Bændablaðið - 30.05.2000, Blaðsíða 2

2
BÆNDABLAÐIÐ
Þriðjudagur 30. maí 2000
Kynningarfundir um kræklingarækt standa yfir víða um landið:
Ijúst efflr tvö, þpjú úp hvort
kræklingarækt sú arðbær kostnr
Þessa dagana er verið að halda kynning-
arfundi um kræklingarækt víða um land
en áhugi á að athuga hagkvæmni
kræklingaræktar hér á landi hefur sífellt
verið að aukast. Það eru Hafrannsókna-
stofnun, Veiðimálastofnun og at-
vinnuþróunarfélög víða um land sem
standa að fundunum. Búið er að lialda
fundi á ísafirði og á Egilsstöðum og
þriðji fundurinn verður svo haldinn í
Borgarnesi á laugardag.
Kynningarfundi þessa má rekja til þess
að fyrir rúmu ári var samþykkt á Alþingi
þingsályktunartillaga sem fól ríkisstjóminni
að undirbúa með lagasetningu ef með þyrfti,
kræklingarækt og hvers konar annan
fjörubúskap sem ætla má að verði á næstu
árum tekinn upp á lögbýlum sem aðgang
eiga að sjó. Og einnig að sjá til þess að á
viðeigandi rannsóknastofnun verði sú
sérfræðiþekking fyrir hendi sem að haldi má
koma og þarf til þess að leiðbeina væntan-
legum ræktendum skelflsks og hafa
fullnægjandi eftirlit með framleiðslu þeirra í
samræmi við kröfur einstakra markaða.
Meðal þeirra sem unnið hafa við þetta
verkefni em Valdimar Gunnarsson sjávarút-
vegsfræðingur hjá Veiðimálastofnun og
Guðrún Þórarinsdóttir hjá Hafrannsókna-
stofnun. Þau hafa m.a. farið til Kanada til að
kynna sér ræktunina þar en á Prins Edward
eyju er stunduð nokkuð umfangsmikil
kræklingarækt. Leiðbeinandi frá Kanada
mun svo koma hingað til lands í viku í sum-
ar til að kenna og leiðbeina. A þessu ári
verður svo gerð rannsóknarskýrsla þar sem
metið verður hvort þessi ræktun geti orðið
arðvænlegur búskapur í framtíðinni.
Valdimar segir nokkra þegar byrjaða að
rækta kræklinga, m.a. í Hvalfirði, Eyjafirði
og á Austfjörðum. „Fyrir um 15 árum var
gerð tilraun í Hvalfirði. Það gekk ágætlega
að rækta kræklinginn en hann náði
markaðsstærð á tveimur árum sem er held-
ur hægari vöxtur en hjá samkeppnisaðilum.
Nú er hins vegar kominn heilmikill kippur í
þessi mál og við erum helst í því núna að
bremsa menn af.“
Hver veit nema bændur, sem eiga land að
sjó, eigi eftir að stunda kræklingarækt sem
aukabúgrein.
Valdimar segir frumskilyrði fyrir
kræklingarækt að skjólið sé gott og því
komi ekki mjög margir staðir hér á landi
til greina. „Þetta þarf að vera inni í
fjörðum þar sem hafaldan nær ekki til
kræklingsins. Æðarkollan getur hins vegar
verið vandamál þar sem hún étur töluvert
af kræklingnum."
Valdimar segist ekki hafa trú á því að
bændur eigi eftir að fara í stóra ræktun.
Hins vegar gæti reynst góður kostur að
fara út í slíkt með fleiri mönnum. „Á þes-
sum kynningarfundum kynnum við
líffræði kræklingsins, markaðsmál,
ræktunartækni og þann búnað sem menn
geta notað. Einnig munum við gefa grófa
mynd af arðsemi en það er ljóst að hún
verður ekki mjög mikil, einkum vegna
þess að við erum mjög langt frá
mörkuðum og getum því ekki selt hann
ferskan erlendis eins og margir aðrir
gera.“ Valdimar nefnir þó að hægt sé að
vinna kræklinginn hér á landi og selja
hann þannig frosinn úr landi líkt og gert er
á Nýja-Sjálandi.
