Fréttablaðið - 11.02.2005, Qupperneq 16

Á morgun verður mikil upp-
skeruhátíð hjá íslenskum blaða-
mönnum, en þá verða veitt Blaða-
mannaverðlaun Íslands og líka
Blaðaljósmyndaverðlaunin. Ljós-
myndaverðlaunin eru orðin vel
þekkt í landinu enda eiga þau sér
nú áralanga sögu, og virðist það
samdóma álit ljósmyndara sem
starfa við fjölmiðla að þessi verð-
launaveiting hafi verið mönnum
mikil fagleg hvatnig. Blaða-
mannaverðlaunin eru hins vegar
nýrri af nálinni, en þau voru veitt
í fyrsta sinn í fyrra. Blaðamanna-
verðlaunin á Íslandi taka mið af
sambærilegum verðlaunum sem
veitt eru víða um heim og eiga að
efla blaðamennsku almennt. Að
þessu leyti eru þau því af sama
toga og t.d. Calvling-verðlaunin
dönsku eða Pulitzer-verðlaunin í
Bandaríkjunum. Raunar er til í
heiminum gríðarlegur fjöldi
blaðamannaverðlauna, sem eru
misjaflega þekkt og misjafnlega
mikið er látið með. Þó má í gróf-
um dráttum skipta þeim í tvo
hópa. Annars vegar eru það verð-
laun sem eiga að efla umfjöllun
um tiltekna málaflokka, s.s.
mannréttindi, jafnrétti eða fíkni-
efnavarnir. Eru þá verðlaunuð
skrif sem þykja hafa skarað
framúr á þessum afmörkuðu
sviðum. Hins vegar eru það al-
menn verðlaun, verðlaun sem
horfa til blaðamennskunnar sem
slíkrar sem sérstaks fags. Í þann
flokk falla þau verðlaun sem
nefnd eru hér að framan og raun-
ar flest frægustu blaðamanna-
verðlaun heimsis. Ef horft er til
Pulitzer-verðlaunanna sérstak-
lega, sem að öðrum verðlaunum
ólöstuðum eru trúlega þekktustu
verðlaun heims, má sjá þær
áherslur sem einkenna almenn
blaðamannaverðlaun. Þar er
mest áhersla lögð á verðlaun fyr-
ir framúrskarandi framlag eða
umfjöllun þar sem tæki og að-
ferðir góðrar blaðamennsku
gagnast og bæta umfjöllun um al-
mannaheill (public interest).
Þannig er veitt sérstök gull-
medalía auk peningaverðlauna í
þessum flokki, sem ekki er gert í
öðrum flokkum, og ætti það að
undirstika þær áherslur sem
þarna er verið að leggja. Pulitz-
erverðlaunin eru einmitt dæmi-
gerð fyrir flest kunnari blaða-
mannaverðlaun hvað varðar
áhersluna á almannahagsmuni
eða almannaheill.
Íslensku blaðamannaverð-
launin fylgja þessu fordæmi og
leggja höfuðáherslu á atriði sem
tengjast almannaheill eða fjöl-
miðlaumfjöllun sem skiptir máli
fyrir samfélagslega umræðu og
almannahagsmuni. Samhliða er
þó verið að skoða tæknilegar að-
ferðir og fagleg vinnubrögð.
Mikilvægi verðlaunanna felst
einmitt í því að þau hvetja ís-
lenskt fjölmiðlafólk til þess að
hugsa um og leita uppi almanna-
hagsmuni umfram sérhagsmuni
og vanda um leið vinnubrögðin.
Þó vissulega hafi alla tíð verið
mikil þörf á því að fjölmiðlafólk
hafi almannahagsmuni að leiðar-
ljósi (þótt vissulega kunni ekki
alltaf að vera augljóst í hverju
þeir felast) og ástundi fagleg
vinnubrögð, þá má segja að sú
þörf hafi sjaldan verið meiri en
einmitt í dag. Hlutverk fjölmiðla-
fólks – m.a. sem varðhunda al-
mennings – verður sífellt mikil-
vægara á sama tíma og ýmsar
kröfur eða tilhneigingar eru uppi
sem vinna gegn því að fjölmiðlar
standi sig sem slíkir. Þar má
nefna hagræðingar- og arðsemis-
kröfur í fjölmiðlafyrirtækjunum
sjálfum, sem hætt er við að bitni
á gæðum þess fjölmiðlaefnis sem
framleitt er. Þetta er ekki sér-
íslenskt mál, enda hafa alþjóða-
samtök blaðamanna farið út í sér-
stakt átak sem miðar að því að
synda gegn þessum straumi og
halda uppi gæðum í blaða-
mennsku. Það má líka nefna að
sérhagsmunir hvers konar hafa
komið sér upp fagfólki á sviði al-
mannatengsla og markaðs- og
kynningarmála, fagfólki sem
margt er gríðarlega hæft í sínum
störfum. Eðli málsins samkvæmt
er brýnt að þeir sem eiga að gæta
almannahagsmuna umfram ann-
að reyni að efla og þróa fag-
mennsku í sínum röðum líka.
