Tíminn Sunnudagsblað - 09.08.1964, Blaðsíða 5

næst, að Pálínu birtist sýn í svefni.
Þótti henni sem á sinn fund kæmu
tveir karlmenn og ein kona og þökk-
uðu henni varðveizlu beinanna, en
báðu hana þó að hlúa betur að þeim.
Sungu þau síðan sálm og lauk með
því draumnum.
Ekki getur þess, hvað þau Magnús
og Pálína ræddu sín á milli um þenn-
an draum, en báðum mun þeim hafa
fundizt rétt og skylt að sjá betur
fyrir beinunum, enda mun hafa hvarfl
að að þeim, að fólk það, sem vitjaði
konunnar í draumnum, ætti hér með
sitt að sýsla. Þótti þeim ráð að grafa
'beinin sem næst þeim stað, er þau
höfðu fundizt á, en þó svo, að þau
væru óhult í sjávargangi. Voru þau
iátin í kistil, sem Magnús gróf í
mónum úti á bökkunum, skammt
frá fundarstaðnum, þegar klaki var
úr jörðu. Ef til vill hafa þau Pálína
raulað sálminn, sem hún heyrði sung
inn í draumnum, yfir hinni litlu gröf,
þó að þess sé ekki getið.
En þess var ekki langt að bíða, að
meira fyndist af mannabeinum þarna
á Hvaleyrarbökkum. Haustið 1924
veitti Magnús því athygli, að bein
voru í fjörunni og fleiri stóðu út úr
rofinu. Safnaði hann þeim saman og
gróf síðan nokkuð í bakkann fyrir
forvitnis sakir. Fann hann þar tvær
hauskúpur til viðbótar og mörg bein
önnur úr tveim mönnum, ásamt ein-
um hornhnappi.
Nú var fólkinu í Hjartarkoti nóg
boðið, er mannabein hlóðust að því
með þessum hætti, og varð það fanga
ráðið að láta fornminjavörðinn, Matt
hías Þórðarson, vita um þetta. Skoð-
aði hann höfuðkúpurnar, sem báðar
voru heillegar, og komst hann að
þeirri niðurstöðu, að önnur myndi
af manni, sem kominn hefði verið
allmjög til aldurs, er hann dó, en
hin af miðaldra manni. Tjáði Magnús
honum, að glöggt hefði mátt sjá, að
eldri maðurinn hefði ekki verið lagð-
ur til, því að hann hefði sýnílega
verið krepptur í gröf sinni, og öll
hefðu beinin verið þétt saman.
Nú leið og beið, því Matthías hafði
ekki tök á því að sinni að kanna
, sjálfur stað þann, er beinin fundust
á. Voru beinin því geymd og ráðstöf-
un þeirra látin bíða betri tíma. Og
meðan þess var beðið, að fornminja-
vörður kæmi á vettvang, skeggræddu
menn sín á milli um það, hvernig
staðið gæti á þessum beinum í Hval-
eyrarbökkum. Það var raunar kunn-
ugt, að á Hvaleyri hafði lengi verið
kirkja, sem ekki var íekin af fyrr en
árið 1765. Sást þar enn fyrír kirkju-
garðinum í túni heimajarðarinnar, og
hafði hann ekki verið þar, sem bein-
in voru. Þá var enn fremur kunnugt,
að þýzkir kaupmenn áttu kirkju í
Hafnarfirði á 16. öld, og sjálfsagt
hafa þeir farmenn þýzkir, er létust
í íslandsferðum, verið grafnir við
hana En engin líkindi voru til þess.
að hún hefði stpðið yzt á sjávar-
bökkum á Hvaie" i, auk þess sem
allt bentí til þess, að þeir menn,
sem þarna hvíldu, hefðu verið dysj-
aðir utan gairðs, án þess umbúnaðar,
er siður var að veita líkum í vígðum
reitum. Bar því allt að þeim brunni,
að þarna lægju annað tveggja sekir
menn eða útlendingar, sem ekki
þóttu þess verðir að hvíla meðal ann-
arra kristinna manna, kasaðir af óvin
um sínum eða minnsta kosti þeim, er
ekki vildu við þá kannast sem bræð-
ur í Kristi.
Nú voru uppi ýmsar sagnir um
um erjur og bardaga á þessum slóð-
um, er enskir og þýzkir kaupmenn
lögðu hvað mest kapp á að ná hér fót
festu. Þess vegna tóku menn að fletta
í gömlum annálum og leita þar frá-
sagna, er gætu leyst þessa gátu.
Biskupaannálar Jóns Egilssonar í
Hrepphólum geymdu tvær sögur, sem
menn stöldruðu við. Þar var sagt, að
ábótinn í Viðey á dögum Magnúsar
Eyjólfssonar, sem biskup var í Skál-
holti 1477-1490, hefði í kringum
1480 ráðizt með liðsafla á Englend-
inga, er lágu við Fornubúðir í Hafn-
arfirði, fyrir þær sakir, að þeir höfðu
rænt skreið klaustursins. Hefivr þessi
ábóti verið Steinmóður Bárðarson,
harðskeyttur maður og mikill fyrir
sér. Hafði hann sigur í orrustunni,
en mannfall hefur nokkurt orðið, því
að þar lét lífið sonur ábótans, er
Snjólfur hét. í öðru lagi kunni Jón
Egilsson að greina frá öðrum bardaga
á þessum sömu slóðum mílli Eng-
lendinga og þýzkra kaupmanna, Ham
borgara. Lutu Englendingar í lægra
lialdi í þeirri viðureign fyrir Þjóð-
verjum, sem „rýmdu hinum burt ög
fluttu sig fram á eyrina og hafa ver-
ið þar Síðan.“ Þetta gerðist kringum
1518.