Valdimar segir að ekki verði fullljóst
fyrr en eftir 2-3 ár hvort þetta geti reynst
arðbær kostur. í árslok verði menn þó
komnir með góðar upplýsingar. „Það er al-
veg ljóst að það verður aldrei neinn
stórgróði af slfkri ræktun. Stofnkostnaður
er reyndar ekki mikill miðað við annað
eldi en stærsti kostnaðarliðurinn er launa-
kostnaður. Við ráðleggjum fólki sem vill
prófa þetta að byrja smátt," segir hann.
spennu," segir hann. Allar litlu
stöðvamar eru þriggja fasa en
líklega munu þær geta keyrt
orkuna inn á eins fasa línur, en nú
er að koma fram tækni sem gerir
mönnum kleift að „búa til“ þriggja
fasa rafmagn úr eins fasa rafmagni.
En hvað á sá bóndi að gera sem
hefur trú á því að bæjarlækurinn sé
heppilegur til
rafmagnsframleiðslu? Eiður sagði
að fyrsta skrefið væri að mæla
vatnsmagnið. „í rauninni geta
bændur gert þetta sjálfir eða fengið
ráðunaut til þess. Við komum líka
á staðinn ef menn óska og
Orkustofnun getur aðstoðað við
vatnsmælingu. Mikilvægt er að
fylgjast með vatnsrennslinu yfir
veturinn. Þegar þessu lýkur þarf að
mæla fallhæðina. Árni hefur
aðgang að tækjum og tólum til að
mæla fallhæðina en auðvitað geta
fleiri framkvæmt þetta verk. Með
þessar upplýsingar er ekki annað
eftir en að setjast niður og reikna
dæmið til enda. Hér getum við séð
hvað hver verkþáttur kemur til
með að kosta. Heppilegast er að
vinna verkið að sumarlagi og það
er hægt að framkvæma það á einu
eða tveimur árum. Ég var til
dæmis að ljúka við virkjun í
Sandfellshaga en þar tóku menn
tvö ár í verkið. Þarna er um að
ræða 70 kw virkjun. Þá má geta
þess að ég endurbyggði virkjunina
í Seglbúðum Landbroti í haust.“
Saga rafstöðvasmíði út með
Kinnarfjöllum í Þingeyjarsýslu
er orðin nokkuð löng. Jón
Sigurgeirsson í Árteigi hóf smíði
á rafstöðvum fyrir 1950 en um
var að ræða litlar rafstöðvar
með 12 eða 24 volta vindrellu-
dínamóum sem voru settar í
fjölmarga bæjarlæki í Þing-
eyjarsýslu. Um 1950 byggði Jón
sína fyrstu alvöru rafstöð fyrir
Granastaðabæina, en svo kallast
bæjarþyrpingin út með Kinnar-
fjöllum. Þetta eru bæirnir
Granastaðir, Ártún, Áreigur I
og II og Fitjar. Stöðin hefur
verið stækkuð tvisvar og
endurbyggð og getur framleitt
um 200 kw.
í röska hálfa öld hefur
starfsemin í Árteigi snúist meira
og minna um rafstöðvar. Um 1980
hóf Eiður, sonur Jóns, að starfa á
verkstæðinu og tók við rekstrinum
eftir að hafa lokið námi í
rafvirkjun. Um 1988 kom bróðir
hans Amgrímur til starfa en hann
er lærður vélvirki. Saman fram-
leiða þeir bræður 3 til 4 túrbínur á
ári. Við hönnun á þeim hafa þeir
fengið til liðs við sig Árna S.
Sigurðsson vélaverkfræðing sem
starfar á Verkfræðistofu Norður-
lands á Akureyri. Ámi er sér-
menntaður í túrbínufræðum og
gerir alla helstu útreikninga
varðandi smíðina. Árni er fæddur
og alinn upp á Fomhólum í
Eiður Jónsson við ratmagnstúrbínu.
