Dagblaðið Vísir - DV - 04.01.2003, Blaðsíða 41

LAUGARDAGUR -T. JANÚAR 2003
Helgarblacf DV
4sf
Nágranni okkar í geimnum:
Tunglið,
auga
nætur-
innar
Síbreytilegt en
alltaf eins
Tunglinánuöurinn
er 29,53 dagar en
þaö er tímabilið
frá því tungliö er
nýtt þar til það
verður nýtt aftur.
Talið er að forfeð-
ur okkar hafi
mælt tíina eftir
gangi tunglsins.
Það er síbreyti-
legt: vaxaiuli, fullt
og minnkandi.
Tunglið er tákn
um endurnýjunar-
inátt lífsins.
Þegarsólin er læqst á lofti er
upplagt að skoða næsta ná-
qranna okkar ígeimnum,
tunglið eða mánann. Á þessum
árstíma er qaman að líta til
himins og skoða tunglið íallri
sinni dgrð. Tunglið er náttúrleg-
ur fglgihnöttur jarðarinnar og í
í Babýlon til foma var því trúað að tunglið stjómaði frjó-
semi, getnaði og fæðingum og hvítvoðungar vom oft neínd-
ir böm tunglsins. I Persiu var litið á tunglið sem auðugan
guð sem átti nóg af mjólk, feitu kjöti, beinmerg og afkvæm-
um. Maóríar á Nýja-Sjálandi nefna tíðir kvenna tunglsýki
og trúa því að fýrstu blæðingar verði þegar tunglið stígi nið-
ur af himnum og hafi mök við stúlkur meðan þær sofa.
Gras á tunglinu
Plönturíkið fylgir sömu lögmálum og tunglið: vex, dafnar
og deyr. Fomíranskur texti segir að plöntur vaxi í hlýju
tunglsins og sumir ættbálkar Brasilíu kalla tungiið móður
grassins. Víða í Pólýnesíu, Kína og í Svíþjóð trúa menn að
það vaxi gras á tunglinu.
Nýlegar rannsóknir hafa leitt í ljós að fræ draga í sig vatn
á fullu tungli en vatn er undirstaða þess að þau spíri. Það
er því eðlilegt að sá rétt áður en tungl verður fullt til að flýta
vexti eins og garðyrkjumenn hafa haldið fram.
Bleikt tungl boðar úrfelli
Yfirborð sjávar rís og hnígur tvisvar sinnum á sólar-
hring. Þessi breyting kallast flóð og fjara og stafar af að
dráttarkrafti tunglsins. Þegar tunglið er yfir hafi toga kraft-
amir í sjóinn og hann rís.
Hér á landi var því trúað að betra væri að slátra fé með
aðfalli og hálfvöxnu tungli; fénu átti að blæða betur og kjöt-
ið og skinnið að geymast betur.
Bleikt tungl og fólt boðar úrfelli og snjókomu en ef það er
gult sem gull boðar það ofsaveður. Rautt tungl boðar vinda.
Homafjarðarmáninn
Gísli, Eiríkur og Helgi sáu einu sinni fullt tungl rísa úr
hafi en gátu engan veginn áttað sig á því hvað það var. Þeir
fóm þá til næsta bæjar og spurðu bóndann hvað þetta væri.
Hann svaraði þeim aö um herskip væri að ræða. Bræðurn-
ir urðu svo hræddir að þeir lokuðu sig inn i fjósi og byrgðu
fyrir allar útgönguleiðir og er sagt að þeir hafi soltið hel.
Einu sinni komu nokkrir Homfirðingar til kaupstaðar í
fiarlægri sveit og þótti mikið til alls koma. Um kvöldið verö-
ur þeim litið til himins þar sem fúllt tungl óð í skýjum og
segja allir í kór: „Þetta er nú almennilegt tungl, já, það er
sko munur á því og helvítis Homafiarðarmánanum."
Rómantísk náttúrufneði
í bók sem kom út fyrir nokkrum árum og neftidist Geim-
skipsmáninn dularfulli heldur höfundurinn, Don Wilson,
því fram að tunglið sé í raun lendingarpallur fyrir geim-
skip. Bókin er full af tilvitnunum í heimsfræga vísinda-
menn sem flestir em japanskir eða frá fyrrum Sovétríkjum
og heita nöftium sem ekki er hægt að bera fram.
í einum kafla bókarinnar er sagt að japanska dagblaðið
Mainichi hafi skýrt frá óvenjulegri uppgötvun dr. Kenza-
huro Toyoda við Menjii-háskólann. Þegar dr. Toyoda var að
skoða tunglið í sjónauka kom hann auga á risavaxiö svart
letur sem auðvelt var að lesa. Stafimir mynduðu tvö orð:
PYAX og JWA. Enginn veit hvað orðin tákna og engin skýr-
ing hefúr fengist á fyrirbærinu.
