Tíminn Sunnudagsblað - 09.08.1964, Blaðsíða 6

Grannþjóð fyrir austan haf:
_;_;_;_____- . . ....... ____
m LAPPA AD
FOPNU OG NÝJU
metrar á lengd. Haíði hægri hand-
leggur verið sveigður yfir manninn
miðjan, og þótti Matthíasi ekki vafi
leika á því, að þessi maður hefði ver-
ið lagður til líkt og venja var á mið-
öldum. Þegar hann hafði tekiö upp
þessi bein, var grafinn upp kistill sá,
er í var hauskúpan og beinin, er Pál-
ína í Hjartarkoti fann í öndverðu.
Var hún þar í mónum, er Magnús
visaði til, og reyndíst kúpan af ung-
um manrri. Þegar Matthías hafði
þetta starfað, seldi hann þeim Magn-
úsi og Pálínu beinin í hendur, kvaddi
og hélt á brott.
Nú var það eitt eftir að neyta þess,
að séra Ólafur fríkirkjuprestur vildi
syngja yfir beinunum. Og það var
ekki látið dragast úr hömlu. Maður-
inn, sern teymdi vagnhestinn, er vik-
ið var að í upphafi þessarar frásagn-
ar, var Magnús í Hjartarkoti, og i
litlu kistunni á vagninum voru bein-
in úr Hvaleyrarbökkum. Pálína bú-
stýra og. Sigríður litla Elín fylgdu
fast á eftir, og Matthías fornminja-
vöi’ður, sem var inanna háttvísastur,
hafði ekki hliðrað sér hjá þeirri fyr-
irhöfn að vera við þessa athöfn. Það
var hann, prúðbúni maðurinn, sem
sat í bifreiðinni hjá séra Ólafi. Og
blómsveigurinn litli, sem. á kistunni
lá — hann hafði sent ónafngreind
kona í lteykjavík, er spurnir hafði
af þessari greftrun, er vakti nokkra
athygli a sinni tíð — kannski mest
sökum þess, hve harðsótt var að fá
henni framgengt.
Það er ekki til nákvæm lýsing á
útfararathöfninni. En sjálfsagt hefur
hún verið mjög látlaus. Það var mik-
ilvægast, að beinin hlytu leg i vígðri
mold með droftinlegri blessun og
fyrirbænum. Líklega hefur séra Ólaf-
ur, sem var manna málsnjallastur,
flutt dáiítinn ræðustúf, enda til þess-
arar útíarar stofnað með þeim hætti,
að honum hafa legið orðin létt á
tungu.
En þetta var stutt athöfn, og inn-
an lítillar stundar, er henni lokið.
Þegar beinakistunni hefur verið
sökkt í gröfina í kirkjugarðinum of-
an við Jófríðarstaði og séra Ólafur
kastað á hana rekunum, tekur Magn-
ús Benjamínsson skóflu og mokar
ofan í. I-Iann skéfur moldina vand-
lega upp úr grassverðinum og hreyk-
ir vel yfir gröfina. Þegar hann hefur
lokið því verki, taka þær Pálína og
Sigríður Elín blómsveiginn og leggja
hann ofan á. leiðið. Þá er þessu lokið.
Beinunum hefur verið sýnt sú tillits-
semi, sem er á valdi fólksins í Hjart-
arkoti, og fólk aftan úr öldum þarf
ekki framar að koma til bústýrunn-
ar í draumi til þess að bera henni
tilmæli sín. En það er eftir að borga
greftrunarkostnaðinn, og það ætlar
fólkið í Hjartarkoti að gera, úr því
að tilveran skákaði því niður þarna
á Hvaleyrinni og beinin komust í
Framhald á 742. síðu.
Lappar byggja nyrztu héruð Nor-
egs, Svíþjóðar og Finnlands og dá-
lítinn skika af hinu víðfeðma landi,
Rússlandi, norðvestanverðu. Þeirra
getur snemma á öldum í evrópskum
bókmenntum, enda hefur mönnum
löngum þótt forvitnilegt að kynnast
siðum og háttum fjarlægra og fram-
andi þjóða. Stundum hefur áhugi
manna á Löppum verið nokkrum ótta
blandinn, því að fljótt lagðist það orð
á, að þeir kynnu margt fyrir sér,
og ekki væri það allt hvítagaldur,
sem þeir hefðu um hönd. Elzt kunnra
sagna af Löppum er lýsing róm-
verska sagnaritarans Tacitusar á lífi
þeirra og hátterni. Hún er skráð ár-
ið 98 eftir Krists burð, sama árið
og Trajanus varð keisari Rómar og
voldugasti maður heimsbyggðarinn
ar. Tacitus segir Lappa eða Finna
(fenni) eins og hann nefnir þá vera
villimannlega í háttum og bláfátæka,
þeir eigi sér hvorki hesta né híbýlí.
