Fréttablaðið - 07.11.2013, Blaðsíða 26

7. nóvember 2013 FIMMTUDAGUR| SKOÐUN | 26
Það sem er talið ráða
úrslitum varðandi vel-
gengni þjóða er hversu
hratt og fumlaust sam-
félagið getur brugðist við
breyttum aðstæðum. Forn-
grikkir sköruðu fram úr
á fjöldamörgum sviðum,
þeir voru sífellt að þreifa
fyrir sér varðandi lýðræð-
ið og voru óhræddir við að
breyta lýðræðisskipulag-
inu og færa það til betri
vegar.
Þegar þeir sáu að fulltrúalýð-
ræðið hafði alvarlega annmarka,
t.d. að ráðandi öflum í sam-
félaginu tókst að stjórna hverjir
yrðu kosnir, eða ná tangarhaldi á
kjörnum fulltrúum á annan hátt,
hikuðu þeir ekki við að breyta
stjórnskipulaginu til þess að
bregðast við þeim vanda.
Í dag hafa 9% Íslendinga tiltrú
á Alþingi. Skoðanakannanir hafa
endurtekið sýnt að mikill meiri-
hluti þjóðarinnar hefur verið á
móti kvótakerfinu en sá þjóð-
arvilji hefur verið blokkeraður
á Alþingi áratugum saman.
Þjóðin hefur á tilfinningunni að
fulltrúar nir vinni fyrir flokkinn
sinn og hagsmunaöflin sem komu
þeim á þing. Það getur varla talist
eðlilegt að stjórnmálaflokkarnir
og þingmenn setji sjálfum sér leik-
reglurnar. Því var nýverið reynt
að bregðast við þverrandi tiltrú
almennings á íslensku lýðræði
með almennum kosningum til
stjórnlagaþings. Niðurstöðurnar
urðu að færa ætti meiri völd frá
stjórnmálaflokkum til fólksins,
í flestum tilfellum lýðræðisum-
bætur sem þegar hafa verið
gerðar í nágrannalöndunum, eins
og rétt á þjóðaratkvæðagreiðslum,
rétt á að velja sína þingmenn á
kjörseðli o.s.frv. Auk þess sem
stjórnlagaráðið var einróma í
þessum umbótum þá var einnig
mikill meirihluti fyrir þessum
umbótum í þjóðaratkvæða-
greiðslu fyrir réttu ári síðan. Nú
er að sjá hvort kjörnir fulltrúar
okkar á Alþingi líti á sig
sem verkfæri til þess að
koma á vilja þjóðarinnar,
eða hvort þeir vilji vinna
fyrir einhver önnur öfl.
Ný samfélagsleg ógn
Mig langar að víkja að
öðru atriði varðandi
stjórnarskrá sem lítið
var rætt á stjórnlaga-
þinginu en mér er hug-
leikið. Til eru þeir sem
vilja, líkt og Grikkir forðum, vera
sveigjanlegir og bregðast við
nýrri, óþekktri samfélagslegri
ógn með róttækum breytingum á
stjórnarskrá. Ísland er í miklum
vanda núna, nær allar eignir
landsins eru í höndum erlendra
aðila, þjóðin að sligast undan
vaxtagreiðslum sem ekki sér fram
úr, og lánin sem voru tekin til þess
að fresta Hruninu eru að komast á
gjalddaga og öngvir peningar til.
Þeir einu sem eitthvað eiga eru
þeir sem urðu ríkir við að búa
til Blekkinguna Miklu. Öllum
þessum eignum má ná til baka
með því að setja eina klausu í
stjórnarskrá. Dæmi: Haldið var
verndarhendi yfir bönkunum með
því að stjórnvöld og fjölmiðlar (í
eigu bankamanna) leyndu fyrir
almenningi hversu illa bankarnir
stóðu, þess vegna gátu bankarnir
fengið fólk, fyrirtæki og lífeyris-
sjóði til þess að veðja á móti sér
að krónan myndi styrkjast. Mörg
hundruð milljarðar fóru yfir í
vasa fjárplógsmanna, nóg til þess
að byggja tug hátæknispítala.
Þessu fé má ná tilbaka með því að
setja 99% eignarskatt á það fé sem
græddist við krónuveðmál.
Ef það stríðir gegn lögum þá má
setja ný lög; ef þau lög stríða gegn
stjórnarskrá þá má breyta henni.
Ef þetta myndi t.d. stranda á hinu
sérkennilega séríslenska stjórnar-
skrárákvæði að eignarréttur sé
heilagur, þá má einfaldlega fella
það ákvæði úr stjórnarskrá.
Gífur legur arður var greiddur úr
fjármálafyrirtækjum sem engin
innistæða var fyrir, meira en allur
kostnaður við tækjakaup Land-
spítalans til 100 ára. Þessu fé má
öllu ná til baka með lagasetningu.
Þá segir kannske einhver; það er
ekki hægt að setja afturvirk lög
(sem reyndar stendur hvergi).