Leizt mönnum fljótt, að þarna á
Hvaleyrarbökkum myndu Englend-
ingar, sem fallið höfðu í öðrum hvor-
um þessara bardaga, hafa verið heygð
ir, því að einsýnt var, að bæði ís-
lenzkir menn og þýzkir, er féllu í
þessum bardögum, hefðu verið færð-
ir til kirkju. Er ekki ólíklegt, að um
þetta leyti hafi ýmsum orðið tíð-
litið til þeirra staða, þar sem hinir
ensku og þýzku kaupmenn höfðu
bækistöðvar sínar endur fyrir löngu.
Á eyrinni, þar sem nú heitir Skip-
hóll, voru búðir Hamborgara, en í
túnfæti fyrir austan Hjartarkot voru
vallgrónar rústir tveggja stórra búða:
Fornubúðir, þar ,.em hinir ófyrir-
leitnu Englendingar lágu með
kaupskip á dögum Steinmóðai ábóta.
Það mátti að sönnu láta sér til
hugar koma, að Jón í Hrepphólum
hafi ekki kunnað1 glögg skil á hin-
um gömlu erjum í Hafnarfirði
— jafnvel, að sitthvað væri missagt
í fræðum hans. Hann fæddist sjálfur
ekki fyrr en um miðja sextándu
öld, svo að margt það, sem um þessi
stórtíðindi hafði verið sagt, gat af-
bakazt, áður en hann nam söguna,
einkum hvað varðaði hinn fyrri bar-
daga, er Viðeyjarábóti átti við Eng-
lendinga. En engin ástæða er til
þess að rengja það, að þarna hafi
mannskæð átök orðið, enda segir
Jón Guðmundsson lærði einnig frá
því í rtií sínu „um ættir og slekti“,
að forfaðir sinn, Magnús Auðunsson
hins ríka, hafi fallið á Jófríðarstöð-
um „í því engelska Hafnarfjarðar-
stríði fyrir svik landsmanna."
En meðan þeir, sem gaman höfðu
af að vita skil á því, sem gerzt hafði
í fyrnsku, veltu fyrir sér sögubrot-
um úr fornum ritum og reyndu að
tengja þau við beinafundinn, hug-
leiddi bústýran í Hjartarkoti, hvern-
ig mannabeinunum úr bökkunum
yrði veittur sómasamlegur umbúnað-
ur til frambúðar, því að henni var
kunnugt orðið, að Matthías forn-
minjavörður hafði ekki hug á að varð
veita þau. Og eftir því, sem hún
hugsaði meira um þetta, varð henni
það hugleiknara, að þau yrðu grafin
í kirkjugarði með nokkrum yfirsöng.
Með því fannst henni helzt verða úr
því bætt, að þessir menn höfðu verið
dysjaðir á víðavangi, ef til vill vopn-
bitnir, fyrir. mörg hundruð árum.
Kom þar, að hún leitaði hófanna um
það við sóknarprest sinn, séra Árna
Björnsson í Görðum, að hann greftr-
aði beinin, þegar það væri tímabært
Séra Árni leit þetta nokkuð öðr
um augum en Pálína í Hjartarkoti.
Hann færðist undan því að jarð-
syngja beinin, en Pálína sótti þeim
mun fastar á, og þegar hún fékk
engu um þokað, sneri hún, eða það
Hjartarkotsfólk, sér Til biskups í
þeirri von, að hann vildi taka af skar-
ið. En þegar biskup fékkst ekki til
þess að skipa séra Arna að verða við
óskum Pálínu, fór málíð að vand-
ast.
Þegar hér var komið, mun fólkinu
í Hjartarkoti hafa verið orðið mikið
kappsmál, að beinin yrðu grafin í
kirkjugarði, enda greip það nú til
þess ráðs að segja sig úr þjóðkirkj-
unni og ganga í fríkirkjusöfnuðinn
í Hafnarfirði. Séra Ólafur Ólafsson
var prestur fríkirkjusafnaðarins, og
hann tjáði sig fúsan að jarða beinin
með þeim hætti, er Hjartarkotsfólki
mátti vel líka. En ekki var það unnt
fyrr en Matthías Þórðarson hafði
gert þær athuganir, er hann taldi
við eiga.
Ekki varð úr því fyrr en í ágúst-
mánuði, að Matthías kæmi suður á
Hvaleyri til rannsókna. Gróf hann
þá í bakkann, þar sem Magnús Benja-
mínsson hafði fundið beinin úr mönn
um tveimur. Fann hann þar bein
úr neðri hluta annars mannsins, sem
önnur hauskúpa var úr, svo sem
fimmtíu sentímetra undir grassverð-
inum. Þessi bein voru heilleg, og
mældust lærleggirnir fimmtíu senti-
T í M I N N — SUNNUDAGSBLAÐ
725