Loks má einfaldlega benda á að í
sífellt flóknara samfélagi verður
að gera kröfu til fjölmiðlanna um
faglega starfshætti.
Það er því full ástæða til að
staldra við á morgun og veita
verðlaunum blaðamannastéttar-
innar athygli. Þetta er ekki sér-
mál blaðamanna, þetta varðar
allt samfélagið. Árið 2004 var af-
skaplega mikið og fjölbreytt
fréttaár og fjölmiðlarnir á Ís-
landi hafa legið undir mikilli
gagnrýni frá ólíklegustu aðilum.
Vissulega er einhver hluti
þeirrar gagnrýni verðskuldaður,
en í heildina virðist fjölmiðlaum-
fjöllunin vera í góðu lagi. Sumt af
því sem vel var gert hefur ratað
inn í tilnefningar dómnefndar og
á endanum verður einn sigur-
vegari valinn úr hverjum flokk-
anna þriggja sem verðlaunað
er fyrir: blaðamannaverðlaun
ársins, rannsóknarblaðamennsku
ársins, og bestu umfjöllun ársins.
Eðlilegt er að skoðanir séu
skiptar um hvort vel hafi tekist
til um valið eða ekki, og vonandi
mun sá skoðanamismunur leiða
til umræðna. Náist slík umræða
fram er sigur unninn – kastljós-
inu er beint að vinnubrögðum og
það sem vel er gert verður að
viðmiði í íslenskri fjölmiðlun. ■
Tímamótasamningur var í gær undirritaður milli HáskólaÍslands og Burðaráss um Háskólasjóð Eimskipafélags Íslands. Fram til þessa hefur þessi sjóður ekki komið
Háskóla Íslands að miklu gagni, heldur hefur hann oft á tíðum
verið notaður af stjórnendum Eimskipafélags Íslands til að
styðja við einstaka hluthafa í baráttu um völd og yfirráð í félag-
inu. Háskólamenn hafa oft á tíðum vakið máls á þessu, en það
er ekki fyrr en nú að veruleg breyting verður á. Það er ánægju-
legt að nú skuli eiga að nota sjóðinn í þágu Háskóla Íslands og
efla þar rannsóknatengt framhaldsnám, einkum doktorsnám.
Þetta mun efla Háskólann mikið sem rannsóknaháskóla, enda
verður hann að standa undir nafni sem slíkur. Þá mun sjóðurinn
leggja sitt af mörkum við að koma upp svokölluðu Háskóla-
torgi, sem er tvö hús á suðurhluta lóðar Háskólans. Þar er ætl-
unin að verði til húsa ýmsar þjónustubyggingar skólans sem og
kennslustofur og skrifstofur kennara og sérfræðinga.
Fram til þessa hefur Happdrætti Háskóla Íslands að miklu
leyti staðið undir nýbyggingum og viðhaldi húsa á lóð Háskóla
Íslands en ríkið hefur ekki mikið komið þar nærri. Það mun vera
einstakt að happdrætti standi undir uppbyggingu ríkisháskóla
en ekki ríkið sjálft. Það er að vísu þekkt víða erlendis, einkum í
Bandaríkjunum, að auðmenn hafa lagt fram mikið fé til upp-
byggingar háskóla, og eru þá einstakar deildir tengdar nafni
þeirra sem leggja til fjármuni. Samkvæmt þessu ættu nýju
húsin á lóð háskólans að bera nöfn Eimskips og Burðaráss!.
Háskóli Íslands er óumdeilanlega fremsti háskóli landsins.
Þar eru flestir nemendur, hann hefur mest fjármagn til umráða
og skólinn hefur notið virðingar í gegnum árin. Það verður líka
að gera ríkar kröfur til skólans, ekki síst prófessora og annarra
kennara. Þeir hljóta líka að gera kröfur á móti um að þannig sé
að þeim búið að þeir geti jafnhliða kennslu stundað rannsóknir,
hver á sínu sérsviði, eins og gert er um allan heim.
Helsti vaxtarbroddur skólans er rannsóknatengt framhalds-
nám, bæði meistara- og doktorsnám. Á síðustu árum hefur mátt
merkja fjölgun meistara- og doktorsnema við skólann. Þannig
eru nú 137 nemar þar í doktorsnámi og á síðasta ári fóru þar
fram 11 doktorsvarnir. Sífellt fleiri konur stunda nám við
Háskóla Íslands og endurspeglast það í því að sex af hverjum
tíu sem eru nú í doktorsnámi eru konur. Þetta á vonandi eftir að
koma fram í því að konum í áhrifastöðum hér á landi á eftir að
fjölga. Sú þróun hefur tekið allt of langan tíma, en nú þegar vel
menntaðar konur fara að flykkjast út á vinnumarkaðinn ætti að
verða breyting á. ■
11. febrúar 2005 FÖSTUDAGUR
SJÓNARMIÐ
KÁRI JÓNASSON
Háskólasjóðurinn styður rannsóknatengt
framhaldsnám og uppbyggingu á Háskólalóðinni.
