Dagblaðið Vísir - DV - 17.09.1994, Blaðsíða 25

LAUGARDAGUR 17. SEPTEMBER 1994
25
Bagall Páls biskups
Þegar fram fara viðamiklar forn-
leifarannsóknir hér á landi, s.s. þegar
bæjarstæði eru grafm upp, koma iðu-
lega upp úr jörðinni hundruð gripa
frá fyrri öldum. Svo sem lög gera ráð
fyrir eru þessir munir sendir Þjóð-
minjasafninu eða byggðasafni til
vörslu og frekari rannsóknar. Fæstir
þessara gripa rata hins vegar fyrir
augu almennings í sýningarsölum
safnanna. Fyrir því er sú ástæða aö
flestir eru þeir aðeins í brotum og
því yfirleitt lítt áhugaverðir fyrir
aðra en sérfræðinga.
Það er hrein hending að upp úr
jörðinni komi heill gripur frá fyrri
öldum sem er einstakur eða fágætur.
Það hefur þó blessunarlega nokkrum
sinnum gerst, t.d. hafa fundist merki-
legir hlutir í kumlum fornmanna
enda var það siður í heiðni að leggja
dýrmæta persónulega muni í graíir
manna. Þá hafa nokkrum sinnum
Land og minjar
fundist afar sérstakir forngripir við
tilviljunarkennt jarðrask. Dæmi um
það eru t.d. Þórslikneskið, sem er
einn frægasti forngripur okkar ís-
lendinga, Úrnesnælan frá Trölla-
skógi á Rangárvöllum og biskups-
bagallinn sem fannst á Þingvöllum
árið 1957.
Bagall Páls biskups er fagur gripur. Ljósm. Þjms. ívar Brynjólfsson
Fomleifarannsókn
í Skálholti
Á sumarmánuðum árin 1954 til
1958 fóru fram umfangsmiklar fom-
leifarannsóknir í Skálholti. Tilefnið
var bygging nýrrar kirkju á staðnum
sem sjálfkrafa hafði í för með sér
mikið jarðrask á þessum merka
sögu- og minjastað. Við rannsóknina
komu í ljós margvíslegar byggingar-
leifar og munir frá fyrri tíð. Hafa því
efni verið gerð góð skil í bókinni
Skálholt, fomleifarannsóknir 1954-
1958, sem út kom árið 1988.
Rannsóknin í Skálholti vakti gífur-
lega athygli á sínum tíma enda urðu
þau merku tíðindi að upp úr jörðinni
kom steinþró Páls biskups Jónssonar
sem lést árið 1211. Frá kistunni er
sagt í Páls sögu biskups sem að lík-
indum er rituö á árunum 1229 til 1235:
„Hann lét ok steinþró höggva ágæta
hagliga, þá er hann var í lagðr eptir
andlát sitt.“
Þróin, sem nú er til sýnis i Skál-
holti, er höggvin í móberg og mun
vera af gerð sem algeng hefur verið
á Englandi og víðar í norrænum
löndum á 13. öld. í henni vorulíkam-
sleifar Páls biskups. Við hægri öxl lá
ennfremur húnn af bagli, gerður úr
rostungstönn. Krókurinn er skorinn
í líki dýrshöfuðs og umhverfis er
grafin röð af dýramyndum. Til fóta
lá járnbroddur bagalsins. Annað var
ekki í þrónni en augljóst af verksum-
merkjum að einhvern tímann áður
hefur henni verið lokið upp. Hefur
þá vafalaust eitthvað verið fiarlægt
þótt beinin og bagallinn hafi fengið
að vera í friði.
Húnninn af baglinum er að sönnu
ekki stór en hann er einstaklega fall-
egur gripur og hefur verið enn fall-
egri í upphafi þegar hann prýddu
glerperlur í augum dýranna sem þar
eru skorin út. Hefur gripur þessi enda
skipað viðhafnarsess í sýningarsölum
Þjóðminjasafnsins um árabil.
Margét hin haga eða
enskur listamaður?
Það var Kristján Eldjárn, þáver-
Biskupsmynd eða ábóta á súluhöfði
i hinni fornu Úrneskirkju í Sogni i
Noregi. Hliðstæðan við bagal Páls
biskups er augljós.
andi þjóðminjavörður, sem sfiórnaði
rannsókninni í Skálholti. Hann hefur
ritað greinar um bagalinn í bækur
og tímarit. Kristján taldi sterkar lík-
ur á því aö bagallinn væri íslensk
smíð frá því um 1200. Hann giskaði
á að listamaðurinn væri Margrét hin
haga sem var í þjónustu Páls biskups
og kunn er fyrir ágætan útskurð. í
Páls sögu er hún sögð „oddhögust
allra manna á íslandi". Kristján túlk-
aði stóra dýrið á baglinum sem ljón
og tengdi myndefnið við 1. Mósebók
49,9 um ljónið Júda.
Nýverið hefur dr. Sveinbjörn
Rafnsson prófessor sent frá sér afar
skemmtilegt og áhugavert kver um
Pál biskup (Páll biskup Jónsson,
nokkrar athuganir á sögu hans og
kirkjustjórn. Ritsafn Sagnfræöi-
stofnunar 33, 1993). Þar tekur hann
bagalinn til sérstakar athugunar og
kemst að annarri niðurstöðu en
Krisfián. Hann telur bagalinn ekki
íslenskt verk heldur enska smíð.
