Lesbók Morgunblaðsins - 20.05.1953, Blaðsíða 23

Lesbók Morgunblaðsins - 20.05.1953, Blaðsíða 23
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 309 Nöfn d árstíðum eítir veðráttu FYR ;i öldum höíðu rr,tn)i þann siö að gefa árstíðum nötn, eftir þvi hvern- ig þær höfðu reymft um veðráttu. og hafa mörg nöfnin geymzt í heimildum annálaritara. En þau eru ö!l á sönm bókina lærð, þau lýsa eingöngu harð- induin, enda hafa harðindin orðið mönnum minnisstæðari heldur en ár- gæzkan. Nafngiftir þessar bera með sér kuldagust aftan úr öldum og lýsa því, sem þjóðin átti við að striða. Ekki eru það þó mestu hörmungaárin, sem fengið hafa sérstök heiti. Þau koma jafnan á eftir harðindunum. Þá hófst mannfellirinn. Líklega er þetta alíslezkur siður, að gefa árstíðum eiginnöfn og kenna þær til tíðarfarsins. Og þar sem slík nöfn eru nú flestum ókunn, eru nokkur þeirra tínd til hér og bætt við frásögn- um, er sýna hver ástæða var til hvers nafns. Frá seinni öldum eru ekki til heimildir um slíkar nafngiftir, nema þá aí mjög skornum skammti. „ísavor" eru að vísu mörg, og „Frostaveturinn mikli" var fyrir rúmum 70 árum. 976. Óaldarvetur í heiðni. Um hann segir svo í Hauksbók: „Óaldarvet- ur varð mikill á íslandi í heiðni, í þann tíma er Haraldur konungur gráfeldur fell, en Hákon jarl tók ríki i Noregi. Sá hefur mestur ver- ið á íslandi. Þá átu menn hrafna og mehakka og mörg óáran ill var etin, en sumir létu drepa gamal- menn og ómaga og hrinda fyrir hamra. Þá sultu margir menn til björninn komst að því að þetta var prettur einn, seildist hann út úr búrinu og sló til mannsins með hramminum svo að klærnar höíðu nær svift öllu höfuðleðrinu af honum. Þess eru líka dæmi að birnir hafa tryllzt svo af reiði ef þeir voru ginntir, að þeir hafa brot- ið búr sín. Skógarbirninum verður aldrei aflfátt. bana, en sumir Jögöust út að stelu". — í Flateyavannál er þetta neínt „Óöld hin fyrri" og þar segir a'ð iim sömu munriir ,,var svo mikill sult.ur i Noregi. að konungar fengu vai la fætt lið sitt. Þa fekk íjörð- urinn það nafn, er konungar sátu oítast, að hann hét Harðangur". 1056. Ööld í kristni. Hauksbók segir: ..Áttatíu vetrum síðar var annað óáran, var manndauði sem mestur á íslandi af sulti; þá var allt það etið, sem tönn festi á: þá var svo snaemikið hvarvetna, að menn gengu flestir til Alþingis'. Flatey- arannáli kallar þetta ár „Óöld í kristni". Snorri Sturluson segir að þá haí'i Haraldur konungur Sig- urðarson sent út'til íslands fjóra knörra hlaðna með mjöl, sinn i hvern fjórðung, en látið flytja burt fátæka menn sem flesta. 1078. Vetur hinn mikli. í annálum er hann og ýmist nefndur Snævet- ur eða Snævetur hinn mikli. 1105. Sandfallsvetur. Þá gaus Hekla, i fyrsta sinn eftir landnám, að tal- ið er. 1118. Roðavetur eða Undra-ár, segir í Flateyarannál. Upp úr því hófst manndauði á næstu árum. 1153. Sóttarvetur. Árið áður var eld- ur uppi í Trölladyngjum, „húsrið og manndauði". 1186. Fellivetur og vorið „Hið iila vor". 1187. Nautadauðavetur. 1226. Sandvetur. Þá var eldur uppi úti fyrir Reykjanesi. 1227 segir Sturlunga að neíndur hafi verið Sandvetur og var fellivetur mikill. Þá dóu fyrir Snorra Sturlu- syni hundrað nauta í Svignaskarði. 1233. Jökulvetur hinn mikli. Voru þá hafísar allt sumarið. 1291. Eymuni hinn mikli. Þá var sótt mannskæð, hvergi sá'jörð að sumri og hafísar fyrir norðan land allt sumar, nær 15 alna þykkir. 1313. Hrossafallsvetur. Hallæri og fjárfellir um allt land; frostavetur að varla heíur alikur verið, þvi að fraus fætur undan nautum og hest- um, þó fullfeitir væri að lioldum. 1320. ísavor. 1330. Feliivetur hinn mikli. Gerði stórhríð um land allt i fardögum. Þá „fell peningur unnvörpum, það er í hrúgum, eins og hrannir liggja með fjöru." 1375. Hvalavetur. „Vetur svo harður og vor, að engi mundi slíkt, gras- vöxtur enginn, en hafísar í'ram til 24. ágúst." 1381. Sláturshaust. 1406. Snjóvetur hinn mik'.i. ..Varð svo mikill fjárfeliir hrossa og sauð- fjár fyrir sunnan land, að trautt mundu menn þvílikan". 1423. Kynjavetur. „Vetur harður og langur fyrir veðráttusakir, svo all- víða var fellir á hrossum og sauð- fé". Þá gekk kreíðusótt og aðrar kynjasóttir. Þá lánaði Kvæða-Anna Þingeyrarklaustri 6 vættir smjörs. 1525. Áttadagsvetur. Hann var kall- aður svo af því að hann kom á áttadag jóla (1. jan.) og helzt við til sumars. „Peningafellir mikill. Þeir, sem áttu 300 fjár um haustið eða meir, heldu eftir um vorið hið næsta 20 eða 30 sauða". 1552. Harðivetur, kom á Magnús- messu fyrir jól (13. des.) og linaði ei fyr en á páskadaginn (4. apríl). Fell þá mikill kvikfénaður, einkum fyrir. Skálholtsstóli, svo Vatnmúli í Flóa var seldur undan dómkirkj- unni fyrir lifandi pening. 1601. Lurkur. Aftaka harður vet- ur frá jólum um allt landið, hafis- ar og grasleysi og fyrsti sauðgróð- ur um Jónsmessu. 1602. Púringur (eða Púringsvetur). Var þá mannfall bæði af sóttum og harðæri. Komu þá engir lögréttu- menn til Alþingis að norðan og austan, vegna harðinda. 1625. Svellavetur. Veðráttufar með spilliblotum, dó allt kvikfé manna, sem ekki hafði hey. „Forleikar átu veggi og velli, hræ og hauga, stoð- ir og stokka." Hafís kom á góu og lá til Alþingis. 1627. Frostharðindavetur eða Frosti. 1630. Jökulvetur, var sá harður með áfreðum og fellu þá peningar. 1634. Hvitivetur, aftakaharður um allt land, gerði spilliblota og jarð- leysur. „Ekkert fólk komst að sjónum suðaustan fyrir snjóa ó- færöum. ís varð mikill á miðjum veti'i og vaiaði ailt tii miðsumars, *t *«

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.