Þá getur meirihluti almenn-
ings ákveðið að setja í stjórnar-
skrá: „Setja má afturvirk lög.“
Svo einfalt er það. Fólk er búið
að gleyma því að lýðræði þýðir
bara eitt; meirihlutinn ræður,
ekkert annað; meirihluti almenn-
ings ræður einnig öllum greinum
stjórnarskrár. Spurningin er því
ekki hvort það sé hægt að ná til
baka þeim Bólugróða sem ennþá
er í landinu (þar með talið í þrota-
búum bankanna) heldur hvort
það sé rétt að fara í slíkar óhefð-
bundnar aðgerðir með beinar til-
vísanir í atburði líðandi stundar
í stjórnarskrá. Það hvort fólki
finnst það vera rétt fer eftir því
hversu mikið áfall fólk telur Ból-
una/Hrunið vera, fjárhagslegt og
siðferðilegt; var það bara hunds-
bit sem við náum að læra af og
rétta úr kútnum, eða var það var-
anleg und nema leiðrétt sé? Forn-
grikkirnir hefðu ekki verið lengi
að hugsa sig um hvað gera skyldi.
Kosningar um breytingar
á stjórnarskránni eins árs
Í viðskiptaháskólum
í Bandaríkjunum og
víðar er notuð sú aðferð
að kenna „case“, þ.e.
farið er yfir frásagnir
þar sem lýst er til-
teknum aðstæðum sem
nemendur eiga síðan
að draga raunhæfar
ályktanir af. Ein
þessara frásagna,
sem orðin er klassík
og kennd í mörgum
skólum vestanhafs,
greinir frá vinnuvéla-
framleiðanda í borg einni í
miðríkjum Bandaríkjanna þar
sem verksmiðjan var nánast
eini vinnuveitandinn í borg-
inni og nágrenni hennar. Allt
gekk eins og í sögu, vélarnar
seldust í stórum stíl, starfs-
mennirnir voru vel launaðir og
lífeyrissjóður þeirra efldist að
sama skapi.
Á meðan allt lék í lyndi þótti
forráðamönnum lífeyrissjóðs-
ins einsýnt að heppilegast
væri að fjárfesta í verðbréfum
vinnuvélaframleiðandans
sjálfs, bæði var fyrirtækið
arðbært og með því væri verið
að senda rétt skilaboð um
tiltrú starfsmannanna á fyrir-
tækinu sem þeir unnu hjá.
Síðan fór allt á versta veg.
Vinnuvélaframleiðandinn varð
gjaldþrota, verksmiðjunni var
lokað, starfsmennirnir töpuðu
störfum sínum og einnig áunn-
um lífeyrisrétti þar sem líf-
eyrissjóðurinn hafði nær ein-
göngu fjárfest í verðbréfum
vinnuveitandans. Þegar hér
er komið sögu í umfjölluninni
í viðskipta háskólanum brosa
stúdentarnir góðlátlega að
ráðamönnum lífeyrissjóðsins
og umræða hefst um það
hvernig þeir gátu verið svo
skammsýnir að fylgja ekki
einföldustu reglum fjár-
stýringar um að dreifa áhættu
og hafa ekki öll eggin í sömu
körfunni.
Hvar er norski olíusjóðurinn
ávaxtaður?
Norðmenn tóku snemma
þá ákvörðun að ávinningur
þeirra af olíuvinnslu yrði að
stærstum hluta ávaxtaður í
tryggum fjárfestingum annars
staðar en í Noregi. Þannig yrðu
þeir best varðir fyrir áföllum
þegar grípa þyrfti til fjármun-
anna í sjóðnum. Íslendingar
guma oft af íslenska lífeyris-
kerfinu sem því fullkomnasta
í heimi þar sem það er fjár-
magnað að fullu með iðgjöldum
sjóðfélaga. Reglulega eru uppi
kröfur um að lífeyrissjóðirnir
leggi fé í alls kyns verkefni
innanlands sem aðrir fjár-
festar sjá sér ekki hag í að
leggja fjármuni sína í. Hversu
skynsamlegt er að íslenskir
lífeyris sjóðir leggi fjármuni
sína yfirleitt í íslenskar fjár-
festingar? Gildir einu hvort
það eru verðbréf ríkissjóðs eða
fyrirtæki í nýsköpun því allt
saman eru þetta fjárfestingar
góðra gjalda verðar. Eigum
við kannski að láta frásögnina
af vinnuvélaframleiðandanum
í miðríkjum Bandaríkjanna
verða okkur víti til varnaðar?
Hvar og hvernig
eiga lífeyrissjóðir að
ávaxta fjármuni sína?➜ Því var nýverið reynt
að bregðast við þverrandi
tiltrú almennings á íslensku
lýðræði með almennum
kosningum til stjórnlaga-
þings. Niðurstöðurnar urðu
að færa ætti meiri völd
frá stjórnmálafl okkum til
fólksins, í fl estum tilfellum
lýðræðisumbætur sem þegar
hafa verið gerðar í nágranna-
löndunum, eins og rétt á
þjóðaratkvæðagreiðslum,
rétt á að velja sína þingmenn
á kjörseðli o.s.frv.
➜ Reglulega eru uppi
kröfur um að lífeyris-
sjóðirnir leggi fé í alls
kyns verkefni innan-
lands sem aðrir fjár-
festar sjá sér ekki hag
í að leggja fjármuni
sína í.
STJÓRNARSKRÁ
Andrés
Magnússon
læknir
LÍFEYRISSJÓÐIR
Bolli Héðinsson
hagfræðingur
Góðar fréttir
fyrir fólk
sem fílar Netflix.
Bættu smá lúxus í netið þitt
LÚXUSNET TALS
FYLGIRÖLLUMNETPÖKKUM