Fréttablaðið - 07.11.2013, Blaðsíða 28

7. nóvember 2013 FIMMTUDAGUR| SKOÐUN | 28
Í fljótu bragði er erfitt að
koma auga á hvað embætti
lögreglustjórans á höfuð-
borgarsvæðinu og Sam-
skiptamiðstöð heyrnar-
lausra og heyrnarskertra
eiga sameiginlegt. Jú,
verkefnin Lögreglan á
samfélagsmiðlum og Sign
Wiki sem þessar stofnanir
hafa þróað og hrint úr vör
hafa hlotið sérstaka viður-
kenningu fyrir nýsköpun
í opinberum rekstri. Þau
eru meðal 15 verkefna í
úrslitum til Evrópskra
nýsköpunarverðlauna í opin-
berum rekstri (European Public
Sector Award 2013) sem afhent
verða í lok nóvember. Alls voru
230 verkefni tilnefnd til verð-
launanna frá 26 ríkjum og stofn-
unum ESB, svo árangur Íslands er
eftirtektarverður.
Til viðbótar má nefna að verk-
efnið Librodigital frá Hljóð-
bókasafni Íslands hefur þegar
verið valið meðal 47 verkefna
sem fengu sérstaka viðurkenn-
ingu sem framúrskarandi verk-
efni í keppninni. Þessi þrjú verk-
efni höfðu áður fengið verðlaun
og viðurkenningu fyrir nýsköp-
un í opinberri þjónustu og stjórn-
sýslu á Íslandi 2011 og 2012, en
að því framtaki standa fjármála-
og efnahagsráðuneytið, Samband
íslenskra sveitarfélaga, Stofnun
stjórnsýslufræða og stjórn-
mála við Háskóla Íslands, Félag
forstöðumanna ríkisstofnana,
Nýsköpunarmiðstöð Íslands og
Rannís.
Barnahús varð útflutningsvara
Nýsköpun í opinberri þjónustu á
Íslandi er hvorki ný af nálinni né
stundarfyrirbrigði. Hægt er að
nefna mörg dæmi, en hér er kosið
að nefna stofnun Barnahúss 1998,
þar sem börn sem grunur leikur á
að hafi sætt kynferðislegri áreitni
eða ofbeldi eiga skjól.
Stofnun Barnahúss fól í sér nýja
hugsun og nýja nálgun á hvernig
eigi að leysa krefjandi verkefni
með betri hætti og með virðingu
fyrir þeim sem minna mega
sín. Þessi nýsköpun hefur orðið
útflutningsvara, en barnahús
hafa verið opnuð á öllum Norður-
löndum og í nokkrum öðrum lönd-
um Evrópu að íslenskri fyrirmynd.
Hugmyndafræði Barnahúss hefur
jafnframt haft áhrif á alþjóða-
sáttmála um verndun barna.
Nýsköpunarverðlaun
í opinberri þjónustu
Þrátt fyrir eða jafnvel í
einhverjum tilvikum vegna efna-
hagsþrenginga síðustu ára
er mikill kraftur hjá stofn-
unum ríkis og sveitarfélaga
að leita nýrra lausna. Starfs-
menn opinberra stofnana eru
vel menntaðir og metnaðar-
fullir, með víðtæka þekk-
ingu og yfirsýn. Rannsóknir
sýna að þeir stunda nýsköpun
í töluverðum mæli og standa jafn-
vel kollegum sínum annars staðar
á Norðurlöndunum framar. Fjöl-
margar lausnir sem þróaðar hafa
verið hjá opinberum stofnunum
hér á landi eru framúrskarandi
og til eftirbreytni. Nú er verið að
auglýsa eftir tilnefningum til verð-
launa fyrir nýsköpun í opinberri
þjónustu og stjórnsýslu sem veitt
verða í þriðja sinn á ráðstefnu sem
haldin verður 24. janúar 2014.
Á síðustu tveimur árum hafa
um 100 verkefni verið tilnefnd til
nýsköpunarverðlauna. Lýsingu
á þeim má finna á vefnum www.
nyskopunarvefur.is. Frestur til að
skila tilnefningum er til 8. nóvem-
ber nk. Ríkisstofnanir og sveitar-
félög eru hvött til að senda inn
tilnefningar. Það þarf að vekja
athygli á nýsköpun hjá hinu opin-
bera á Íslandi. Það er hvatning
og lærdómur fyrir aðra opinbera
aðila og íbúar landsins þurfa að fá
að vita um það sem vel er gert í
opinberri þjónustu og stjórnsýslu.
Nýsköpun hjá opinberum stofn-
unum vekur athygli erlendis
Í umræðu um framtíðarskipan
peningamála á Íslandi ber iðulega
á góma mikilvægi sveigjanleika
íslensku krónunnar. Er þar átt
við þann sveigjanleika sem felst í
því að geta aðlagað vexti og gengi
krónunnar að efnahags legum
raunveruleika með því markmiði
að jafna út hagsveiflur og við-
halda ytra jafnvægi hagkerfisins.
