Íslenskt mál og almenn málfræði

Ataaseq assigiiaat ilaat

Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.1985, Qupperneq 203

Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.1985, Qupperneq 203
Ritdómar 201 brigði fyrir samheiti að styðjast við. So. mynda greinist í 4 liði þar sem fyrsti liðurinn er sýnilega gildastur og gerir grein fyrir höfuðmerkingu sagnarinnar. Til merkingarskýr- ingar eru þar hafðar 5 sagnir: „búa til, laga, móta, semja, setja saman". Slík skýring er fremur til þess fallin að tæta merkingu sagnarinnar í sundur en binda hana saman, og notkunardæmin og orðasamböndin sem á eftir fara bæta lítið úr skák. Líklegt er að les- anda varði einmitt um það hvernig so. mynda greinist frá sögnum eins og búa til, móta og semja. Verstum árangri skila þó samheitarunurnar þegar engra góðra samheita er völ þannig að ekkert þeirra skilar því sem til er ætlast. Skýringin á lo. hagnýtur er á þessa leið: „hagkvæmur, hentugur, raunhæfur, verklegur; kennsla í hagnýtri íslensku, hagnýt sálarfræði". Þótt tengsl séu með orðunum hagnýtur og hagkmmur eru þau alls ekki sömu merkingar, og takmarkað hald er í orðinu hentugur sem skýringarorði. Þegar komið er að þriðja orðinu (raunhœfur) er sýnilega verið að reyna að ná tökum á öðru merkingarblæbrigði en tvö fyrstu orðin lúta að þótt það sé ekki sérstaklega gefið til kynna. Vandséð er að orðin hagnýtur og raunhœfur standist á án frekara samhengis og útskýringa. Líkt er ástatt með tengslin við verklegur. Vissir sameiginlegir þættir geta verið með merkingu þess og orðsins hagnýtur sem hægt væri að skýra m.a. með notk- unardæmum, en það er ófullnægjandi og villandi sem skýringarorð eitt sér. Þar að auki hefur það þrjár aðgreindar merkingar skv. OM, og lesandinn er látinn um að meta við hvaða merkingu orðsins hér er átt. Hin stuttaralegu notkunardæmi auka naumast skiln- inginn á merkingunni, en svo er að sjá sem þau eigi við síðasta skýringarorðið. Talsvert mikið er um það að beitt sé skýringarorðum sem ekki koma fram sem upp- flettiorð í bókinni. Stundum er þá um að ræða orð sem ætla má að fallið hafi niður af vangá, orð eins og aukaspyrna sem aðeins kemur fyrir sem skýringarorð við fríspark og dyrafaldur sem haft er til skýringar á geretti. I öðrum tilvikum orkar meir tvímælis hvort skýringarorðið á rétt á sér sem uppflettiorð: „algilda" um so. alhœfa, „viðskurð- ur“ um no. álegg, „fiskstappa" um no. plokkfiskur, „slitgúmm" um no. barði, „bolla- þurrka" og „diskaþurrka" um no. viskustykki. En ekki er hægt að láta nýmyndun orða leika lausum hala í skýringum án þess að nýyrðin séu kynnt sem uppflettiorð. Við gervitungl er fyrsta skýringarorðið „tynglingur", sem út af fyrir sig getur verið ástæða til að nefna en ætti þá einnig að koma fram sem uppflettiorð. Þegar um er að ræða orð sem lúta að fræðilegum eða tæknilegum fyrirbærum og krefjast að einhverju marki alfræði- legrar skýringar getur illa farið ef skýringar eru aðeins á þennan veg. I OM er sérstök hætta á ferðum þegar orðin eru jafnframt tökuorð sem ástæða þykir til að vara lesendur við að nota. Skýrt dæmi um þetta er orðið stereó. Þar er skýringin aðeins fólgin í tveim- ur samheitum: „fjölrása, víðóma“. Bæði skýringarorðin eru lesandanum mikiu ókunn- uglegri en uppflettiorðið, og ætli hann sér að athuga merkingu þeirra í OM er ekkert að finna fyrr en komið er að viðaukum og leiðréttingum aftast í bókinni. Þar er orðið fjó'l- rása skýrt stuttlega, en jafnframt vísað til eins samheitisins enn, tvírása. Orðið tvirása er einnig tilgreint þar sem uppflettiorð, og við það er loks að finna bærilega skýringu á fyrirbærinu. Meginmarkmiðið er sem sagt ekki það að skýra hugtakið sem býr að baki orðinu, heldur miklu fremur að kynna ný orð sem menn gætu tamið sér að nota í stað uppflettiorðsins. Nú er ekki svo að skilja að það geti ekki verið hlutverk bókarinnar að kynna ný orð sem jafnvel gætu leyst önnur óæskilegri af hólmi. En varast verður að skilja slík orð eftir í lausu lofti. Ein leið til úrbóta væri að auðkenna ferskustu og minnst þekktu nýyrðin sérstaklega og gefa jafnframt til kynna að þau sé ekki að finna sem upp-
