Dagblaðið Vísir - DV - 04.01.2003, Qupperneq 37

LAUGARDAGUR 4. JANÚAR 2003
H e l c) a rb lcj ö !D"V"
41
Eklvi lengur pólitískt umhverfi
Fjölmiölar hafa samt áhrif sem eru óumdeilanleg -
þeir hafa áhrif á dagskrá stjórnmálaumræðunnar.
Þeir hafa mikið um það að segja hvaða mál eru í
brennidepli hverju sinni. Segjum t.d. að það sé stjórn-
málaflokkur sem geri mikið út á umhverfismál. Ef lít-
ið er rætt um þau mál i fjölmiðlum, en frekar t.d.
menntamál og félagsmál, þá er það mjög slæmt fyrir
flokkinn. Skoðanir flokksins ná ekki að koma fram.
En fjölmiðlar reyna að endurspegla það sem er að
gerast í þjóðfélaginu hverju sinni. Dagskrá stjórnmá-
aumræðunnar rekur sig bara sjálf frá degi til dags
fyrir tilstilli þeirra hluta sem eru í fréttum. En af
nógu efni er að taka fyrir fjölmiðlana og fréttamenn
verða aö velja og hafna. Og auðvitað er valið það efni
sem ágreiningur er um. Engum þykir gaman að lesa,
heyra eða sjá fréttir sem allir eru sammáda um.
Engu að síður þarf að fara varlega í það hvernig
fjölmiðill er notaður. Þeim ber að halda úti óhlut-
drægri fréttamennsku og er það að mestu gert. Fjöl-
miðlar geta þó beitt sér óvarlega í þágu einhvers mál-
staðar og í kjöifarið glatað trúverðugleika. Þetta er
mikil breyting á því sem áður var. Fyrir rúmum 40
árum voru t.a.m. flest dagblöð í eigu stjórnmála-
flokka og þeir gáfu þau út sem málgagn sitt. Afleið-
ingarnar voru mjög pólitískt umhverfi þar sem allar
fréttir voru pólitískt litaðar. Þaö var nær engin leið
að komast að með neitt mál fram hjá stjórnmálaflokk-
unum þar sem enginn fjölmiðill var ekki undir vökt-
un stjómmálaflokkanna.
Sldptir kosningabaráttan ináli?
Þegar þetta er skoðað má færa rök fyrir því að
kosningabaráttan skipti í sjálfu sér ekki svo miklu
máli. Ólafur Harðarson segir að það sé mismunandi
hversu mikið kosningabaráttan skipti.
„Hér á íslandi hefur það verið þessi almenna hug-
myndalega afstaða sem skiptir mestu máli, þ.e. þessi
hægri eða vinstri afstaða. Svona hlutir skýra þessar
meginlínur en hins vegar kannski
ekki þessar sveiflur sem verða á
milli kosninga. Það er ekki hægt að
gera sér fyrir fram grein fyrir því
hvað kosningabaráttan komi til með
að skipta miklu máli því við höfum
dæmi um hvorutveggja. Annars veg-
ar getur orðið lítil fylgisbreyting
flokka í kosningabaráttunni en svo
höfum við líka aftur önnur dæmi þar
sem verða verulegar breytingar á
fylgi flokka í kosningabaráttunni,
hvort sem það er að bæta við eða
missa fylgi,“ segir Ólafur og bætir
við að sem dæmi um þetta megi
nefna að ljóst þykir að Samfylkingin
fór halloka í kosningabaráttunni
1999.
„Á meðan á henni stóð tapaði hún
þónokkrum prósentum og það liggur
mjög beint við að halda því fram að
það hafi verið mistök í kosningabar-
áttu sem hafi valdið því,“ segir Ólaf-
ur.
Hinir dauðu kusu
Það er ekki bara í þingkosningum á íslandi sem
þátttaka er góð. í forsetakosningum, sem snúast oft-
ast um óljós málefni og miklu fremur um persónu
frambjóðenda en annað, hefur oftast nær verið ágæt-
isþáttaka, a.m.k. mun betri en viða annars staðar.
Mest náði þátttakan árið 1968, eða 92%, þar sem átt-
ust við Gunnar Thoroddsen og Kristján Eldjárn í
miklum hitakosningum.
í sveitastjórnarkosningum er þátttaka líka góð á ís-
landi þótt hún sé aðeins minni en í alþingiskosning-
um. Þessi þátttökumunur fer þó minnkandi og síðan
1994 hefur ekki munað nema tæplega 1% á meðan
áður fyrr var það 10-15% munur.
Svo hafa einnig verið haldnar nokkrar þjóðarat-
kvæðagreiðslur í gegnum tíðina, með misjafnri þátt-
töku. Mest var hún árið 1944 þegar kosið var um
stjómarskrána. Þá kusu 98,4% þjóðarinnar. Sú tala er
náttúrlega fáránleg og fastlega má gera ráö fyrir að
brögð hafi verið í tafli. Sumir eru aldraðir og sjúkir
og geta jafnvel ekki hreyft sig mikið, aðrir eru óles-
andi eða óskrifandi og geta hreinlega ekki kosið þótt
þá langi til þess. í þessum kosningum þykir ljóst að
fólki var hreinlega smalað upp úr gröfunum.
Lykillinn í lýðræði
Kosningar eru aðferð til á einhvern hátt að um-
breyta óskum almmennings yfir í útkomu. Þær eru
aðferð til þess að velja vaidhafa, að fjarlægja óhæfa
stjómendur og veita nýjum tækifæri.