Fáir virðast draga í efa mikil-
vægi þessa eiginleika. Þeir sem
eru fylgjandi krónunni tala um
að sveigjanleiki krónunnar hafi
bjargað Íslandi eftir hrun, en þeir
sem kalla eftir notkun alþjóða-
myntar segja sveigjanleikann of
dýru verði keyptan. En hversu
mikilvægur er sveigjanleikinn?
Eistland og Lettland eru smá-
ríki í Evrópu sem líkt og Ísland
lentu í miklum hremmingum í
kjölfar alþjóðlegu fjármálakrepp-
unnar árið 2008. Ólíkt Íslandi þá
höfðu þessar þjóðir á árunum
2004-2005 gengið í EMR II mynt-
starfið þar sem gjaldmiðlar land-
anna voru festir við evru. Þessar
þjóðir gátu því ekki nýtt sér
sveigjanlegt gengi til að auka
útflutning og örva eftirspurn eftir
innlendri framleiðslu. Gengið var
blýfast.
Þrátt fyrir fast gengi hefur
útflutningur þessara tveggja
Eystrasaltsríkja aukist talsvert
umfram útflutning Íslands frá
árinu 2007. Gengi íslensku krón-
unnar lækkaði um 49% miðað við
Evru, milli áranna 2007 og 2009,
en þrátt fyrir það voru íslensk
útflutningsverðmæti ársins 2010
einungis 3% meiri heldur en árið
2007. Eftir það hefur útflutningur
aukist nokkuð (m.a. vegna veiða
á makríl), en þó verulegum mun
minna en í áðurnefndum Eystra-
saltsríkjum.
Þá má spyrja sig hvort sveigjan-
leiki krónunnar hafi leitt til
þess að neytendur hafi skipt
innfluttum vörum út fyrir inn-
lenda framleiðslu. Þrátt fyrir að
innflutningur
hafi dregist
verulega saman
hefur sá sam-
dráttur í tiltölu-
lega litlum mæli
leitt til stað-
kvæmdaráhrifa
fyrir innlenda framleiðslu. Vand-
fundnir eru t.d. þeir Íslendingar
sem skiptu úr íslenskum í erlend-
ar landbúnaðarvörur þegar gengi
krónunnar hækkaði á árunum
2004-2007 og jafnframt fáir sem
keyptu íslenska bíla í stað jap-
anskra eða notuðu íslenskt timbur
við húsbyggingar á árunum þegar
gengi krónunnar var lágt.
Neikvæð áhrif augljós
Staðreyndin er því sú að sveigjan-
leiki krónunnar hefur sögulega
fyrst og fremst lýst sér í því að
ytra jafnvægi hagkerfisins er
aðlagað í gegnum lækkun á alþjóð-
legum kaupmætti íslenskra neyt-
enda. Þetta er vissulega ákveðin
tegund sveigjanleika, en líklega
ekki sú framleiðsludrifna aðlögun
sem flestir sækjast eftir með
sveigjanlegu gengi. Reynsla Eist-
lendinga og Letta sýnir að ýmsir
aðrir þættir spila inn í þá jöfnu en
fyrirkomulag gjaldeyrismála.
Af þessu má ætla að sveigjan-
leiki gjaldmiðils gegni ekki jafn
mikilvægu hlutverki í litlu hag-
kerfi sem byggir útflutning sinn
í megindráttum á nýtingu nátt-
úruauðlinda. Á sama tíma eru
neikvæðu áhrifin augljós. Í
Íslandsskýrslu McKinsey um hag-
vaxtarmöguleika Íslands segir að
alþjóðageirinn muni þjóna lykil-
hlutverki í útflutningsvexti næstu
ára. Til þessa geira flokkast þau
fyrirtæki sem eru í samkeppni
á erlendum mörkuðum og eru að
mestu óháð staðbundnum auðlind-
um landsins. Fyrirtæki eins og
Össur, Marel og CCP. Sé gengið á
milli þessara fyrirtækja og stjórn-
endur þeirra spurðir hvernig fyrir-
komulag peningamála myndi helst
þjóna þeirra hagsmunum væri
svarið nær undantekningarlaust
hið sama. Þeir biðja um stöðug-
leika, ekki sveigjanleika.
Stjórnvöld munu því eiga erfitt
með að komast hjá því að svara
þeim áleitnu spurningum sem
fyrir liggja um framtíðarskipan
peningamála. Ef ávinningur af
sveigjanleika krónunnar er tak-
markaður hlýtur endanlegt mark-
mið að felast í breyttu fyrir-
komulagi gjaldmiðlamála. Stóra
spurningin er þá hver sú leið eigi
að vera?