Samningur HÍ
og Eimskips
FRÁ DEGI TIL DAGS
Að verðlauna fjölmiðlafólk
Ágiskanir
Það þykir tíðindum sæta að leynileg
fyrirspurn íslenskra stjórnvalda á sjötta
áratugnum um tekjur og skattgreiðslur
Halldórs Laxness í Bandaríkjunum skuli
hafa ratað á borð sjálfs J. Edgars
Hoover, þáverandi yfirmanns bandarísku
alríkislögreglunnar, FBI. Hoover hefur
ekki hlotið góð eftirmæli í sögunni; er
talinn ofstækisfullur og
sagður hafa farið frjáls-
lega með heimildir sínar
til eftirlits með borgur-
unum. Í fjölmiðlum eru
menn að velta því fyrir
sér hvort sú staðreynd
að mál Halldórs komst
á borð Hoovers geti
skýrt hvers vegna út-
gáfu á bókum Halldórs vestanhafs var
ekki haldið áfram þrátt fyrir sigurgöngu
Sjálfstæðs fólks, sem sagt er að hafi
selst í um 400 þúsund eintökum. En
skjöl FBI, sem hafa verið opinberuð,
sýna ekkert í þá veru þannig að hugleið-
ingarnar eru hreinar ágiskanir. Hins
vegar munu vera fleiri gögn um Halldór
í skjalasafni FBI og þegar þau verða birt
kemur kannski eitthvað nýtt fram.
Hnýsni
Menn eru að vonum hneykslaðir yfir
hnýsni íslenskra stjórnvalda í garð
Halldórs. Finnst þetta bera keim af per-
sónulegum ofsóknum í anda pólitísks
rétttrúnaðar kaldastríðsáranna. Og auð-
vitað er það grafalvarlegt mál ef póli-
tískur þrýstingur hefur valdið því að
Bandaríkjamenn þorðu ekki að gefa út
bækur Halldórs Laxness.
Þáttur Halldórs
En í þessu sambandi ætti hitt ekki að
gleymast, sem rækilega kemur fram í
ævisögum skáldsins eftir Halldór Guð-
mundsson og Hannes Hólmstein Gissur-
arson, að Halldór Laxness var á þessum
tíma áhrifamikill málsvari alræðisstjórnar
kommúnista á alþjóðavettvangi og var
tortryggður sem slíkur. Halldór hafði fyrr
á árum ekki hikað við að réttlæta frelsis-
skerðingu almennings jafnt sem skálda
og listamanna í ríkjum kommúnista,
sýndarréttarhöld og ritskoðun í þágu
málstaðarins. Það er dapurlegur þáttur í
sögu einhvers mikilhæfasta skálds
Íslendinga á tuttugustu öld.
gm@frettabladid.is
ÚTGÁFUFÉLAG: 365 – prentmiðlar RITSTJÓRI: Kári Jónasson FRÉTTARITSTJÓRAR: Sigurjón M. Egilsson og Sigmundur Ernir Rúnarsson AÐSTOÐARRITSTJÓRI: Jón Kaldal FULLTRÚI RITSTJÓRA:
Guðmundur Magnússon RITSTJÓRNARFULLTRÚI: Steinunn Stefánsdóttir AUGLÝSINGASTJÓRI: Þórmundur Bergsson RITSTJÓRN OG AUGLÝSINGAR: Skaftahlíð 24, 105 Reykjavík AÐAL-
SÍMI: 550 5000 SÍMBRÉF Á FRÉTTADEILD: 550 5006 NETFÖNG: ritstjorn@frettabladid.is og auglysingar@frettabladid.is VEFFANG: visir.is UMBROT: 365 – prentmiðlar PRENTVINNSLA:
Ísafoldarprentsmiðja ehf. DREIFING: Pósthúsið ehf. dreifing@posthusid.is Fréttablaðinu er dreift ókeypis á heimili á höfuðborgarsvæðinu, Suðurnesjum og Akureyri. Einnig er hægt að
fá blaðið í völdum verslunum á landsbyggðinni. Fréttablaðið áskilur sér rétt til að birta allt efni blaðsins í stafrænu formi og í gagnabönkum án endurgjalds. ISSN 1670-3871
SKOÐANIR OG UMRÆÐUR Á VISIR.IS
Fram til þessa hefur þessi sjóður ekki komið
Háskóla Íslands að miklu gagni, heldur hefur hann
oft á tíðum verið notaður af stjórnendum Eimskipafélags
Íslands til að styðja við einstaka hluthafa í baráttu um
völd og yfirráð í félaginu.
,,
Í DAG
BLAÐAMANNAVERÐLAUN
BIRGIR
GUÐMUNDSSON