Þá segir hann og, að þeir búi örvar
sínar beinoddum sakir skorts á
járni.
Býsantínski sagnaritarinn Prokop-
ios, sem uppi var á sjöttu öld eftir
Krists burð, getur Lappa í einu rita
sinna og nefnir þá „skrithiphinoi,“
sem er raunar ekkert annað en lat-
nesk umskrift á hinu forna, norræna
heiti á Löppum, en forfeður okkar
nefndu þá Finna eða Skriðfinna.
Lappar hafa alla tíð verið skíðamenn
miklir, enda hagar þannig til í landi
þeirra, að óhægt er um öll ferðalög
að vetrarlagi öðrum en þeim, sem
eru skíðamenn góðir. Svo furðuleg
hefur norrænum tnönnum þótt skíða-
kunnátla þessarar þjóðar, að í munni
þeirra hefur hún fengið nafn sitt af
því. í Haraldar sögu hárfagra eru
Gunnhildi, sem síðar varð drottning
Eiríks konungs blóðöxar, lögð í munn
þessi ummæli um Lappa tvo, sem
hún dvaldist með: „Þeir kunnu svo
vel á skíðum, at ekki má forðask þá,
hvártki menn né dýr - - - .“ Til er
siglingavísa forn, sem víkur einnig
að þessu. Hana hefur einhver skáld-
mæltur maður, sem nú er ókunnur,
ort á siglingu frá Noregsströndum
norðanverðum út á íslandshaf.
Hún er svohljóðandi:
Erum á leið frá láði
liðnir Finnum skriðnu,
austr sé ek fjöll of flausta
ferli geisla merluð.
Auðsætt er, að lengi framan af hef-
ur norræna nafngiftin tíðkazt meðal
latneskra rithöfunda, því að hínn há-
lærði Paulus Diconus, sem uppi var
nokkrum öldum síðar en Prokopios
og reit sögu Langbarða, notar hana
einnig, þótt hann stafsetji hana nokk
uð á annan veg en Prokopios. I
hans munni verður nafnið „scritob-
ini“. Finnar, hið gamla norræna heiti,
hefur varðveitzt I Noregi allt til þessa
dags, og enn er Finnmörk notað i
íslenzku sem nafn á Lapplandi.
Heitið Lappar eða Lappland er
hvergi að finna í rituðum heimild-
um, fyrr en kemur fram um alda-
mótín 1200. Þá getur Saxo Gramma-
ticus á einum stað í ritum sínum um
„utraque Lappia“ og á þar við hér-
uðin umhverfis Kyrjálaflóa. Lappia"
mun leitt af „Lappi,“ sem er finnska
heitið á Finnmörk, en hefur ef til
vill upprunalega merkt „afskekkt og
eyðilegt hérað“ að sumra dómi. Sið-
ar hafi þetta orð svo verið notað um
Finnmörk, sem nágrannaþjóðum hef-
ur líkast til þótt eyðilegt land og
ekki í alfaraleið. Þessi tilgáta virð-
ist því ekki með öllu fjarri sanni.
Sjálfir nefna Lappar sig „sameh“
(sabme í eintölu) og hafa barizt fyr-
ir því í Noregi og Svíþjóð, að það
nafn yrði almennt upp tekið, en hætt
er við, að sú viðleitni verði til lítils,
svo tamt er mönnum orðið Lappai'
sem heiti á þessari þjóð.
Lappar eru ekki fjölmenn þjóð,
aðeins tæp 33.000. Þar af bua um
það bil tuttugu þúsund innan landa-
mæra Noregs. Flestir norsku Lapp-
anna hafa um langan aldur átt sér
bólstað við ströndina og stundað
fiskveiðar. í Svíþjóð eru um níu þús-
und Lappar, og í Finnlandi er taia
þeirra um 2.500. Miklu fæsíi;' eru
þeir í Rússlandi — tæp tvö þúsund.
Lappar byggja geysistcrt svæði, þótt
fámennir séu, byggð þeirra teygir sig
allt norðan frá íshafi suöur til Reyr-
áss í Noregi og Dalanna i Svíþjóð og
frá Atlantshafi austur til Kólaskaga.
Margt er á huldu um uppruna
Lappa, og mannfræðingar og forn-
726
IfMINN — SUNNUDAGSBI.AÐ