Áhugi fyrir heimarafstöðvum hefur aukist til muna
á liðnum árum - og nú er svo komið að rœtt er um
í alvöru að eigendur lítillla heimarafstöðva geti
selt RARIK orku. Því ekki? Um er að rœða
„afurð“ sem bóndinn framleiðir. Á árum áður
voru heimarafstöðvar mjög algengar og má nefna
Skaftafellssýslu í því sambandi, en þegarfarið var
að rafvœða sveitirnar voru heimarafstöðvar litnar
hornauga því hið opinbera vildi að allir tengdust
línum þess svo lagningin yrði hagkvœmari. Nœsta
skrefgæti verið það að línur RARIK yrðu nánast
eins og þjóðvegir og að notandi t.d. á Suðurlandi
gœti samið við norðlenskan bónda um rafmagn.
Líklega yrðu kaupandi og seljandi að greiða
RARIK vegtoll en efhonum vœri í hófstillt má
œtla að allir högnuðust. „Eg lít á orku sem
framleidd er í ám og lœkjum eins og hverja aðra
ajurð, “ segir Eiður Jónsson íÁrteigi. Undanfarin
misseri hafa þeir sýnt mestan áhuga á virkjun sem
á árum áður voru með heimarafstöðvar en alltaf
kemur einn og einn sem vill virkja á nýjum stað.
Þannig má nefiia Syðri-Vík í Vopnafirði. Þar býr
Artúr Pétursson ferðaþjónstubóndi sem œtlar að
ná 40-45 kílóvatta virkjun.
Ljósavatnsskarði og á heimabæ
hans er rafstöð. Það má því segja
að hann hafi, rétt eins og þeir
bræður, rafmagn í blóðinu...
Nú munu vera 70 til 80
túrbínur, framleiddar í Árteigi, í
gangi víðsvegar á Islandi - og til
viðbótar má nefna að Árteigsmenn
hafa búið til þrjár sem snúast á
Grænlandi og eina sem framleiðir
rafmagn í Færeyjum. Þessar stöðv-
ar framleiða samtals rúmlega tvö
megavött. Til samanburðar má
geta þess að Laxárvirkjun er um 10
megavött. En í verkstæði Jóns í
Árteigi var ýmislegt fleira búið til
en rafstöðvar. Þaðan hafa streymt
heybyssur og súgþurrkunarblás-
arar svo eitthvað sé nefnt. Þegar
Bbl. kom í heimsókn var Eiður að
búa til innréttingu í íjós þannig að
ljóst má vera að þeir bræður koma
víða við - og handbragðið leynir
sér ekki.
„Nú er meira lagt í nákvæmari
útreikninga og hönnun en áður,“
sagði Eiður Jónsson um rafstöðv-
amar er Bændablaðið tók á honum
hús fyrir skömmu. „Og tilfellið er
að um allt land er að finna ár og
læki sem hagkvæmt er að virkja.
Auðvitað er kostnaðurinn misjafn
á milli bæja en í mörgum tilvikum
er það ekki dýrara en virkjað
kflóvatt hjá Landsvirkjun - eða rétt
röskar eitthundrað þúsund krónur
kflóvattið." En hvað líður langur
tími þar til lítil virkjun er farin að
borga sig? Eiður fullyrðir að í
mörgum tilvikum líði ekki nema
fimm til sjö ár þar til búnaðurinn er
farinn að framleiða peninga!
Þær virkjanir sem um ræðir em
yfirleitt rennslisvirkjanir en
miðlunarlón em fáséð. Þrátt fyrir
það em þess dæmi að þessar
virkjanir ganga ár eftir ár án þess
að stöðvast. En hvers vegna ætti
RARIK að kaupa orku af
bændum? Eiður segir að
raforkuframleiðsla bænda geti létt
á þar sem línur em veikar og
spennufall. „Litlu stöðvamir geta
hjálpað til að halda uppi góðri
Með rafmagn í blóúinu