Hér er ekki tækifæri til að fialla
ítarlega um rökstuðning Sveinbjörns
en stikla má á stóru. Hann bendir á
að bagall Páls biskups eigi sér hlið-
stæður í þeirri norsku myndlist sem
ber sterk merki ensk-normannskra
áhrifa. í staíkirkjunni fornu í Úrnesi
í Sogni í Noregi, sem er aö hluta til
byggð upp úr viðum eldri kirkju, eru
súlur með tréskurðarmyndum sem
eru merkilegar hliðstæður viö bagal
Páls biskups. Á einni þeirra er meira
að segja munkur eða ábóti sem í
vinstri hendi heldur á bagli af mjög
líkri gerð og bagall Páls. Og þegar
nánar er skoðað koma í ljós alveg
ótrúleg smáatriði sem eru eins á
biskupsbaglinum og útskurðinum í
kirkjunni.
Sveinbjörn telur hinar nánu hlið-
stæður myndanna benda til þess að
þær hafi orðið til á svipuðum tíma.
Þó gæti bagallinn verið nokkru eldri.
Hins vegar sé handbragðið að ýmsu
leyti ólíkt og myndirnar því áreiðan-
lega hvorar eftir sinn meistarann.
Það er álit Sveinbjörns að smíði
bagalsins beri með sér slíka fag-
mennsku að tæplega geti verið um
íslenskan smíðisgrip að ræða og
varla norskan heldur. Kemur honum
helst í hug borgarsamfélag með mik-
illi handiðnahefð. Kveður hann lík-
legt að uppruna bagalsins sé að leita
suður á Bretlandseyjar þó að hráefn-
ið, tönnin, sé norrænt. Bendir Svein-
bjöm á að Páll biskup og forveri
hans, Þorlákur Þórhallsson, hafi haft
náin tengsl við England og dvalið þar
og gæti bagallinn því auðveldlega
verið kominn hingað til lands fyrir
þeirra tilstilli eða verið þeim sendur.
Rökstuðningur Sveinbjörns, sem
er ítarlegri en hér er kostur á að
endursegja, er sannfærandi. En
hvort sem hann hefur rétt fyrir sér
eða ekki getum við vissulega hrósað
happi yfir að eiga þennan einstaka
dýrgrip frá tímum hinna kaþólsku
miðalda á íslandi.
Líttu inn í verslun okkar í Skaftahlíð 24 og kynntu þér
fróbær tilboð á Star tölvuprenturum.
Ekki bíða of lengi...
-Il
*T*r:
J Star SJ-144
ill^litaprentari
♦ Hraðvirkur, allt að 306 stafir/sek.
♦ Upplausn: 360 x 360 (pát)
♦ Nú prentar þú sjálf(ur) á bolinn þinn!
♦ Prentar á sérstaka merkistrimla
♦ Allar glærurnar þínar í lit!
♦ Einnig til fyrir Macintosh tölvur
kr. 36.901
Star LC-IOO
litaprentari
Star 24-200 C
litaprentari
Star LC-20
nálaprentari
Star SJ 48
Bleksprauta
Star Laser 4 III
Geislaprentari
♦ 9 nála litaprentari
♦ 10 þumlunga vals
♦ 180 stafir/sek
♦ Litaprentari fyrir heimilið,
skólann og í vinnuna
kr. 18.900
mm
♦ 24 nála litaprentari
♦ 10 þumlunga vals
♦ 225 stafir/sek
♦ Hentugur í grafíska útprentun,
töflur og ritvinnslu
kr. 24.900
♦ 9 nála prentari
♦ 10 þumlunga vals
♦ 180 stafir/sek
♦ Hentugur í grafíska útprentun,
töflur og ritvinnslu
kr. 14.901
♦ Bleksprautuprentari - 64 spíssar
♦ 30 blaða arkamatari fylgir!
♦ Upplausn: 360x360 (pát)
♦ Gæðaprentari fyrir ritvinnslu,
töflureikna o.fl.
kr. 28.900
♦ "Ekta" laserprentari A4
♦ 1 MB minni, stækkanl. í 5 MB
♦ PCL-5, innbyggt stækkanlegt letur
.♦ Upplausn: 600 x 300 (pát) m/ REP
♦ 4 blöð á mínútu -16 MHz RISC
♦ Hentugur sem hágæða ritvinnslu-
prentari, fyrir töflureikna o.fl.
kr. 66.900
OPIÐ ALLA LAUGARDAGA
10.00 - 16.00
• S-m/1,00
• Slalco
Wrýiri |
í því skyni aö gera enn betur við
viöskiptavini okkar fer nú fram
þjónustukönnun í verslun okkar, þar
sem viðskiptavinir eru þeðnir um að
meta þá þjónustu sem þeim var veitt.
Líttu við og taktu þátt!
NÝHERJI
SKAFTAHLlÐ 24 - SlMI 69 77 00
Alltaf skrefi á undan