Íslendingaþættir Tímans - 17.08.1972, Side 23

áburðurinn kom til sögunnar, en hon-
um fylgdi aukin ræktun og farið var að
telja sildarmjölsgjöf sjálfsagða handa
sauðfé með beit eða lélegum heyjum.
Eitt þrekvirki leysti Jón af hendi, með
þvi að fá bændur almennt til þess aö
steypa sundbaðker, svo hægt væri að
standa rétt að þrifaböðun og útrým-
ingu fjárkláða, þar sem hans varð
vart. Fyrir hans leiðbeiningatimabil
leið féð viða fyrir óþrif og kláða og
engin aðstaða var til að baða féð.
A árunum, sem Jón H. Þorbergsson
ferðaðist mest um landið, var áhugi
hans á þvi að verða gildur sjálfseign-
arbóndi sivakandi. Er leið á árið 1916
réðist hann eignalaus með öllu i að
kaupa höfuðbólið Bessastaði á Alfta-
nesi. Sem betur fór fyrir Jón, þurfti
enga útborgun, þvi að skuldir hvildu á
jörðinni. Var þvi ekki annað en að færa
skuldirnar á nafn Jóns i bankanum og
láta hann fá afsal fyrir jörðinni. En
meira þurfti til. Það hefur alltaf verið
vandkvæðum bundið að setja saman
bú fyrir eignalausan mann og stjórna
þvi svo vel að búskapurinn geti staðið
undir allri fjárfestingu og veitt bónd-
anum lifsframfæri. En þetta tókst Jóni
H. Þorbergssyni, og sannaði hann með
þvi, aö leiðbeinendur bænda geta búið
fyrir eigin reikning eins vel eða betur,
en þótt þeir hefðu aldrei leiðbeint öðr-
um en sjálfum sér, en oft halda bænd-
ur þvi fram, að ráðunautar geti leið-
beint öðrum en ekki búið sjálfir.
Vorið 1917 setti Jón saman bú á
Bessastöðum og bjó þar rausnarbúi i
11 ár. Fyrst bjó hann með ráðskonu,
unz hann kvæntist sumariö 1921 Elinu
Vigfúsdóttur frá Gullberastööum i
Lundarreykjadal. Elin er glæsileg
hæfileikakona, eins og hún á ættir til,
og hefur staðið siðan við hlið bónda
sins i hamingjusömu hjónabandi og
veitt forstöðu glæsilegu, hlýju rausnar-
heimili.
A meðan Jón bjó á Bessastöðum,
vann hann mjög að umbótum á jörð-
inni, hlúði að hlunnindum hennar og
reyndi ýmsar nýjungar i búskap. A
þessu timabili vann hann einnig mikið
utan heimilis að félagsmálum o.fl.
Hann hélt hrútasýningar fyrir Búnaö-
arféíag tslands til 1919 eins og áður er
að vikið, var yfirullarmatsmaður á
sunnanverðu landinu frá Hitará að
Núpsvötnum frá 1916 til 1928jmætti á
fjölda funda og námskeiða ýmist fyrir
Búnaðarfélag tslands eða af eigin
áhuga, enda var hann ætíð fábær fyrir-
lesari á bændanámskeiðum, og mætti
fyrir Búnaðarfélag tslands fyrstu árin,
eftir að farið var að halda slik nám-
skeifvá þvi nær hverju námskeiði, sem
haldið var. t sveit og héraði var Jóni
falinn fjöldi trúnaðarstarfa, sem hér
væri of langt mál að telja upp. Hann
islendingaþættir
var kjörinn á Búnaðarþing fáum dög-
um eftir að hann hóf búskap á Bessa-
stöðum, og átti sæti á Búnaðarþingi til
1935 nema 4 ár.
Jón var mikill áhugamaður um
landnám og stofnun nýbýla. Ræddi
hann um þau mál á fjölda funda og
námskeiða áður en rfkisvaldið tók að
skipta sér af þeim málum. Arið 1924
tókst Jóni að stofna félagið Landnám
ásamt með allmörgum góðborgurum i
Reykjavik, sem áhuga höfðu á búnað-
arframkvæmdum, og nokkrum bænd-
um i nágrenni Reykjavikur. Var Jón i
stjórn þessa félags og framkvæmda-
stjóri þess, unz það var lagt niður, eftir
10 ára starfsemi. Var þá stofnaður
sjóður af eignum félagsins til að verð-
launa fyrirmyndar framtak nýbýl-
enda. Félag þetta áorkaði miklu i
sambandi við aukna ræktun og byggð i
næsta nágrenni Reykjavikur, auk þess
sem það hélt málefninu vakandi og
opnaöi augu valdsmanna fyrir þörf ný-
býlamyndunar. Verulegur skriður
komst þó ekki á þessi mál i sveitum
fyrr en eftir að lög um nýbýli og sam-
vinnubyggðir voru samþykkt á Alþingi
1936 og Steingrimur Steinþórsson,
búnaðarmálastjóri var skipaður ný-
býlastjóri.