Í hverju felst
sveigjanleiki krónunnar?
Félag atvinnurekenda
hefur undanfarið kynnt
fyrir stjórnvöldum Falda
aflið sem eru tólf tillögur
til aðgerða og umbóta fyrir
íslenskt atvinnulíf. Við
viljum að stjórnvöld hrindi
þeim í framkvæmd fyrir
þinglok 2014 og leggi þann-
ig lið minni og meðalstór-
um fyrirtækjum sem eru
90% fyrirtækja landsins.
Tvær tillögur FA fjalla
um aðflutningsgjöld ríkis-
sjóðs og vil ég vekja athygli
á þeim í tveimur pistlum, annars
vegar þeim sem hér fer á eftir og
fjallar um fimmtu tillögu FA um
afnám vörugjalda. Í öðrum pistli
verður fjallað um elleftu tillögu
FA um lögfestingu fleiri gjalddaga
virðisaukaskatts í tolli.
Mismunun vara í samkeppni
Ríkissjóður hefur lengi notað
vörugjöld á innfluttar vörur sem
tekjuöflunarleið. Í tíð fyrri ríkis-
stjórnar var samþykkt að fjölga
vöruflokkum með þessum toll-
um, enda allra leiða leitað til að
auka tekjur ríkissjóðs. Fljótt á litið
virðist hugmyndafræðin hafa snú-
ist um að setja toll á lúxusvörur
sem fólk gæti verið án. Vörugjöld
voru því ekki sett á þær vörur sem
embættismenn töldu vera nauðsyn-
legar neysluvörur, heldur sérvaldar
vörur sem hugsanlega væru óholl-
ar eða gætu flokkast sem óþarfar.
Dæmi um þetta eru sykurvörur í
flokki matvara sem bera vörugjöld
og sambærilegar vörur sem inni-
halda ávaxtasykur án vörugjalda.
Í vörugjaldafrumskóginum bera
tölvur og fylgihlutir engin vöru-
gjöld. Hins vegar er lagt 25-30%
vörugjald á hljómflutningstæki,
útvörp og sjónvörp. Erfitt er að sjá
af hverju þessi munur stafar enda
tölvur notaðar til að horfa á sjón-
varp auk þess sem hægt er að nota
sjónvarp til að vafra á netinu. Þetta
eru skýr dæmi þess að vörugjöld
skekki samkeppnisstöðu sambæri-
legra vara.
Mismunun þegnanna
Sjálfstæðisflokkurinn
hefur í gegnum tíðina barist
gegn innflutningshömlum
en vörugjöldin eru klárlega
hluti þeirra. Í september
2012 var viðtal við einn
þingmann Sjálfstæðisflokksins,
Guðlaug Þór Þórðarson, í útvarps-
þættinum Reykjavík síðdegis. Þar
sagði hann innflutningstolla á vörur
fela í sér hrópandi mismunun þeirra
sem eru efnaðir og þeirra sem hafa
lítið milli handanna. Í því sam-
hengi nefndi hann að flugfarþegar
sem ferðast til annarra landa geta
keypt ódýran varning þar upp að
ákveðinni fjárhæð og flutt hann
til landsins án þess að borga af
honum tolla. Þeir sem heima sitja
þurfa hins vegar að greiða tolla og
vörugjöld af öllu sem þeir flytja til
landsins. „Þetta er náttúrlega ótrú-
leg mismunun og skrítið hvað þetta
er lítið í umræðunni,“ sagði Guð-
laugur og taldi löngu tímabært að
lækka gjöld og bæta lífskjör fólks.
Aðspurður taldi hann ekki rétt að
ríkið missi af tekjum ef það lækki
tolla. Það eina sem tollarnir geri
sé að fæla verslun burt úr landinu.
Þarna hefur þingmaðurinn rétt
fyrir sér. Nú þegar flokkur þing-
mannsins er kominn í stjórn ætti að
vera lag að gera breytingar á tolla-
kerfinu sem myndi jafna samkeppn-
isstöðu innflytjenda og fela um leið
í sér kjarabætur fyrir landsmenn
alla. Mikill kostnaður er fólginn í
því að viðhalda núverandi eftirlits-
kerfi og spurning hvort ríkissjóður
tapi miklu við að afnema þessi gjöld
þar sem eftirspurn innanlands
myndi án efa aukast mikið við sam-
keppnishæfara verð.
Það má lesa meira um Falda aflið
á atvinnurekendur.is
Vörugjöld eru ekki
eðlileg gjaldtaka
Utanríkisráðherrann okkar
upplýsti okkur sauðsvartan
almúgann um það á Bloom-
berg að í Evrópusamband-
inu ætti sér stað aukin mið-
stýring og völdin innan
þess væru að færast frá
aðildarlöndunum til em-
bættismanna.
