Listin að lifa - 01.12.2004, Side 38

Sjálfræði og
Rannsóknir varðandi félagslega
þætti í málefnum aldraðra hér á
landi hafa hingað til ekki verið
margar. Þó er um griðarlega umfangs-
mikinn og margslunginn málaflokk að
ræða sem snertir þúsundir eldra fólks í
samfélaginu. Hvernig er vitneskju okkar
háttað varðandi félagslega stöðu eldra
fólks í samfélaginu, hver eru viðhorf
yngra fólks til hinna eldri, hver er stefna
stjórnvalda varðandi þjónustu við aldr-
aða, hver eru réttindi aldraðra þegar
þeir flytja af heimili sínu inn á stofnun?
Þannig mætti lengi spyrja.
Út frá slíkum hugleiðingum ber
sannarlega að fagna útkomu bókarinnar
Sjálfræði og aldraðir sem kom út um
mitt ár 2004, en þar er greint frá rann-
sókn varðandi stöðu aldraðra á fimm
öldrunarstofnunum. Höfundar eru tveir,
Ástríður Stefánsdóttir, læknir og dósent
við Kennaraháskóla Islands, og Vil-
hjálmur Árnason, prófessor í heimspeki
við Háskóla Islands.
Vilhjálmur ritar fyrsta kaflann sem
fjallar um sjálfræðishugtakið, merk-
ingu þess og mikilvægi í ljósi aðstæðna
aldraðra á vistheimilum. Þar færir hann
rök fyrir því að sjálfræði sé m.a. fólgið
í því, að hafa rými til athafna, þ. e. að
vera laus undan yfirráðum annarra og
mega lifa í samræmi við eigið gildismat.
Að geta nýtt sér rýmið til athafna, það er
að búa yfir andlegri hæfni til að þekkja og
nýta valkosti sína. í ljósi þessa má segja
að sjálfræði sé ávallt aðstæðum háð, tengt
yfirráðum annarra, valkostum einstak-
lingsins, vana og verðmætamati.
Vilhjálmur telur að eftirfarandi þættir
geti m.a. ógnað sjálfræði aldraðra á
stofnunum: Viðhorf til aldraðra, forræði
fagfólks, íhlutun ættingja, reglur og starfs-
venjur stofnana, hópþrýstingur á stofn-
unum, og öryggisleysi einstaklingsins.
Varðandi síðastnefnda atriðið segir m.a.;
„Skortur hérlendis á öðrum úrræðum
í öldrunarþjónustu en stofnunum, elur
almennt á öryggisleysi aldraðra sem sækja
um að komast inn á stofnanir og eru þar
aldraðir
síðan - oft í andlegu öryggisleysi - þakk-
látir fyrir það eitt að hafa komist inn.
Þegar við bætist að samfélagið þrengir kjör
þessara einstaklinga með ýmsum hætti,
þá er sýnt að skásta leiðin til að tryggja
afkomu sína á ævikvöldi er að afsala sér
sjálffæðinu sem fylgir því að halda eigið
heimili fyrir örugga stofanavist.“
Ástríður fjallar um lög um málefni
aldraðra og gerir athyglisverða greiningu
á þeim. Þar bendir hún á ýms atriði sem er
ástæða til að vekja athygli á. Hún varpar
m.a. firam þeirri spurningu hvort réttlátt
sé að setja lög sem einungis eiga við um
ákveðinn aldurshóp í þjóðfélaginu, þar
sem skilgreining á öldruðum er út frá
aldri, en ekki út frá ástandi eða þörf ein-
staklingsins fyrir þjónustu. Ef hópurinn
á ekkert annað sameiginlegt en aldurinn,
þá leikur vafi á þvi að þarfir þeirra sem
tilheyra honum, séu nógu líkar til að
réttlæta sérlöggjöf. Ástríður varpar ffam
þeirri spurningu hvort það geti verið að
lög um aldraða feli í sér mismunun á
grundvelli aldursskilgreiningar?