Qupperneq 1
Qupperneq 2
Qupperneq 3
Qupperneq 4
Qupperneq 5
Qupperneq 6
Qupperneq 7
Qupperneq 8
Qupperneq 9
Qupperneq 10
Qupperneq 11
Qupperneq 12
Qupperneq 13
Qupperneq 14
Qupperneq 15
Qupperneq 16
Qupperneq 17
Qupperneq 18
Qupperneq 19
Qupperneq 20
Qupperneq 21
Qupperneq 22
Qupperneq 23
Qupperneq 24
Qupperneq 25
Qupperneq 26
Qupperneq 27
Qupperneq 28
Qupperneq 29
Qupperneq 30
Qupperneq 31
Qupperneq 32
Qupperneq 33
Qupperneq 34
Qupperneq 35
Qupperneq 36
Qupperneq 37
Qupperneq 38
Qupperneq 39
Qupperneq 40
Qupperneq 41
Qupperneq 42
Qupperneq 43
Qupperneq 44
Qupperneq 45
Qupperneq 46
Qupperneq 47
Qupperneq 48
Qupperneq 49
Qupperneq 50
Qupperneq 51
Qupperneq 52
Qupperneq 53
Qupperneq 54
Qupperneq 55
Qupperneq 56
Qupperneq 57
Qupperneq 58
Qupperneq 59
Qupperneq 60
Qupperneq 61
Qupperneq 62
Qupperneq 63
Qupperneq 64
Qupperneq 65
Qupperneq 66
Qupperneq 67
Qupperneq 68
Qupperneq 69
Qupperneq 70
Qupperneq 71
Qupperneq 72
Qupperneq 73
Qupperneq 74
Qupperneq 75
Qupperneq 76
Qupperneq 77
Qupperneq 78
Qupperneq 79
Qupperneq 80
Qupperneq 81
Qupperneq 82
Qupperneq 83
Qupperneq 84
Qupperneq 85
Qupperneq 86
Qupperneq 87
Qupperneq 88
Qupperneq 89
Qupperneq 90
Qupperneq 91
Qupperneq 92
Qupperneq 93
Qupperneq 94
Qupperneq 95
Qupperneq 96
Qupperneq 97
Qupperneq 98
Qupperneq 99
Qupperneq 100
Qupperneq 101
Qupperneq 102
Qupperneq 103
Qupperneq 104
Qupperneq 105
Qupperneq 106
Qupperneq 107
Qupperneq 108
Qupperneq 109
Qupperneq 110
Qupperneq 111
Qupperneq 112
Qupperneq 113
Qupperneq 114
Qupperneq 115
Qupperneq 116
Qupperneq 117
Qupperneq 118
Qupperneq 119
Qupperneq 120
Qupperneq 121
Qupperneq 122
Qupperneq 123
Qupperneq 124
Qupperneq 125
Qupperneq 126
Qupperneq 127
Qupperneq 128
Qupperneq 129
Qupperneq 130
Qupperneq 131
Qupperneq 132
Qupperneq 133
Qupperneq 134
Qupperneq 135
Qupperneq 136
Qupperneq 137
Qupperneq 138
Qupperneq 139
Qupperneq 140
Qupperneq 141
Qupperneq 142
Qupperneq 143
Qupperneq 144
Qupperneq 145
Qupperneq 146
Qupperneq 147
Qupperneq 148
Qupperneq 149
Qupperneq 150
Qupperneq 151
Qupperneq 152
Qupperneq 153
Qupperneq 154
Qupperneq 155
Qupperneq 156
Qupperneq 157
Qupperneq 158
Qupperneq 159
Qupperneq 160
Qupperneq 161
Qupperneq 162
Qupperneq 163
Qupperneq 164
Qupperneq 165
Qupperneq 166
Qupperneq 167
Qupperneq 168
Qupperneq 169
Qupperneq 170
Qupperneq 171
Qupperneq 172
Qupperneq 173
Qupperneq 174
Qupperneq 175
Qupperneq 176
Qupperneq 177
Qupperneq 178
Qupperneq 179
Qupperneq 180
Qupperneq 181
Qupperneq 182
Qupperneq 183
Qupperneq 184
Qupperneq 185
Qupperneq 186
Qupperneq 187
Qupperneq 188
Qupperneq 189
Qupperneq 190
Qupperneq 191
Qupperneq 192
Qupperneq 193
Qupperneq 194
Qupperneq 195
Qupperneq 196
Qupperneq 197
Qupperneq 198
Qupperneq 199
Qupperneq 200
Qupperneq 201
Qupperneq 202
Qupperneq 203
Qupperneq 204
Qupperneq 205
Qupperneq 206
Qupperneq 207
Qupperneq 208
Qupperneq 209
Qupperneq 210
Qupperneq 211
Qupperneq 212
Qupperneq 213
Qupperneq 214
Qupperneq 215
Qupperneq 216
Qupperneq 217
Qupperneq 218
Qupperneq 219
Qupperneq 220
Qupperneq 221
Qupperneq 222
Qupperneq 223
Qupperneq 224
Qupperneq 225
Qupperneq 226
Qupperneq 227
Qupperneq 228

x

Íslenskt mál og almenn málfræði

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Íslenskt mál og almenn málfræði
https://timarit.is/publication/832

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.