Hann sagði þetta reyndar
sína skoðun. En ósannindi
verða ekki rétt þótt þau séu
kölluð skoðun. Áhrifamenn
28 ESB-ríkja vita betur.
Þeir vita að síðustu ár, í síðustu sátt-
málum ESB, hafa völd og áhrif hins
lýðræðislega kjörna Evrópuþings
aukist. Skipulag leiðtogaráðsins og
þar með völd þess hafa verið niður-
negld, í Lissabon-sáttmálanum, og
þar sitja til borðs leiðtogar aðildar-
landanna. Sama á við um ráðherra-
ráðið, þar ráða aðildarlöndin. Völd
og mikilvægi aðildarlandanna hafa
alls ekki minnkað og lýðræðið hefur
aukist til muna.
Á næsta ári verður 751 lýðræðis-
lega kjörinn fulltrúi á Evrópuþing-
inu auk þess sem almenningi gefst
kostur á að koma málum á dagskrá
með undirskriftasöfnunum.
Í framkvæmdastjórninni situr
einn stjóri frá hverju aðildarland-
anna, þannig að þrátt fyrir að fram-
kvæmdastjórnin sé í eðli sínu sam-
kunda embættismanna er þar að
finna beina aðkomu aðildarland-
anna. Evrópuþingið er kosið af
almenningi og fulltrúarnir í leið-
togaráðinu og ráðherraráðinu eru
kjörnir fulltrúar hver frá sínu
landi. Þannig að óbeint eru þeir lýð-
ræðislega kosnir til þessara verka.
Enginn lýðræðishalli
Sambandið hefur aukið lýðræðið hjá
sér á undanförnum árum,
ekki dregið úr því. Það má
færa fyrir því rök að það
sé enginn lýðræðishalli
í Evrópusambandinu og
vissulega er ekkert fyrir-
bæri, engin alþjóðleg stofnun til,
þar sem meira lýðræði er að finna
en innan ESB.
Vilji menn ganga lýðræðisbraut-
ina á enda þarf að breyta ESB í
sambandsríki en fyrir því er ein-
faldlega ákaflega hverfandi áhugi,
það er engan raunverulegan áhuga
á því að finna innan Evrópu.
Eigi að síður er nauðsynlegt fyrir
ESB að auka lýðræðið enn meira.
Til þess þarf að finna nýjar leiðir
og nýjar útfærslur. ESB hefur sýnt
að það kann að leita nýrra leiða til
lausna enda stundum talað um að
innan þess sé að finna samninga-
lýðræði frekar en meirihlutalýðræði.
Það er ómögulegt að sjá miðstýr-
ingu út úr leiðtoga- og ráðherraráði,
framkvæmdastjórn og Evrópuþingi.
Öðru nær, togstreitan og samvinnan
milli þessara stofnana ESB sýnir
einmitt valddreifinguna.
Það gengur svo ekki að byggja
skoðun sína á mýtu, hvað þá eld-
gamalli mýtu. Hver svo sem skoðun
utanríkisráðherra á ESB er þá verð-
ur hann að afla sér haldbetri upp-
lýsinga um sambandið en fyrrnefnd
ummæli benda til að hann hafi gert.
Og já, engar fréttir hafa borist
um aukið lýðræði í Kína.
Lýðræði í ESB
➜ Í vörugjaldafrum-
skóginum bera tölvur
og fylgihlutir engin
vörugjöld.
➜ Völd og mikilvægi
aðildarlandanna hafa
alls ekki minnkað og
lýðræðið hefur aukist
til muna.
➜Þeir biðja
um stöðug-
leika, ekki
sveigjanleika.
➜ Á síðustu tveimur
árum hafa um 100 verk-
efni verið tilnefnd til
nýsköpunarverðlauna.
NÝSKÖPUN
Ásta Möller
forstöðumaður
Stofnunar stjórn-
sýslufræða og stjórn-
mála við HÍ
Pétur Berg
Matthíasson
sérfræðingur hjá
fj ármála- og efna-
hagsráðuneytinu
Anna Guðrún
Björnsdóttir
sviðsstjóri þróunar-
og alþjóðasviðs hjá
Sambandi íslenskra
sveitarfélaga.
2007 2008 2009 2010 2011 2012
200
150
100
50
0
Gengi ISK á móti Evru
Ísland
Eistland
Lettland
FJÁRMÁL
Leifur
Þorbergsson
sérfræðingur hjá
Viðskiptaráði
Íslands
EVRÓPUMÁL
G. Pétur
Matthíasson
áhugamaður um
Evrópusambandið
VIÐSKIPTI
Guðný Rósa
Þorvarðardóttir
framkvæmdastjóri
Parlogis og situr í
stjórn FA