Frá fyrstu tíð hafa menn heillast af tunglinu, það er dul-
arfullt og heillandi. Vonandi verður boðið upp á ferðir þang-
að áður en ég dey.
-Kip
384.400 kílómetra frá jörðu.
Það sngr alltaf sömu hliðinni að
jörðinni þanniq að við sjáum
aldrei nema aðra hlið þess. Á
tunglinu er ekkert gufuhvolf til
að tempra hitasveiflur og getur
hitastig farið úr 115 ° C á daginn
niður í-160 ° C á nóttunni.
Ýmsar kenningar em til um
myndun tunglsins, til dæmis að það
hafi brotnað frá jörðinhi fyrir milfi-
ónum ára. Stjömufræðingar telja aft-
ur á nóti að tunglið og jörðin hafi
myndast úr gas- og rykskýi fyrir 4,5
milijöröum ára.
Vísindaleg könnun tunglsins hófst
um 1610 þegar Galileo GalOei beindi
sjónauka sínum að mánanum og riss-
aði upp helstu giga hans. Samtíma-
menn Galileos töldu dökku svæðin á
tunglinu vera vatn og nefhdu þau
höf.
Fyrsta geimflaugin, Luna 2, lenti á
tunglinu árið 1959. Hún var sovésk
og ekki vildi betur til en svo að hún
brotlenti. Tveimur árum síðar sveif
Júri Gagarín manna fyrstur um
geiminn og breytti mannkynssög-
unni. Það voru svo Neil Armstrong
og Edwin E. „Buzz“ Aldrin sem stigu
fyrstir fæti á tunglið 20. júlí 1969, á
meðan Mike Collins beið þeirra úti í
geimnum um borð í Apollo 11.

-
Efasemdir um lendinguna
Skömmu eftir lendinguna á tungl-
inu fóru að heyrast raddir um að atburðurinn hefði verið
sviðsettur til þess að sanna yfirburði Bandaríkjamanna í
geimferðakapphlaupinu. Efasemdarmenn halda því fram að
ljósmyndir sem eiga að vera af mönnum á tunglinu séu fals-
aðar. Máli sínu til stuðnings benda samsæriskenningasinn-
ar á að skuggamir á myndunum komi úr „öllum“ áttum og
að það sé eins og lýsingin komi frá mörgum ljóskösturum
sem á náttúrlega ekki að vera hægt. Einnig hefur verið bent
á að það sé eins og fáninn blakti á myndunum en eins og
allir vita er enginn vindur á tunglinu.
Tunglið og fijóseniiii
Tunglmánuðurinn er 29,53 dagar en það er timabilið frá
því tunglið er nýtt þar til það verður nýtt aftur. Talið er að
forfeður okkar hafi mælt tíma eftir gangi tunglsins. Það er
síbreytilegt: vaxandi, fullt og minnkandi. Tunglið er tákn
um endumýjunarmátt lífsins, síbreytilegt en þó alltaf eins.
Þegar menn áttuðu sig á samhenginu milli tunglsins og
blæðinga kvenna urðu tengsl þess við konur óijúfanleg.
Tunglið og trúin
í Babýlon til forna var því trúað að tunglið stjórnaði frjósemi, getnaði og
fæðingum og hvítvoðungar voru oft nefndir börn tunglsins. f Persíu var lit-
ið á tunglið sem auðugan guð sem átti nóg af mjólk, feitu kjöti, bcinmerg
og afkvæniuiii.
Tunglið var helgað mánagyðjunum Hekate í Býsans, Artem-
is í Grikklandi, Diönu í Róm en í kristni var það tákn Mar-
íu meyjar. Meðal íbóa í Nígeríu er dagur kvenna á nýju
tungli og sama regla gildir í Kongó. Konur af Wemba-ætt-
bálkinum lita andlit sitt hvítt á nýju tungli og dansa ftjó-
semisdans undir fúllu tungli og íbúar Trobiant-eyja nota
tunglið til að ákveða hvenær á að halda frjósemishátíðir.
Kvartilaskipti tunglsins; ný, full og niö, em tengd æviskeiði
kvenna: ný samsvarar meydómnum, full móður og nið ell-
inni.
Jónas Jónasson frá Hrafnagili segir að ef vanfær kona
kastar af sér vatni úti í tunglsljósi eða sifii þannig að
tunglið skíni í kjöltu hennar verði bamið tvmglsjúkt. Hann
segir ennfremur að ef tunglið skini í kjöltu óspjallaðrar
meyjar verði hún ófrísk. Ólofaðar inúítastúlkur forðast að
horfa á tunglið af hræðslu við að verða ófrískar og meðal
frumbyggja Ástralíu er því trúað að tunglið stígi niður til
jarðar í mynd ómótstæðilegs flagara og fífli einfaldar stúlk-
ur.
C
<
v