Vorið 1928 seldi Jón Bessastaði og
keypti höfuðbólið Laxamýri og flutti
þangað það vör. Flutti hann fjölskyldu
sina og búslóð, búfe' jafnt sem dauða
muni, með skipi til Húsavikur. Þó
flutti hann ekki annað af fjárstofni sin-
um en gemlingana 40 talsins. Þessi
breyting á búsetu sýndi enn einu Sinni
stórhug Jóns og kjark og að honum
hafði búnazt vel á Bessastöðum. Nú
settist hann á eina kostamestu jörð
landsins, þar sem lengi hafði búið
sama ættin viö auð og landskunna
rausn.
Það hlýtur að hafa verið stór dagur i
lifi Jóns H. Þorbergssonar er hann
kom að Laxamýri vorið 1928, 45 ára að
aldri, eigandi og ábúandi mesta höfuð-
bóls héraðsins, sem hann hafði fæözt
og alizt upp i, en yfirgefið 22 árum áö-
ur með tvær hendur tómar til aö leita
sér menntunar.
A Laxamýri hefur þeim hjónum,
Jóni og Elinu búnazt vel. Þau hafa set-
ið höfuðbólið með alkunnri rausn og
myndarbrag, búið þar stórbúi, bætt
jörðina mjög aö ræktun og húsakosti,
og er aldur færðist yfir þau hafa tveir
synir þeirra, Vigfús Bjarni og Björn,
tekið viö búsforráöum á jörðinni og
búa þar nú stórbúum. Strax og Jón
hafði komið sér fyrir á Laxamýri tók
hann að hafa afskipti af félagsmálum
sveitar og sýslu. Hann lét þó félagsmál
landbúnaðarins mest til sin taka. Hann
ásamt nokkrum fleiri áhugamönnum
beittu sér fyrir stofnun Búnaöarsam-
bands Þingeyinga og var það stofnað
haustiö 1928. Jón var kjörinn formaður
þess á stofnfundi og gegndi þvi starfi i
20 ár, en taldi þá rétt aö yngri menn
tækju þá viö forystu i þeim málum.
Jón beitti sér fyrir þvi að búnaðarsam-
bandiö ynni mjög að framfaramálum
héraðsins. Hann lét málefni sauðfjár-
ræktarinnar mjög til sin taka bæði sem
einstaklingur og félagslega. Hann
ræktaði upp ágætan fjárstofn og seldi
kynbótafé i fjarlæg héruð. Þennan
stofn missti Jón við fjárskiptin á
fimmta tug aldarinnar eins og aðrir
bændur, sem bjuggu á fjárskiptasvæð-
um, en tókst að koma sér upp prýðileg-
um fjárstofni eftir fárskiptin. Flýtti
það fyrir árangri, að hann fekk að
kaupa tvo bilfarma af lömbum frá
Efri-Hólum i Núpssveit, úr búi Guð-
rúnar Halldórsdóttur , frænku Jóns,
ekkju Friðriks Sæmundssonar, en
hann og Sæmundur sonur hans höfðu
ræktað þar upp ágætan fjárstofn.
Eftir fjárskiptin hefur Jón á Laxa-
mýri selt marga hrúta til kynbóta.
Hafa þeir reynzt hrúta bezt, einkum á
Suðurlandi.
Jón H. Þorbergsson er trúmaður
mikill og einlægur og hefur alla ævi
unnið eftir mætti að málefnum kristni
og kirkju i landinu.
Jón H. Þorbergsson hefur ritað
marga ritlinga og ótölulegan grúa
blaða-og timaritsgreina, auk ævisögu,
sem út kom 1964. Þessi rit má nefna,
sem öll náðu verulegri útbreiðslu,
Hirðing sauðfjár 1912, Kynbætur sauð-
fjár 1915, Hrossasalan, 1916 og Land-
nám, 1930, o.fl. Jón var meðritstjóri og
meðeigandi búnaðarblaðsins Freys
frá 1926-1936, er Búnaðarfélag íslands
keypti timaritiö og hefur gefið það út
siðan.
Laxamýrarhjónin Jón og Elin eign-
ubust 6 börn, tvær dætur og fjóra sonu.
Eru 5 þeirra á lifi, öll gift og ágætir
borgarar. Dæturnar Sigriður og Þóra
eru búsettar I Reykjavik, elzti sonur-
inn Hallgrimur er lögreglumaður i
Reykjavik, en yngri bræðurnir Vigfús
Bjarni og Björn búa á Laxamýri eins
og áður getur.
Búnaðarfélag Islands hefur fyrir
mörgum árum kjöriö Jón H. Þor-
bergsson heiðursfélaga sinn.
Um leið og ég árna Jóni allra heilla á
niræöisafmælinu færi ég honum inni-
legustu þakkir minar, Búnaðarfélags
Islands og bændastéttarinnar fyrir
frábær störf i þágu íslenzks landbún-
aðar, bæði sem ráðgefandi og virkur
þátttakandi i starfi islenzkra bænda á
langri starfsævi.
Megi ævikvöld ykkar hjóna verða
sólrikt og friðsælt.
Halldór Pálsson
23