdrykkju
og útvörpun á vegum
einkaaðila. Athyglis-
vert er að sama fólkið
hefur ávallt staðið
gegn þessum breyt-
ingum og rökin era yf-
irleitt þau sömu. Eftir
að breytingarnar hafa
verið gerðar skipta
andstæðingar þeirra
oftar en ekki um skoð-
un og sætta sig við ástandið eins
og það er. Þeir breyta samt ekki
grundvallarhugsjónum sínum,
þeim hinum sömu og komu í veg
fyrir að þeir styddu breytingarnar
og munu koma í veg fyrir að þeir
styðji sams konar breytingar í
framtíðinni.
Island er ekki komið að enda-
stöð. Margs konar ófrelsi þurfum
við að líða sem í engum grundvall-
aratriðum er ólíkt því sem við höf-
um áður þurft að þola. Dæmi um
slíkt ófrelsi er einkasala ríkisins á
áfengi. Ríkið hefur engan rétt til
að banna einstaklingum að stunda
þessa tegund verslunar. Fyrir
þessu frelsi era sömu rök og fyrir
öllu öðru frelsi sem við virðum,
tjáningarfrelsi, félagafrelsi, trú-
frelsi og frelsi til að drekka bjór.
Engan er verið að skaða með
rekstri áfengisverslunar og neyslu
áfengis. En sá sem neytir áfengis
getur stundum verið að skaða
sjálfan sig. Það veitir öðrum hins
vegar ekki heimild til þess að tak-
marka frelsi hans. Eg gæti til
dæmis verið á þeirri skoðun að
það skaðaði mann að vera í félagi
því félagið ynni gegn hagsmunum
hans. Ég gæti verið á þeirri skoð-
un að það skaðaði
mann að tjá sig um
skoðanir sínar því
þær væru óvinsælar.
Ég gæti verið á þeirri
skoðun að það skaðaði
mann að trúa á Óðin
og Þór því að það væri
guði ekki þóknanlegt.
Engu að síður er ekki
hægt að banna manni
að stunda allt þetta.
Ástæðan er sú að við-
komandi beitir engan
annan ofbeldi. Þetta
er hans einkamál.
Ég vil biðja fólk um
að fylgjast með því
hverjir það eru sem
eru á móti þessum breytingum og
öðram í frjálsræðisátt. Það eru
vinstrimenn í öllum flokkum. Að-
Frelsi
Hér eru vinstrimenn
enn þá harðir sósíalist-
ar, segir Gunnlaugur
Jónsson, sem bera litla
virðingu fyrir vilja
einstaklingsins.
allega í vinstriflokkunum. Hug-
sjónir þessa fólks hafa ekkert
breyst. Á Islandi er ekkert „nýtt
vinstri" eins og sums staðar í út-
löndum (þess ber að geta að „nýtt
vinstri" er bara annað orðasam-
band yfir ,,hægri“). Hér eru
vinstrimenn enn þá harðir sósí-
alistar sem bera litla virðingu fyr-
ir vilja einstaklingsins.
Höfundur er í stjórn Heimdallar
FUS - frelsi.is
Gunnlaugur
Jónsson