Kosningar eru lykilþáttur í formbindingu lýðræöis-
ins og sú aðferð sem menn hafa þróað til þess að
hrinda lýðræði í framkvæmd. í þeim eru mótaðar
meginlínur um þjóðfélagsþróun samfélagsins og þótt
óvíst sé nú hver valinn verður til að stýra þjóðarskút-
unni næstu fjögur árin, þá er ljóst að rödd þjóðarinn-
ar fær að segja sitt í þeim efnum. -vig
Þegar kjörstöðum hefur verið lokað hefjast talningarmeuu handa. Af nógu er að taka fvrir þá þar sem tæplega 85% íslendiuga sem
kosningarétt hafa kjósa að jafnaði í alþingiskosningum. Það er með allra hæsta hlutfalli sem fvrirfinnst í heiminum.
og ýmsar aðrar aöferðir I pólitískri starfsemi þar sem
virkni almennings hefur vaxið,“ segir Ólcifur.
Kosninga-Eurovision
En hvað skýrir svona góða þátttöku á íslandi en
ekki t.d. í Bandaríkjunum? I síðustu þingkosningum
Bandaríkjanna árið 1998 kusu ekki nema 41,9% þjóð-
arinnar. í Bretlandi fyrir tveimur árum var þing-
kosningaþátttaka rétt tæp 60%. Hjá báðum þessum
stórþjóðum hefur þátttaka farið hrapandi kjörtimabil
fyrir kjörtímabil. Að hluta til má rekja ástæðu þessa
til tæknilegra vandamála. Það er mun auðveldara að
kjósa á íslandi. 1 Bandaríkjunum eru miklu fleiri
kosningar og það þarf að skrá sig fyrir fram. Þar er
heldur aldrei kosið um helgar. Sama á við um Bret-
land. Þar er kosið á fimmtudögum og eftirvæntingin
nær aldrei sömu hæðum og hér á landi.
Hér er kosið um helgar og kosningavöku er einna
helst hægt að líkja við Eurovision. Það setjast allir
spenntir fyrir framan sjónvarpið um kvöldið og bíða
með fiðring i maganum eftir því hvað gerist í talning-
unni. Allt kerfið á íslandi ýtir fólki á kjörstað.
Gríðarleg þátttaka á
íslandi
Dræma kosningaþátttöku í Bandaríkjunum má að miklu leyti rekja til
tæknilegra vandamála. Þar þarf að skrá sig fyrir fratn og þar er aldrei
kosið urn helgar. Eftirvæntingin nær aldrei sömu hæðuin og hér á landi.
Það er hægt að taka þessar pæling-
ar einu skrefi lengra og velta því fyr-
ir sér af hverju fólk ætti að kjósa. Er
einhver sérstök ástæða til þess? Hef-
ur það eínhver áhrif ef ég mæti á
kjöstað? Til eru einstaklingar sem
hugsa á þennan hátt og þeir hafa
óumdeilanlega nokkuð til sín máls.
Líkumar á að þeirra atkvæði skipti
sköpum eru stjamfræðilega litlar.
Stóra undantekningin frá þessu vora
forsetakosningarnar síðustu í Banda-
ríkjunum sem voru mjög uppörvandi
hvað þetta varðar.
En íslendingar virðast ekki vera
með svona hugsunarhátt. Síðustu ár og áratugi hctfa
80-90% íslendinga nýtt sér kosningarétt sinn í hverj-
um alþingiskosningum. Það er gríðarlega hátt hlut-
fall og með því allra hæsta sem gerist í heiminum.
Kosningaþátttaka á Islandi var ekki mjög mikil á
19. öld. Fljótlega eftir aldamótin eykst þátttakan til
muna, samfara því að fyrstu flokkarnir fara að koma
fram og þ.a.l. verða málefnin skýrari, samgöngur
verða betri, íslendingar eru um það bil að fá heima-
stjórn og eftir þvi sem pólitískar línur verða skýrari,
því meiri verður þátttakan.
Um miðja öldina er kosningaþátttaka karla komin
yfir 90%. Það er gríðarlega mikið, sama í hvaða sam-
hengi við lítum á það. Mest verður hún 1956 þegar
hún náði 94,8%, sem er ótrúlega mikið.
Ef við tökum síðan konur meö í dæmið þá var
kosningaþátttaka þeirra mun minni framan af. í
kosningunum 1916, þeim fyrstu þar sem konur höfðu
kosningarétt, var þátttaka þeirra aðeins 30% á meðan
69% karla kusu. Á þessum tíma höfðu þær einfald-
lega minni áhuga á stjórnmálum en karlar. En það
átti þó eftir að breytast og eftir því sem kosningaþátt-
taka kvenna eykst þá verður almenn þátttaka á ís-
landi mjög mikil.
Áhugi er eklii minni
í síðustu alþingiskosningum árið 1999 var 83%
kosningaþátttaka. Það er með því mesta sem gerist
núorðið. Reyndar hefur hún farið minnkandi síðustu
ár, minna þó á íslandi en víða annars staöar, en það
er bara eitthvað sem er að gerast alls staðar. Kosn-
ingaþátttaka er að dvína og er það mjög víða áhyggju-
efni. Þó svo að það bendi til þess að sífellt fleiri séu
að verða áhugalausir telur Ólafur ekki svo vera.
„Viðhorfarannsóknir benda á annað. Liklegri skýr-
ing er að það sé stærri hópur sem telji að þetta skipti
ekki það miklu máli og að jafnvel aðrar aðferðir til að
hafa áhrif í pólitík séu mikilvægari en að kjósa með
hefðbundnum hætti. Það eru t.d. alls kyns mótmæli