Náttúrufræðingurinn - 1988, Qupperneq 44

ELDSTÖÐVAKERFI OG GOSBELTI
Páll Imsland er hvorki sáttur við útskýr-
ingar höfundar á hugtakinu eldstöðvakerfi
né notkun þess. Það er efni í sjálfstæða
grein að ræða þessi atriði (og hugmyndina
um kvikuhlaup) þannig að bragð verði að.
Ég get aðeins leiðrétt nokkurn misskilning
Páls hér.
Páll tilfærir þrjár vísanir í texta höfund-
ar um eldstöðvakerfi en sleppir öðru sem
fylla kynni myndina frekar. Hann segir til-
raunir höfundar til útskýringa „frekar
ófullkomnar" (bls. 47, PI) án þess að
skýra af hverju, utan þess að hann rökfær-
ir gegn hugtakinu aflsmiðja eða miðja
(„. . . aflsmiðja þeirra er oft megineldstöð
með kvikuþró" skrifar höfundur á bls. 5 í
íslandseldum). Páll ýjar að því að höfundi
sé hlutverk þessarar miðju ekki ljóst og að
það þvælist óútskýrt um alla bók. Ekki er
nú einasta rangt að miðjuhugtakið sé ó-
skýrt heldur er hér komið hugtak úr er-
lendum fræðiritum þar sem „volcanic
centre“ eða bara „centre" er stundum not-
að, enda merking þess skýr. Hér er um
miðjuvíV/cm' að ræða en hún á jafnan lítið
skylt við rúmfræðilega eða kraftfræðilega
miðju rétt eins og þá rætt er um miðstöð
verslunar eða miðju hveravirkni. Slíkt
miðjuhugtak er lesendum skiljanlegt þvf
það er ávallt tengt hugtökum eins og
kvikuþró eða megineldstöð. Auk þess er
það bæði gegnsæ og liðleg samlíking.
Páll Imsland segir ennfremur að höf-
undur haldi því fram að hugtakið eld-
stöðvakerfi eigi sérlegan uppruna sinn að
rekja til Kröfluelda og ritar svo langt mál
um forsögu þess. Hér er skotið yfir markið
því á bls. 8 (ATG) stendur orðrétt: „Byrj-
að er á að lýsa eldstöðvakerfinu sem varð
öðrum fremur til þess að hugtakið eld-
stöðvakerfi og ýmis konar ferli í eld-
stöðvakerfum kom fram með fullum
þunga í íslenskri jarðfræði fyrir rúmum
áratug eða svo.“ Að koma með fullum
þunga er varla skiljanlegt sem svo að hug-
takið eigi sér sérlegan uppruna í Kröflu-
eldum. Höfundi er fullkunnugt um bak-
grunn hugtaksins eins og Páll rekur hann.
Páll segir loks að höfundur viti lítið um
þróun eldstöðvakerfa og hafi tilhneigingu
til þess að alhæfa sem svo að öll kerfi
landsins séu eins, hagi sér eins og séu öll á
sama stigi þróunar og að jafn mikið sé vit-
að um þau öll. Petta eru fáránlegar hug-
myndir og ekki læsum manni ætlandi.
Raunar eru þær ekki rökstuddar af Páls
hálfu. Samkvæmt lauslegri athugun er
greinilega allt annað uppi á teningnum
þegar bókinni er flett en þó varðar mestu
að kaflarnir lýsa einmitt glögglega hve ólík
íslensku eldstöðvakerfin eru innbyrðis; út-
lit, berggerðir, aldur, hegðan o.s.frv. og
þá er líka augljóst að þekking okkar á
kerfunum er afar mismikil, rétt eins og
sagt er í sumum köflunum. Sú staðreynd
að sumar stakar, þekktar eldstöðvar fá
fremur litla umfjöllun stafar ekki af fast-
heldni á að lýsa eldvirkni, innan ramma
kerfa, heldur er hún í samræmi við síðu-
fjölda bókarinnar og tilgang hennar. Pá
hefur notkun hugmyndarinnar um eld-
stöðvakerfi ekkert að gera með samsömun
ólíkra eldstöðva eða gossvæða eða
sprungukerfa. Þessi notkun eða bókin sjálf
gefa ekkert tilefni til neyðarlegra spurn-
inga á borð við þessa: „Hvað er t.d. líkt
með Snæfellsjökli eða Kröflu?" (bls. 48,
PI). Það er hrein ímyndun Páls Imslands
að bókin gefi til kynna að eldstöðvakerfi
séu svo mjög lík innbyrðis. Það er einnig
ímyndun hans að bókin skili ekki fjöl-
breytileika íslenskra eldstöðva.
Páll er ósáttur við notkun höfundar á
hugtökunum gosbelti og rekbelti (þau
fyrrnefndu eru reklaus). Um þessi atriði
og reyndar önnur líka hefur ekki enn verið
gert samkomulag meðal íslenskra jarð-
fræðinga. Gagnrýnin er ekki byggð á við-
urkenndri hefð eða samþykktum staðli.
Höfundur valdi að tala um eldvirka svæð-
ið á Islandi sem öll gossvæði í heild en
skipti þeim síðan í skýrt skilgreind (bls. 10,
ATG) rekbelti og gosbelti. Þetta má vel
verja eins og flest önnur afbrigði sem sjást
í íslenskum jarðfræðiritum. Hins vegar á
gagnrýni Páls á skyndilega birtingu hug-
taksins hliðargosbelti í textanum (án skil-
greiningar) fyllilega rétt á sér.
Athugasemdir Páls við litla umfjöllun
um gos undir jökli eða í sjó eru undarlegar
því heilu kaflahlutarnir sinna þessu efni
þegar úr inngangskafla er komið. Að
gjóskufræðin fái lítið rúm er rétt - aðeins
218