Samkvæmt lögum um heilbrigðisþjón-
ustu eru hjúkrunarheimili fyrir aldraða
skilgreind sem sjúkrahús. Þegar einstak-
lingur vistast á sjúkrahúsi þarf hann ekki
að greiða fýrir dvöl eða þjónustu. Ef hins
vegar einstaklingur, sem náð hefur 67 ára
aldri, vistast á hjúkrunarheimili (skilgreint
sem sjúkrahús) og hefur tekjur umfram
ákveðna upphæð á mánuði (nú kr. 45.430)
þá skal hann greiða dvalarkostnað sinn að
hluta eða öllu leyti. Samkvæmt lögum um
aldraða nr.125/1999 skulu þeir greiða úr
eigin vasa stærri hlut af umönnun sinni
en sjúklingar á öðrum sjúkrahúsum. Ein-
staklingar yngri en 67 ára, sem vistast á
hjúkrunarheimilum, þurfa ekki að greiða
úr eigin vasa.
Svipaðar reglur gilda um dvalar-
heimili aldraðra (sem eru ekki skilgreind
sem sjúkrahús). Þegar einstaklingur sem
náð hefur 67 ára aldri og því skilgreindur
sem aldraður samkv. lögum, vistast á
dvalarheimili, missir hann oft að mestu
eða öllu leyti fjárhagslegt sjálfstæði.
Þetta á sérstaklega við um þá sem hafa
Iítið annað sér til framfæris en ellilífeyri
og tengdar bætur ffá Tryggingastofnun
ríkisins. í lögum um málefni aldraðra
segir í 21. gr.: „Lífeyrir samkv. lögum
um almannatryggingar og bœturhonum
tengdar til vistmanna sem eru á dvalar-
heimilum, fellur niður frá fyrsta degi
ncesta mánaðar eftir upphaf dvalar. “
Ellilífeyrir og bætur ganga beint til stofh-
unarinnar, án þess að vistmaðurinn hafi
nokkuð um það að segja. Við þetta má
bæta að í lögum um almannatryggingar
er heimild til að greiða vistmanni á öldr-
unarstofhunum svonefhda vasapeninga
sem er mismunandi upphæð á mánuði og
fer eftir tekjum einstaklingsins. Spyrja
má hvort hér sé um eins konar ölmusu
að ræða þegar búið er að taka af honum
lífeyri og bætur.
Slíkt fyrirkomulag hlýtur að stangast á
við hugmyndafræði um sjálfræði aldraðra
á stofnunum.
Meginhluti bókarinnar Sjálfræði og
aldraðir fjallar um könnun sem gerð var
á fimm hjúkrunarheimilum árið 1999.
Bókin skiptist annars vegar í könnun á
viðhorfum vistmanna, hins vegar könnun
á viðhorfum starfsmanna á sömu vistheim-
ilum til sjálfræðis aldraðra. í rannsókninni
varðandi vistmenn á hjúkrunarheimilum
tóku þátt 164 einstaklingar, þar af 111
konur og 53 karlar.
Saminn var ítarlegur spurningalisti
sem lagður var fýrir þátttakendur í því
skyni að fá fram viðhorf þeirra til stofn-
anadvalarinnar. Hér er ekki ætlunin að
skýra frá hinum viðamikla spurningalista,
þó skulu aðeins nefnd örfá dæmi. Spurt
var t.d. hvort vistmenn réðu sjálfir sínum
fótaferðartíma og háttatíma. Hvort þeir
réðu sjálfir hvenær þeir færu í bað. Hvort
þeir gætu haft áhrif á umhverfi og útlit
vistarvera sinna. Hvort þeir gætu ráðið
einhverju um matmálstíma og hvaða
maturværi áboðstólum.
Þá var spurt um fjármál vistmanna og
kom í ljós að 24, 6% höfðu til ráðstöfunar
á mánuði einungis 1.600.00 - 10.000